Sukta 72
Sukta 10.72
Bṛhaspati / Angirasa-tradition (hymn as cosmogonic revelation; traditional attribution varies in ancillary lists)
Devāḥ (the Gods collectively); underlying cosmogonic powers of manifestation
Triṣṭubh (11-syllable pādas; typical for reflective/cosmogonic statements)
આ સૃષ્ટિ-વિષયક સૂક્ત દેવતાઓના “જન્મો” (જન્મ) અને તેમની વ્યવસ્થાને લઈને મનન કરે છે; સર્જનને ક્રમશઃ પ્રગટ થતી અભિવ્યક્તિ તરીકે રજૂ કરે છે—જેને પ્રેરિત વાણી દ્વારા અને પછીની અંતર્દૃષ્ટિ દ્વારા સાચે “જોઈ” શકાય છે. તે દક્ષ અને અદિતિની આસપાસની વિસંગત વંશાવળીનું અનુસરણ કરે છે, અને અંતે અદિતિના સાત પુત્રો તથા માર્તાંડના પુનરાગમનના પ્રતીક પર પૂર્ણ થાય છે; પ્રગટતામાં જ અમરત્વ અને મર્ત્યત્વ સાથેસાથે કેવી રીતે ઉદ્ભવે છે તે દર્શાવે છે.
Mantras
Mantra 1
देवानां नु वयं जाना प्र वोचाम विपन्यया । उक्थेषु शस्यमानेषु यः पश्यादुत्तरे युगे ॥
હવે અમે દેવોના જન્મ અને કર્મોને પ્રકાશમય, વિવેકસભર વાણીથી પ્રગટ કરીશું. ઉચ્ચારાતા ઉક્તોમાં જે સાચે જોઈ શકે છે, તે જ ઉત્તર યુગમાં—પ્રથમ રચનાઓને પાર—દર્શન કરે છે.
Mantra 2
ब्रह्मणस्पतिरेता सं कर्मार इवाधमत् । देवानां पूर्व्ये युगेऽसतः सदजायत ॥
બ્રહ્મણસ્પતિએ, કારીગર લોહારની જેમ, આ રૂપોને ફૂંકી એકરૂપતા આપી. દેવોના પૂર્વ યુગમાં અસતમાંથી સત જન્મ્યું—અનાકારથી વ્યવસ્થા પ્રગટી.
Mantra 3
देवानां युगे प्रथमेऽसतः सदजायत । तदाशा अन्वजायन्त तदुत्तानपदस्परि ॥
દેવોના પ્રથમ યુગમાં અસતમાંથી સત ઉદ્ભવ્યું. ત્યાર પછી આશાઓની દિશાઓ જન્મી; અને તેમની સાથે સર્વત્ર વ્યાપતા, વિશાળ પગલાંવાળા આધારપદો પ્રગટ થયા—જેનાં ચારે તરફ જગત સ્થિર રહી શકે.
Mantra 4
भूर्जज्ञ उत्तानपदो भुव आशा अजायन्त । अदितेर्दक्षो अजायत दक्षाद्वदितिः परि ॥
પૃથ્વી વિશાળ પદવાળી આધારભૂમિ સાથે જન્મી; મધ્યલોક પ્રગટ થયો અને આશાની દિશાઓ જન્મી. અદિતિમાંથી દક્ષ (રચનાત્મક બુદ્ધિ) ઉત્પન્ન થયો, અને દક્ષમાંથી ફરી અદિતિ—અનંતતા પોતાની જ સુવ્યવસ્થિત શક્તિથી પરિભ્રમણ કરતી.
Mantra 5
अदितिर्ह्यजनिष्ट दक्ष या दुहिता तव । तां देवा अन्वजायन्त भद्रा अमृतबन्धवः ॥
હે દક્ષ, તારી પુત્રીરૂપે અદિતિ ખરેખર તારીમાંથી જન્મી; અને તેના પછી દેવો જન્મ્યા—કલ્યાણકારી, અમૃત સાથે બંધાયેલા, અનંત વિસ્તૃતતાના સંતાન.
Mantra 6
यद्देवा अदः सलिले सुसंरब्धा अतिष्ठत । अत्रा वो नृत्यतामिव तीव्रो रेणुरपायत ॥
જ્યારે દેવો ત્યાં જળ પર સુસંગઠિત અને તત્પર થઈ ઊભા રહ્યા, ત્યારે—નૃત્ય કરતા જેવા, એકાગ્ર યજ્ઞવિધિમાં—તમારો તીવ્ર ધૂળસમાન અંધકાર વિખેરાઈ ગયો; જાગૃત ગતિ સામે આવરણ ઢીલું પડી કંપી ઊઠ્યું.
Mantra 7
यद्देवा यतयो यथा भुवनान्यपिन्वत । अत्रा समुद्र आ गूळ्हमा सूर्यमजभर्तन ॥
જ્યારે દેવો, યતિઓ સમા સંયમી સાધક બની, સર્વ ભૂવનોને પરિપૂર્ણ કરતા, ત્યારે સમુદ્રમાં ગુપ્ત રહેલા સૂર્યને તેઓ બહાર લાવ્યા—અપાર ઊંડાણની ગુહામાંથી પ્રકાશને પુનઃ પ્રગટ કર્યો.
Mantra 8
अष्टौ पुत्रासो अदितेर्ये जातास्तन्वस्परि । देवाँ उप प्रैत्सप्तभिः परा मार्ताण्डमास्यत् ॥
અદિતિના આઠ પુત્રો તેના જ તનુમાંથી જન્મ્યા. સાતને લઈને તે દેવો પાસે ગઈ; પરંતુ આઠમા—માર્તાણ્ડને—તેણે દૂર ફેંકી દીધો, કારણ કે તે હજી મર્ત્ય-રૂપ હતો, દેવસભા માટે અયોગ્ય.
Mantra 9
सप्तभिः पुत्रैरदितिरुप प्रैत्पूर्व्यं युगम् । प्रजायै मृत्यवे त्वत्पुनर्मार्ताण्डमाभरत् ॥
સાત પુત્રો સાથે અદિતિ પ્રાચીન યુગ તરફ આગળ વધી. પરંતુ ફરી તેણે માર્તાણ્ડને પાછો લાવ્યો—પ્રજાજન્મ તરફ અને મૃત્યુ તરફ પણ; દેહધારણમાં મર્ત્ય તત્ત્વ ફરી ફરી આવે છે, જ્યાં સુધી તે પુનઃ ઘડાઈ દૈવી ન બને.
Frequently Asked Questions
It reflects on how the Gods come into manifestation and how cosmic order (ṛta) is established. It uses the figures of Aditi and Dakṣa to express creation as an unfolding of infinity and organizing power.
The hymn presents a paradox to show that creation is not a simple one-way sequence. Dakṣa stands for formative intelligence, Aditi for unbounded wholeness, and their mutual relation expresses how order and infinity depend on each other in manifestation.
Mārtāṇḍa represents the mortal element within creation. His return “toward birth and toward death” conveys that mortality and repeated embodiment are part of the cosmic process until transformation and full realization are achieved.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.