
Sukta 10.44
Indra
Trishtubh (probable; needs metrical confirmation)
આ સૂક્ત ઇન્દ્રને સ્વ-નિયંત્રિત અને ઋતધર્મને અનુરૂપ એવી શક્તિ તરીકે આવાહન કરે છે; તે સોમના આનંદ તરફ ઝડપી ધસી જાય છે અને વિશાળ વૃષ્ણિ (વીરમહિમા/પરાક્રમ) વડે સર્વ પ્રતિરોધને જીતે છે. તેમાં સ્તુતિ સાથે ઉપદેશ પણ ગૂંથાયેલો છે: “પ્રથમ, દેવો દ્વારા બોલાવાયેલા” અગ્રગામી પાયોનિયરો કઠિનતાથી પાર થતી મહિમા-કીર્તિ પ્રાપ્ત કરે છે, જ્યારે અયોગ્ય લોકો યજ્ઞની “નૌકા” પર ચડી શકતા નથી અને ડૂબી જાય છે. અંતિમ પ્રાર્થના સર્વ દિશામાં રક્ષણરૂપે વિસ્તરે છે—પાછળથી બૃહસ્પતિ રક્ષા કરે છે અને ઇન્દ્ર પોતાના સાથીઓ માટે સુરક્ષિત, વિશાળ અવકાશ ખોલે છે.
Mantra 1
आ यात्विन्द्रः स्वपतिर्मदाय यो धर्मणा तूतुजानस्तुविष्मान् । प्रत्वक्षाणो अति विश्वा सहांस्यपारेण महता वृष्ण्येन ॥
ઇન્દ્ર આવે—પોતાના સ્વાધિપત્યનો સ્વામી—આનંદમદ માટે; જે ઋત (ધર્મ) દ્વારા પ્રેરિત થઈ મહાબળે ધસી જાય છે, અને અપરિમિત, વિશાળ વીર્યથી સર્વ પ્રતિરોધોને વટાવી જાય છે.
Mantra 2
सुष्ठामा रथः सुयमा हरी ते मिम्यक्ष वज्रो नृपते गभस्तौ । शीभं राजन्त्सुपथा याह्यर्वाङ्वर्धाम ते पपुषो वृष्ण्यानि ॥
તમારો રથ સુસ્થિર છે, તમારા બે હરિ (અશ્વ) સુયમિત છે; હે નૃપતિ, તમારો વજ્ર તમારા ગભસ્ત (હાથ/પકડી)માં દૃઢ સ્થિર છે. હે રાજન, સુપથોથી ઝડપથી અમારી તરફ આવો; તમે પીતા હો ત્યારે અમે તમારાં વીર્યબળોને વધારીએ છીએ.
Mantra 3
एन्द्रवाहो नृपतिं वज्रबाहुमुग्रमुग्रासस्तविषास एनम् । प्रत्वक्षसं वृषभं सत्यशुष्ममेमस्मत्रा सधमादो वहन्तु ॥
હે ઇન્દ્રવાહો, મનુષ્યોના અધિપતિને—વજ્રબાહુ, ઉગ્રને—અહીં લાવો; ઉગ્રો અને બળવાનોએ જેણે વહન કર્યો છે તેને. આગળ વધતો વૃષભ, સત્યશુષ્ણ (સાચા બળવાળો) તેને—સામૂહિક આનંદના સખાઓ—અહીં અમારી પાસે વહન કરીને લાવે.
Mantra 4
एवा पतिं द्रोणसाचं सचेतसमूर्जः स्कम्भं धरुण आ वृषायसे । ओजः कृष्व सं गृभाय त्वे अप्यसो यथा केनिपानामिनो वृधे ॥
આ રીતે તું દ્રોણસાચ (સોમપાત્રધારી) પતિ બને છે—સચેત, ઊર્જાનો સ્તંભ, સમૃદ્ધિનો આધાર, ધરણિમાં ટેકો. બળ ઘડ; તેને તારા અંદર એકત્ર કર, જેથી પીણારાઓ (સોમપાન કરનારાઓ)ની વૃદ્ધિ માટે તું પ્રેરક અધિપતિ બની રહે.
Mantra 5
गमन्नस्मे वसून्या हि शंसिषं स्वाशिषं भरमा याहि सोमिनः । त्वमीशिषे सास्मिन्ना सत्सि बर्हिष्यनाधृष्या तव पात्राणि धर्मणा ॥
વસુઓ (ધન-સંપત્તિ) સાથે અમારી પાસે આવ; કારણ કે તું જ અમારો આહ્વાનિત છે. તારી પોતાની આશીર્વાદ-વાણી લઈને આવ; સોમિનઃ (સોમ દબાવનારાઓ) પાસે આવ. તું અધિપતિ છે; અહીં બર્હિષિ (પવિત્ર આસન) પર બેસ—ધર્મ પ્રમાણે તારા પાત્રો અપરાજેય છે.
