Sukta 91

Mantra 1

सं जागृवद्भिर्जरमाण इध्यते दमे दमूना इषयन्निळस्पदे । विश्वस्य होता हविषो वरेण्यो विभुर्विभावा सुषखा सखीयते ॥

જાગૃતજન સાથે સંલગ્ન થઈ અગ્નિ પ્રજ્વલિત થાય છે, ઘરમાં ઘરમાં વધતો જાય છે; ઇળાના પદે તે પ્રેરણાને આગળ ધપાવે છે. સર્વના વરેણ્ય હોતૃ, હવિષ્યનો પસંદગીનો વહનકર્તા—વિભુ, વિભાવાન—સુહૃદ બની મિત્રતા કરે છે.

Mantra 2

स दर्शतश्रीरतिथिर्गृहेगृहे वनेवने शिश्रिये तक्ववीरिव । जनंजनं जन्यो नाति मन्यते विश आ क्षेति विश्यो विशंविशम् ॥

સ દૃશ્ય તેજસ્વી શ્રીવાળો—અતિથિ—ઘરે ઘરે, વનમાં વનમાં, તક્ષવી પક્ષી સમે વેગવંત થઈ આશ્રય લે છે. જનસમુદાય માટે જન્મેલો તે કોઈ પણ વિશથી પોતાને અલગ માનતો નથી; અગ્નિ વસાહતોમાં સર્વનો બની વસે છે, વિશ પછી વિશમાં પ્રવેશતો—સમુદાયે સમુદાયે વ્યાપે છે.

Mantra 3

सुदक्षो दक्षैः क्रतुनासि सुक्रतुरग्ने कविः काव्येनासि विश्ववित् । वसुर्वसूनां क्षयसि त्वमेक इद्द्यावा च यानि पृथिवी च पुष्यतः ॥

હે અગ્નિ, તું દક્ષતાઓના દક્ષથી સુદક્ષ છે; ક્રતુ (સચેત સંકલ્પ) વડે તું સુક્રતુ છે. કાવ્યવાણીથી તું કવિ છે, સર્વવિદ્ છે. વસુઓમાં તું એકલો જ સાચો વસુ બની નિવાસ કરે છે; અને દ્યાવા-પૃથિવી જે જે પોષે અને વધારશે, તે બધું તું જ પોષે છે.

Mantra 4

प्रजानन्नग्ने तव योनिमृत्वियमिळायास्पदे घृतवन्तमासदः । आ ते चिकित्र उषसामिवेतयोऽरेपसः सूर्यस्येव रश्मयः ॥

હે અગ્નિ, તારા ઋતુયોગ્ય યોનિ (નિવાસ)ને જાણીને, તેઓ ઇળાના પદ પર—ઘૃતવંત, તેજસ્વી—બેસ્યા છે. તારી તરફ નિર્મળ પ્રેરણાઓ ધાવે છે—ઉષાઓના ગમન સમે, સૂર્યના રશ્મિ સમે—કલંકરહિત થઈ, તારા પ્રકાશિત સાન્નિધ્યને શોધતી.

Mantra 5

तव श्रियो वर्ष्यस्येव विद्युतश्चित्राश्चिकित्र उषसां न केतवः । यदोषधीरभिसृष्टो वनानि च परि स्वयं चिनुषे अन्नमास्ये ॥

તારી શ્રીયો—વર્ષ્ય વાદળની વિદ્યુત જેવી—અને ઉષાઓના કેતુ (સંકેત) જેવી—ચિત્રવર્ણ, બહુવિધ છે. જ્યારે તું ઔષધિઓ પર અને વનો પર મુક્ત થાય છે, ત્યારે તું પોતે જ અન્નને પોતાના આસ્ય (મુખ)માં પરિગૃહીત કરે છે—તે રસને ગ્રહણ કરીને, જે અમામાં બળ બની ઊભરે છે.

Mantra 6

तमोषधीर्दधिरे गर्भमृत्वियं तमापो अग्निं जनयन्त मातरः । तमित्समानं वनिनश्च वीरुधोऽन्तर्वतीश्च सुवते च विश्वहा ॥

ઔષધિઓએ તેને ઋતુયોગ્ય ગર્ભ રૂપે ધારણ કર્યો; આપઃ—માતાઓ—તે અગ્નિને જન્મ આપે છે. એ જ એક—સદા સમાન—વૃક્ષો અને વીરૂધો (લતાઓ), ગર્ભવતી વૃદ્ધિઓ, અવિરત રીતે પ્રસવે છે અને પ્રવર્તિત કરે છે.

Mantra 7

वातोपधूत इषितो वशाँ अनु तृषु यदन्ना वेविषद्वितिष्ठसे । आ ते यतन्ते रथ्यो यथा पृथक्छर्धांस्यग्ने अजराणि धक्षतः ॥

વાતથી ઉપધૂત, પ્રેરિત થઈ, તું વશાઓ (વહેણીઓ/માર્ગો) અનુસરી ચાલે છે; જ્યારે અન્નો કંપે છે, ત્યારે તું પોતાની વિસ્તૃત શક્તિમાં પ્રગટ થઈ ઊભો રહે છે. તારી તરફ અજર (અવિનાશી) સમૂહો પ્રયત્ન કરે છે, હે અગ્નિ—જાણે રથ્યાઓ (માર્ગો) પર ભિન્ન-ભિન્ન દિશાથી ભેગા થતા હોય—તેથી તેઓ અજર જ્વાલામાં પ્રજ્વલિત થાય.

