Sukta 97

Mantra 1

या ओषधीः पूर्वा जाता देवेभ्यस्त्रियुगं पुरा । मनै नु बभ्रूणामहं शतं धामानि सप्त च ॥

હે ઔષધિઓ, જે દેવોથી પણ પૂર્વે, ત્રિયુગના પ્રાચીન કાળમાં પ્રથમ જન્મેલી, હું હવે તમારા બભ્રુવર્ણ બળોને સ્મરણમાં લાવું છું; તમારી ધામો—સ્થાનો—એકસો સાત છે.

Mantra 2

शतं वो अम्ब धामानि सहस्रमुत वो रुहः । अधा शतक्रत्वो यूयमिमं मे अगदं कृत ॥

હે માતાઓ, તમારા ધામો એકસો છે અને તમારા રુહ—વૃદ્ધિઓ—હજાર છે. પછી, હે શતક્રતવો, તમે મારા માટે આ અગદ—ઔષધ—બનાવો; તે મારી આરોગ્ય-સંપૂર્ણતાનું સાધન બને.

Mantra 3

ओषधीः प्रति मोदध्वं पुष्पवतीः प्रसूवरीः । अश्वा इव सजित्वरीर्वीरुधः पारयिष्ण्वः ॥

હે ઓષધિઓ, મારી તરફ આનંદિત થાઓ—પુષ્પવતી, શુભ પ્રસવ કરાવનારી. યુદ્ધ-સ્પર્ધામાં વિજયી અશ્વોની જેમ, હે વીરુધો (લતા-વેલીઓ), અમને પાર ઉતારો; અવ્યવસ્થાના સંક્રમણો પાર કરાવી સુરક્ષિત પૂર્ણતામાં લઈ જાઓ.

Mantra 4

ओषधीरिति मातरस्तद्वो देवीरुप ब्रुवे । सनेयमश्वं गां वास आत्मानं तव पूरुष ॥

‘ઓષધિઓ’—હે માતાઓ, એમ કહીને, હે દેવીઓ, હું તમારી પાસે આવીને બોલું છું. હે પુરુષ (અંતર્વર્તી પુરુષ), હું અશ્વ, ગો (કિરણ-ગાય) અને વસ્ત્ર—અસ્તિત્વનું આવરણ—અને હા, આત્મા જ, તમારા માટે જીતું.

Mantra 5

अश्वत्थे वो निषदनं पर्णे वो वसतिष्कृता । गोभाज इत्किलासथ यत्सनवथ पूरुषम् ॥

અશ્વત્થમાં તમારું નિષદન (આસન) છે; પર્ણમાં તમારું નિવાસ રચાયેલો છે. તમે ખરેખર ગોભાજ (કિરણોના ભાગીદાર) છો, જ્યારે તમે પુરુષને—અંતરમાં રહેલા સત્ય પુરુષને—જીતો અને પુનઃ પ્રાપ્ત કરો.

Mantra 6

यत्रौषधीः समग्मत राजानः समिताविव । विप्रः स उच्यते भिषग्रक्षोहामीवचातनः ॥

જ્યાં ઔષધિઓના ઉપચારક બળો સભામાં રાજાઓ જેમ એકત્ર થાય છે, ત્યાં તે પ્રકાશિત વિદ્વાન ‘ભિષક્’ કહેવાય છે—અંધકારશક્તિઓનો સંહારક, અને વ્યાધિ-દુઃખને દૂર હાંકનાર।

Mantra 7

अश्वावतीं सोमावतीमूर्जयन्तीमुदोजसम् । आवित्सि सर्वा ओषधीरस्मा अरिष्टतातये ॥

તેના માટે સર્વ ઔષધિઓ શોધો—અશ્વવતી, સોમવતી; ઊર્જારસ વધારનારી અને બળને ઉંચે ઉઠાવનારી—જેથી તે અખંડ અરીષ્ટતા, પૂર્ણ આરોગ્ય સુધી પહોંચે।

Mantra 8

उच्छुष्मा ओषधीनां गावो गोष्ठादिवेरते । धनं सनिष्यन्तीनामात्मानं तव पूरुष ॥

ઔષધિઓનો ઉચ્છ્વાસિત પરાક્રમ ગોશાળામાંથી ગાયો ધસી નીકળે તેમ ઊઠે છે; તેઓ સાચું ધન જીતવા ઇચ્છે છે—હા, તારો આત્મા જ—હે પુરુષ, અંતરમાં નિવાસ કરનાર।

