Sukta 90
Sukta 10.90
Nārāyaṇa / Purusha-sūkta tradition (later Anukramaṇī attribution varies; commonly ‘Nārāyaṇa’ or ‘unknown’ in scholarly catalogues)
Puruṣa (Cosmic Being)
Triṣṭubh (standard for much of 10.90; verify per verse in critical edition)
પુરુષસૂક્ત સર્વવ્યાપી વિશ્વપુરુષ (પુરુષ)નું વર્ણન કરે છે—તે સમગ્ર જગતને પોતાના અંદર સમાવે છે અને છતાં તેને વટાવી જાય છે. સૃષ્ટિને અહીં આદ્યયજ્ઞ તરીકે દર્શાવવામાં આવી છે; તે યજ્ઞમાંથી બ્રહ્માંડ, વેદ, તેમજ સામાજિક–કૌસ્મિક કાર્યો એક જ અખંડ સત્તાના સુવ્યવસ્થિત પ્રગટ રૂપો તરીકે ઉત્પન્ન થાય છે. આ સ્તુતિનો હેતુ ચિંતનાત્મક અને વિધિપર છે: યજ્ઞ અને ધર્મને એક જ વૈશ્વિક આદર્શમાં આધારિત કરવો.
Mantras
Mantra 1
सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् । स भूमिं विश्वतो वृत्वात्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम् ॥
પુરુષ સહસ્ર શીર્ષવાળો, સહસ્ર નેત્રવાળો, સહસ્ર પાદવાળો છે. તે સર્વ દિશાઓથી ભૂમિને આવરી લે છે; અને દશ અંગુલ જેટલો પરે ઊભો રહી તેને અતિક્રમે છે.
Mantra 2
पुरुष एवेदं सर्वं यद्भूतं यच्च भव्यम् । उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेनातिरोहति ॥
પુરુષ જ આ સર્વ છે—જે ભૂત થયું છે અને જે ભવિષ્યમાં થવાનું છે. અને તે અમૃતત્વનો ઈશાન છે; કારણ કે અન્ન દ્વારા તે અતિરોહતિ—ઉપર ઊઠે છે, દેહધારી જીવનને આધાર આપી તેને પાર કરે છે.
Mantra 3
एतावानस्य महिमातो ज्यायाँश्च पूरुषः । पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि ॥
એટલું જ તેની મહિમા છે; અને પુરુષ તો આથી પણ મહાન છે. તેનો એક પાદ (ચોથો ભાગ) સર્વ ભૂતો—સમસ્ત પ્રાણિ-જગત—રૂપે છે; અને તેના ત્રણ પાદ દિવ્ય લોકમાં અમૃત, અજર-અમર સ્વરૂપે સ્થિત છે.
Mantra 4
त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः पादोऽस्येहाभवत्पुनः । ततो विष्वङ्व्यक्रामत्साशनानशने अभि ॥
પુરુષના ત્રણ પાદ ઊર્ધ્વે ઉદિત થયા; તેનો એક પાદ ફરી અહીં પ્રગટ થયો. ત્યાંથી તે સર્વ દિશાઓમાં વ્યાપ્યો—ભોજન કરનાર અને અભોજન (અખાદ્ય/અચેતન) તરફ પણ—સર્વમાં પ્રવેશી સર્વત્ર વ્યાપક થયો.
Mantra 5
तस्माद्विराळजायत विराजो अधि पूरुषः । स जातो अत्यरिच्यत पश्चाद्भूमिमथो पुरः ॥
તેથી વિરાટ જન્મ્યો; અને વિરાટમાંથી પુરુષ પ્રગટ થયો. જન્મતાં જ તે અતિશય વ્યાપી ગયો—પૃથ્વીના પાછળ પણ અને આગળ પણ; પ્રગટ વ્યવસ્થા વિરાટમાંથી ઉદ્ભવે છે, છતાં ચેતન પુરુષ પોતાની પ્રગટતાથી પણ પરે મહાન રહે છે.
Mantra 6
यत्पुरुषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत । वसन्तो अस्यासीदाज्यं ग्रीष्म इध्मः शरद्धविः ॥
જ્યારે દેવોએ પુરુષને હવિરૂપે લઈને યજ્ઞને વિસ્તૃત કર્યો, ત્યારે વસંત તેનું આજ્ય બન્યું, ગ્રીષ્મ તેનું ઇંધન, અને શરદ તેનું હવિઃ. કાળનો સમગ્ર લય જ આંતરિક અર્પણનું સાધન બની ચેતનાને રૂપાંતરિત કરે છે.
Mantra 7
तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन्पुरुषं जातमग्रतः । तेन देवा अयजन्त साध्या ऋषयश्च ये ॥
તે યજ્ઞને તેમણે બર્હિષિ—પવિત્ર આસન પર—પ્રોક્ષણ કર્યું: પુરુષ, જે સર્વની અગ્રે જન્મેલો. તે દ્વારા દેવોએ યજન કર્યું, અને સાધ્ય દેવો તથા ઋષિઓ પણ. સર્જનને યોગ્ય ક્રમમાં સ્થાપિત કરનાર આ અભિષેક-ક્રિયામાં સર્વ ઉચ્ચ શક્તિઓ જોડાય છે.
Mantra 8
तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः सम्भृतं पृषदाज्यम् । पशून्ताँश्चक्रे वायव्यानारण्यान्ग्राम्याश्च ये ॥
તે સર્વહુત યજ્ઞમાંથી પૃષદાજ્ય—ચિતરાયેલું શુદ્ધ ઘૃત-તત્ત્વ—સંગ્રહાયું. અને તેમાંથી તેણે પશુઓ રચ્યા: વાયવ્ય, આરણ્ય અને ગ્રામ્ય—જે. યજ્ઞીય રૂપાંતરણમાંથી જીવનશક્તિઓ અને સ્વાભાવિક પ્રેરણાઓ ઘડાઈ પોતાના-પોતાના ક્ષેત્રમાં વિતરણ પામે છે.