Mantra 8

मेधाकारं विदथस्य प्रसाधनमग्निं होतारं परिभूतमं मतिम् । तमिदर्भे हविष्या समानमित्तमिन्महे वृणते नान्यं त्वत् ॥

અગ્નિ—મેધાનો ઘડનાર, વિદથ (યજ્ઞસભા)નો પ્રસાધક, હોતા, સર્વોત્કૃષ્ટ મતિ (બુદ્ધિ)—એ જ એકને અમે હવિષ્ય સાથે અર્પણમાં, નાના અને મહાન બંને કાર્યમાં, પસંદ કરીએ છીએ; તારા સિવાય બીજાને અમે અમારા મહાકાર્ય માટે સ્વીકારતા નથી.

Mantra 9

त्वामिदत्र वृणते त्वायवो होतारमग्ने विदथेषु वेधसः । यद्देवयन्तो दधति प्रयांसि ते हविष्मन्तो मनवो वृक्तबर्हिषः ॥

અહીં તને શોધનારા, હે અગ્નિ, વિદથોમાં તને હોતા તરીકે પસંદ કરે છે—વેધસ (વિદ્વાન રચયિતા). જ્યારે દેવને ઇચ્છતા તેઓ તારા માટે પ્રયાંસિ (અગ્ર અર્પણો) સ્થાપે છે—મનુના માનવો, હવિષ્મંત, અને વ્રક્તબર્હિષ (પાથરેલું બર્હિસ) તૈયાર કરનાર.

Mantra 10

तवाग्ने होत्रं तव पोत्रमृत्वियं तव नेष्ट्रं त्वमग्निदृतायतः । तव प्रशास्त्रं त्वमध्वरीयसि ब्रह्मा चासि गृहपतिश्च नो दमे ॥

હે અગ્નિ, તારું છે હોત્રકર્મ; ઋતુમાં તારું છે પૌત્રકર્મ; તારું છે નેત્ર (નેષ્ટૃ)નું નેતૃત્વ, અને તું જ અગ્નીધ છે—જે ઋતને અનુરૂપ યજ્ઞને સ્થિર કરે છે. તારું છે પ્રશાસ્ત્ર (નિયામક વચન); તું જ અધ્વર્યુ બને છે. તું બ્રહ્મા પણ છે, અને અમારા દમે (ગૃહ)માં ગૃહપતિ—ઘરના સ્વામી—પણ છે.

Mantra 11

यस्तुभ्यमग्ने अमृताय मर्त्यः समिधा दाशदुत वा हविष्कृति । तस्य होता भवसि यासि दूत्यमुप ब्रूषे यजस्यध्वरीयसि ॥

હે અગ્નિ, જે કોઈ મર્ત્ય અમૃતના હિતાર્થે તને સમિધા અર્પે છે અથવા હવિષ્યની તૈયારી કરે છે—તેના માટે તું હોતૃ બને છે; તું દૂતરૂપે જાય છે; તેના વતી વાણી બોલે છે; યજ્ઞ કરે છે અને અધ્વરનું કાર્ય સિદ્ધ કરે છે.

Mantra 12

इमा अस्मै मतयो वाचो अस्मदाँ ऋचो गिरः सुष्टुतयः समग्मत । वसूयवो वसवे जातवेदसे वृद्धासु चिद्वर्धनो यासु चाकनत् ॥

આ વિચારો અને વચનો અમારી તરફથી તેને માટે એકત્ર થયા છે—અમારી ઋચાઓ, ગીરો, સુઘડ સ્તુતિઓ. સાચા ધનના ઇચ્છુક અમે વસુને, જાતવેદસને, આ અર્પીએ છીએ—જે વૃદ્ધ થયેલી શક્તિઓને પણ વધારનાર છે, અને જેમાં તે આનંદ પામે છે.

Mantra 13

इमां प्रत्नाय सुष्टुतिं नवीयसीं वोचेयमस्मा उशते शृणोतु नः । भूया अन्तरा हृद्यस्य निस्पृशे जायेव पत्य उशती सुवासाः ॥

આ પ્રાચીનને માટેની નવીન, સુઘડ સ્તુતિ હું ઉચ્ચારું; ઇચ્છુક તે અમારું સાંભળે. હૃદયના અંતસ્તમ સ્પર્શમાં તે વધુ ને વધુ પ્રવેશે—જેમ સુવસ્ત્રા, ઇચ્છુક પત્ની પોતાના પતિ પાસે નજીક આવે તેમ.

Mantra 14

यस्मिन्नश्वास ऋषभास उक्षणो वशा मेषा अवसृष्टास आहुताः । कीलालपे सोमपृष्ठाय वेधसे हृदा मतिं जनये चारुमग्नये ॥

જેમાં અશ્વસમાન શક્તિઓ, ઋષભો, ઉક્ષણો—બળવાન પુરુષશક્તિઓ; તથા વશા અને મેષા—પોષક ઊર્જાઓ—મુક્ત થઈ અર્પિત થાય છે; તે કીલાલ-રસમાં, સોમપૃષ્ઠ વેધસ (જ્ઞાન-કર્તા) માટે, હું હૃદયથી અગ્નિ માટે મનોહર મતિ (પવિત્ર વિચાર) ઉત્પન્ન કરું છું.

Mantra 15

अहाव्यग्ने हविरास्ये ते स्रुचीव घृतं चम्वीव सोमः । वाजसनिं रयिमस्मे सुवीरं प्रशस्तं धेहि यशसं बृहन्तम् ॥

હે અગ્નિ, આહ્વાન થતાં હવિ તારા મુખમાં પ્રવેશે છે—જેમ સ્રુચિમાં ઘૃત, તેમ ચમૂમાં સોમ. અમામાં વાજસની (વિજયદાયી બળ) આપનારું ધન સ્થાપિત કર; સુવીર (વીરપુત્ર-સમૃદ્ધ), પ્રશસ્ત (વિખ્યાત), અને યશમાં વિશાળ એવું મહાન યશસ્વી વૈભવ અમને ધે.