Mantra 9

इष्कृतिर्नाम वो माताथो यूयं स्थ निष्कृतीः । सीराः पतत्रिणीः स्थन यदामयति निष्कृथ ॥

‘ઇષ્કૃતિ’ નામે તમારી માતા કહેવાય છે; અને તમે ‘નિષ્કૃતિઓ’—મુક્તિ આપનાર શક્તિઓ—છો. હે સીરાઃ, પંખવાળી સમી ઝડપી ગતિથી ચાલો; જ્યારે કોઈ વ્યથા ઉપજાવે, ત્યારે તેને ખેંચી કાઢો અને દૂર ફેંકી દો.

Mantra 10

अति विश्वाः परिष्ठा स्तेन इव व्रजमक्रमुः । ओषधीः प्राचुच्यवुर्यत्किं च तन्वो रपः ॥

બધી પરિષ્ઠાઓ—આવરણરૂપ સીમાઓ—ને વટાવી, ચોર જેમ વાડામાં પ્રવેશે તેમ, ઓષધિઓ આગળ ધસી આવે છે. દેહમાં જે કંઈ દાગ કે ઘા (રપઃ) હોય, તેને તેઓ ઢીલો કરી હલાવી કાઢે છે અને બહાર હાંકી દે છે.

Mantra 11

यदिमा वाजयन्नहमोषधीर्हस्त आदधे । आत्मा यक्ष्मस्य नश्यति पुरा जीवगृभो यथा ॥

જ્યારે હું બળની પૂર્ણતા ઇચ્છતો, આ ઓષધિઓને હાથમાં ધારણ કરું છું, ત્યારે ક્ષયરોગ (યક્ષ્મ)નું આત્મતત્ત્વ જ નાશ પામે છે—જેમ જીવતું પ્રાણી પકડીને મજબૂત રીતે બાંધી લેવાય તેમ.

Mantra 12

यस्यौषधीः प्रसर्पथाङ्गमङ्गं परुष्परुः । ततो यक्ष्मं वि बाधध्व उग्रो मध्यमशीरिव ॥

જેના માટે ઔષધિઓ અંગેઅંગ, સાંધેસાંધે સરકી ને વ્યાપે છે—ત્યારે હે ઔષધિઓ, યક્ષ્મને દૂર હાંકો; મધ્યને ચીરી નાખતા ઉગ્ર પાચા (વેજ) સમે પ્રચંડ બની.

Mantra 13

साकं यक्ष्म प्र पत चाषेण किकिदीविना । साकं वातस्य ध्राज्या साकं नश्य निहाकया ॥

હે યક્ષ્મ, કિકિદીવિન—ચેટરતા અપશકુન—સાથે જ ઉડી જા; પવનના ધ્રાજ્ય—ધસી આવતાં ઝોકા—સાથે જ. ‘નિહાકા’માં, નકારના શૂન્યમાં, સાથે જ લોપ પામ—જ્યાંથી પાછો ફરવાનો માર્ગ નથી.

Mantra 14

अन्या वो अन्यामवत्वन्यान्यस्या उपावत । ताः सर्वाः संविदाना इदं मे प्रावता वचः ॥

તમામાંની એક ઔષધિ બીજી ઔષધિને બળ આપે; એક બીજીની પાસે જઈ સહાય કરે. તે સર્વે પરસ્પર સંમતિથી એકમન થઈ, મારું આ વચન—આ પ્રાર્થનાસંકલ્પ—આગળ ધપાવો અને પૂર્ણ કરો.

Mantra 15

याः फलिनीर्या अफला अपुष्पा याश्च पुष्पिणीः । बृहस्पतिप्रसूतास्ता नो मुञ्चन्त्वंहसः ॥

યાઃ ફળવતી છે, યાઃ નિષ્ફળ છે; યાઃ પુષ્પવિહિન છે અને યાઃ પુષ્પસમૃદ્ધ છે—બૃહસ્પતિની પ્રેરણાથી ઉત્પન્ન થયેલી એવી સર્વ ઔષધિઓ અમને અંહસ્ (પાપ-ક્લેશ, સંકોચ)માંથી મુક્ત કરે.