Mantra 9
तस्माद्यज्ञात्सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे । छन्दांसि जज्ञिरे तस्माद्यजुस्तस्मादजायत ॥
તસ્માદ્ સર્વહુત યજ્ઞમાંથી ઋચઃ (ઋગ્વેદીય ઋચાઓ) અને સામાનિ (સામવેદીય સામ-ગાન) જન્મ્યાં; તસ્માદ્ છન્દાંસિ—વાણી ધારણ કરનારા છંદો—ઉદ્ભવ્યાં; અને તસ્માદ્ યજુઃ (યજુર્-મંત્રો) પણ પ્રકટ થયા—અંતર્યજ્ઞ માટે ઘડાયેલાં ઉચ્ચારશક્તિના સ્વરૂપો.
Mantra 10
तस्मादश्वा अजायन्त ये के चोभयादतः । गावो ह जज्ञिरे तस्मात्तस्माज्जाता अजावयः ॥
તસ્માદ્ જ અશ્વાઃ જન્મ્યાં—જે કોઈ પણ ઉભયાદતઃ, બંને દિશામાં ગતિ કરનારી શક્તિઓ; તસ્માદ્ ગાવઃ પણ જન્મ્યાં—જ્ઞાનના પ્રકાશક કિરણરૂપ ગાયો; અને તસ્માદ્ અજા-અવયઃ—બકરી અને ઘેટાં—પણ પ્રગટ્યાં, પોષણની વિવિધ શક્તિઓ અને યજ્ઞમાં આધાર આપનારી ઊર્જાઓ.
Mantra 11
यत्पुरुषं व्यदधुः कतिधा व्यकल्पयन् । मुखं किमस्य कौ बाहू का ऊरू पादा उच्येते ॥
જ્યારે તેમણે પુરુષને વિસ્તારીને સ્થાપ્યો અને અનેક રીતે ગોઠવ્યો, ત્યારે તેનો મુખ શું બન્યો? તેના બાહૂ કયા? કયા ઊરૂ કહેવાય છે, અને કયા પાદ? એકના પ્રકટિકરણ-કાર્ય માટે શક્તિઓ કેવી રીતે વિભાજિત થઈ?
Mantra 12
ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद्बाहू राजन्यः कृतः । ऊरू तदस्य यद्वैश्यः पद्भ्यां शूद्रो अजायत ॥
બ્રાહ્મણો તેનો મુખ હતો; બાહુઓ રાજન્ય (ક્ષત્રિય) રૂપે રચાયા. તેની ઊરુઓ વૈશ્ય હતા; અને તેના પગોથી શૂદ્ર જન્મ્યો.
Mantra 13
चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यो अजायत । मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च प्राणाद्वायुरजायत ॥
ચન્દ્રમા મનમાંથી જન્મ્યો; ચક્ષુમાંથી સૂર્ય જન્મ્યો. મુખમાંથી ઇન્દ્ર અને અગ્નિ જન્મ્યા; પ્રાણમાંથી વાયુ જન્મ્યો.
Mantra 14
नाभ्या आसीदन्तरिक्षं शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत । पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात्तथा लोकाँ अकल्पयन् ॥
નાભિમાંથી અંતરિક્ષ થયું; શીર્ષમાંથી દ્યૌ (સ્વર્ગ) વ્યવસ્થિત થયો. પગોથી ભૂમિ સ્થિર થઈ; કાનમાંથી દિશાઓ—આ રીતે તેમણે લોકોને રચ્યા.
Mantra 15
सप्तास्यासन्परिधयस्त्रिः सप्त समिधः कृताः । देवा यद्यज्ञं तन्वाना अबध्नन्पुरुषं पशुम् ॥
સાત પરિધિઓ (યજ્ઞવેદીના ઘેરાવા) હતાં; ત્રણવાર સાત સમિધાઓ તૈયાર કરાઈ. દેવોએ જ્યારે યજ્ઞને વિસ્તરાવ્યો, ત્યારે પુરુષને પશુ-અર્પણરૂપે બંધ્યો—અગ્નિમાં રૂપાંતર માટે સમગ્ર સત્તાને સ્થિર રાખી.
Mantra 16
यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् । ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ॥
યજ્ઞ દ્વારા દેવોએ યજ્ઞને જ યજ્ઞરૂપે અર્પ્યો; એ જ ઋતના પ્રથમ ધર્મો હતા. એ મહિમાથી તેઓ પરમ નાક (ઉચ્ચ સ્વર્ગ) સુધી પહોંચ્યા, જ્યાં પૂર્વકાળના સાધ્ય દેવો વસે છે—સિદ્ધ થયેલી શક્તિઓ, દૈવી કાર્યના મૂળસ્થાને સ્થિત.
Frequently Asked Questions
Puruṣa is the Cosmic Person—the all-pervading Being who contains the universe and also transcends it. The hymn presents all worlds and beings as expressions of this one total reality.
It teaches that the universe arises through a primordial “all-offering” in which order, life, and sacred speech unfold from the One. Yajña is shown not only as a ritual act but as a cosmic principle of transformation and harmony.
Because it became a key text for explaining the unity behind diversity, the sacred basis of dharma, and the idea that Vedic speech and ritual mirror cosmic structure. It is widely recited in rituals and interpreted in Vedānta and devotional traditions.
Ask anything about Sukta 90 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.