Mantra 6
पृथक्प्रायन्प्रथमा देवहूतयोऽकृण्वत श्रवस्यानि दुष्टरा । न ये शेकुर्यज्ञियां नावमारुहमीर्मैव ते न्यविशन्त केपयः ॥
પૃથક્ તેઓ આગળ વધ્યા—દેવો દ્વારા આહ્વાન પામેલા પ્રથમ દેવહૂતયો—અને દુષ્ટર, પાર કરવું કઠિન એવા શ્રવસ્ય (યશસ્વી) કાર્યો સિદ્ધ કર્યા. પરંતુ જે યજ્ઞીય નૌકામાં ચઢી શક્યા નહિ, જે પ્રેરણામાં દુર્બળ હતા—એ કેપયઃ નીચે ધસી ગયા અને પૂરનાં નીચલા પ્રવાહમાં પ્રવેશી ગયા.
Mantra 7
एवैवापागपरे सन्तु दूढ्योऽश्वा येषां दुर्युज आयुयुज्रे । इत्था ये प्रागुपरे सन्ति दावने पुरूणि यत्र वयुनानि भोजना ॥
એ રીતે જ અન્યોએ પાછળ રહી દબાઈ રહેવા દો—જેનાં અશ્વો દુર્ઘટિત (દુર્યુજ) છે, જે યોગ્ય રીતે જોડાઈ શકતા નથી. પરંતુ જે આગળ અને ઊંચે છે, તેઓ બહુ દાનો આપવા માટે છે—જ્યાં વયુના (વ્યવસ્થિત વિવેક/વિધાન) જ ભોજન (આનંદ) બને છે.
Mantra 8
गिरीँरज्रान्रेजमानाँ अधारयद्द्यौः क्रन्ददन्तरिक्षाणि कोपयत् । समीचीने धिषणे वि ष्कभायति वृष्णः पीत्वा मद उक्थानि शंसति ॥
કંપતાં પર્વતો અને ધ્રુજતાં શિખરોને તેણે ધારણ કર્યા; દ્યૌ (આકાશ) ગર્જના કરી ઉઠ્યું અને અંતરિક્ષ પ્રદેશો ઉથલપાથલ થયા. સમીચીન ધિષણા—યુગ્મ પ્રેરણાશક્તિઓ—માં તે વિશાળ, દૃઢ આધાર સ્થાપે છે; વૃષણ (વૃષભ), મદ (ઉલ્લાસ) પીધા પછી, ઉક્થ (સ્તુતિ-વચન)નાં સ્તોત્રો ઉચ્ચારે છે.
Mantra 9
इमं बिभर्मि सुकृतं ते अङ्कुशं येनारुजासि मघवञ्छफारुजः । अस्मिन्त्सु ते सवने अस्त्वोक्यं सुत इष्टौ मघवन्बोध्याभगः ॥
હું તારા માટે આ સુસંસ્કૃત અંકુશ ધારણ કરું છું—જે વડે, હે મઘવન્ (ઉદાર દાતા), તું ખુરાની બંધાઈને તોડી ખોલે છે. આ તારા સવનમાં તને ઘર તરફની નજીકતા (ઓક્ય) પ્રાપ્ત થાઓ; સુત સોમમાં અને ઇષ્ટ યજ્ઞમાં, હે મઘવન્, ભાગ વહેંચનાર તરીકે જાગૃત થા.
Mantra 10
गोभिष्टरेमामतिं दुरेवां यवेन क्षुधं पुरुहूत विश्वाम् । वयं राजभिः प्रथमा धनान्यस्माकेन वृजनेना जयेम ॥
પ્રકાશના કિરણો વડે અમે વાંકા અભાવને પાર કરી જઈએ; યવ (ધાન્ય) વડે, હે પુરુહૂત, સર્વ ભૂખને જીતીએ. રાજસ શક્તિઓ સાથે અમે પ્રથમ ધનો જીતીએ; અમારા પોતાના સુવ્યવસ્થિત વર્જન (સંઘ/સેન્ય) વડે અમે વિજયી થઈએ.
Mantra 11
बृहस्पतिर्नः परि पातु पश्चादुतोत्तरस्मादधरादघायोः । इन्द्रः पुरस्तादुत मध्यतो नः सखा सखिभ्यो वरिवः कृणोतु ॥
બૃહસ્પતિ અમને પાછળથી, તેમજ ઉપરથી અને નીચેથી—અઘાયુ (હાનિકારક) શક્તિઓ સામે—રક્ષા કરે. ઇન્દ્ર આગળથી અને મધ્યમાંથી, મિત્ર બની, પોતાના મિત્રોને વિશાળ વરિવઃ—સ્વાતંત્ર્ય અને સુરક્ષિત માર્ગ—પ્રદાન કરે.
It invites Indra to come to the offering in his exhilarated strength, to overcome every resistance, and to create “wide space” (varivas)—safe freedom and passage—for the worshippers.
It is a metaphor for the yajña as a means of crossing difficulty: those who are ready and capable “board” it and achieve glory, while the unprepared fail to embark and are overwhelmed.
The closing verse forms a protective pairing: Bṛhaspati safeguards from behind and from above/below, while Indra protects from the front and within, together ensuring secure passage for the community.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.