Mantra 16

मुञ्चन्तु मा शपथ्यादथो वरुण्यादुत । अथो यमस्य पड्बीशात्सर्वस्माद्देवकिल्बिषात् ॥

તે ઔષધિઓ મને શપથભંગજન્ય દોષના બંધનમાંથી, તેમજ વરુણના પાશમાંથી, અને યમના ફંદા (પાશ)માંથી પણ મુક્ત કરે; સર્વ દેવકિલ્બિષ (દેવપ્રતિ અપરાધ) અને સર્વ પ્રકારના દોષમાંથી મને છોડાવે.

Mantra 17

अवपतन्तीरवदन्दिव ओषधयस्परि । यं जीवमश्नवामहै न स रिष्याति पूरुषः ॥

દિવમાંથી નીચે ઉતરતી ઔષધિઓ સર્વત્ર વ્યાપે છે. જેને અમે જીવંત પ્રવાહમાં સ્પર્શી લઈએ, જેને પ્રાપ્ત કરી ગ્રહણ કરીએ—એ પુરુષને હાનિ થતી નથી; તે ઇજા તરફ પડતો નથી.

Mantra 18

या ओषधीः सोमराज्ञीर्बह्वीः शतविचक्षणाः । तासां त्वमस्युत्तमारं कामाय शं हृदे ॥

હે ઓષધિઓ—સોમરાજ્ઞીઓ—અતિ બહુ, શતવિધ દૃષ્ટિવાળી! તમામાં તું સર્વોત્તમ છે; આત્માની કામના માટે પરિપૂર્ણ, હૃદય માટે શાંતિ અને આનંદરૂપ.

Mantra 19

या ओषधीः सोमराज्ञीर्विष्ठिताः पृथिवीमनु । बृहस्पतिप्रसूता अस्यै सं दत्त वीर्यम् ॥

હે ઓષધિઓ—સોમરાજ્ઞીઓ—પૃથ્વી પર વ્યાપેલી! બૃહસ્પતિથી પ્રેરિત, એકત્રિત થઈ, આને વિજયબળ અને કાર્યસાધક તેજ અર્પો.

Mantra 20

मा वो रिषत्खनिता यस्मै चाहं खनामि वः । द्विपच्चतुष्पदस्माकं सर्वमस्त्वनातुरम् ॥

ખોદનાર તમને હાનિ ન કરે; અને જેના માટે હું તમને ખોદી કાઢું છું તેને પણ હાનિ ન થાય. અમારું સર્વ—દ્વિપદ અને ચતુષ્પદ—નિરોગ અને અનાતુર રહે.

Mantra 21

याश्चेदमुपशृण्वन्ति याश्च दूरं परागताः । सर्वाः संगत्य वीरुधोऽस्यै सं दत्त वीर्यम् ॥

યાશ્ચે આહ્વાનને અહીં નજીકથી સાંભળે છે અને યાશ્ચે દૂર દૂર સુધી ગયેલી છે—હે સર્વા ઔષધિઓ/વીરુધો, એકત્ર સંમિલિત થાઓ; અને આને સંચિત વીર્ય, કાર્યસિદ્ધિની શક્તિ, અર્પણ કરો.

Mantra 22

ओषधयः सं वदन्ते सोमेन सह राज्ञा । यस्मै कृणोति ब्राह्मणस्तं राजन्पारयामसि ॥

ઔષધિઓ સોમ રાજા સાથે એકસાથે સંવાદ કરે છે. જેને માટે બ્રાહ્મણ—વાણીનો જાણકાર—ઉપચારનું કાર્ય ઘડે છે, તેને, હે રાજન, અમે પાર ઉતારીએ છીએ—ભયમાંથી પાર, પૂર્ણતામાં.

Mantra 23

त्वमुत्तमास्योषधे तव वृक्षा उपस्तयः । उपस्तिरस्तु सोऽस्माकं यो अस्माँ अभिदासति ॥

હે ઔષધિ, તું સર્વોત્તમ છે; તારા વૃક્ષો આધાર અને આવરણ છે. એ આધાર અમારો રહે—જે કોઈ અમને અભિદાસ કરે, હુમલો કરે અને હાનિ ઇચ્છે, તેના સામે.