Sukta 61

Mantra 1

इदमित्था रौद्रं गूर्तवचा ब्रह्म क्रत्वा शच्यामन्तराजौ । क्राणा यदस्य पितरा मंहनेष्ठाः पर्षत्पक्थे अहन्ना सप्त होतॄन् ॥

આ જ તે રૌદ્ર—રુદ્રબળવાળું—ગૂર્તવચ બ્રહ્મ છે: સુઉચ્ચારિત મંત્ર, જે ક્રતુ અને શચીથી આંતરિક યુદ્ધમાં અસરકારક બને છે. જ્યારે આ કર્મના બે પિતૃઓ—વૃદ્ધિમાં અતિઉત્સુક—તેને પ્રવર્તાવે છે, ત્યારે તે શત્રુક્ષેત્રને પાર કરી જાય છે અને સાત હોતા-ઓને આઘાતે પાડી દે છે.

Mantra 2

स इद्दानाय दभ्याय वन्वञ्च्यवानः सूदैरमिमीत वेदिम् । तूर्वयाणो गूर्तवचस्तमः क्षोदो न रेत इतऊति सिञ्चत् ॥

તે જ દાન માટે અને અદભ્ય (અજેય) માટે ધસી પડતો, પ્રયત્નશીલ અને આગળ વધતો, સમૃદ્ધ સૂદૈઃ (ઉદાર અર્પણો) વડે વેદિ (યજ્ઞવેદી) માપી ગોઠવે છે. તૂર્વયાણ (ઝડપે ધકેલતો), ગૂર્તવચસ્તમ (વાણીમાં સર્વોત્તમ રીતે ઋતસંમત) બની, આ જ ઊતિ (સહાય)માંથી અંધકારમાં કર્મના નવજન્મને સ્થાપવા બીજ સમી પ્રેરણા (ક્ષોદ) રેડે છે.

Mantra 3

मनो न येषु हवनेषु तिग्मं विपः शच्या वनुथो द्रवन्ता । आ यः शर्याभिस्तुविनृम्णो अस्याश्रीणीतादिशं गभस्तौ ॥

જ્યાં હવન (આહ્વાન)ોમાં મન સમી તીક્ષ્ણ શક્તિ દોડે છે, ત્યાં વિપઃ (પ્રેરિત ઋષિઓ) શચ્યા (કાર્યસાધક શક્તિ) વડે જીતે છે અને ધસી આગળ વધે છે. જે તુવિનૃમ્ણ (પુરુષબળે મહાન) છે, તે પોતાની શર્યા (પ્રેરક કિરણો) વડે દિશાને મિશ્રિત કરી ગભસ્તૌ (હસ્તમાં) સ્થિર કરે છે—તે અર્પણનો ઋજુ માર્ગ સ્થાપે છે.

Mantra 4

कृष्णा यद्गोष्वरुणीषु सीदद्दिवो नपाताश्विना हुवे वाम् । वीतं मे यज्ञमा गतं मे अन्नं ववन्वांसा नेषमस्मृतध्रू ॥

જ્યારે કૃષ્ણા (અંધકારી શક્તિ) અરુણીષુ ગોષુ (લાલીમાય કિરણ-ગાયો) પર બેસી જાય છે, હે અશ્વિનૌ, દિવો નપાતૌ (દિવ્ય સંતાનો), હું તમને આવાહન કરું છું. મારા યજ્ઞને વીતં (આસ્વાદો/સ્વીકારો); મારા અન્ન (પોષણ) પાસે આવો; હે પૂર્ણતા જીતનારાઓ, મારા નેષ (આનંદ અને વૃદ્ધિની શોધ)ને ભૂલ કે અસ્થિરતા (અધ્રૂ)માં ન પડવા દો.

Mantra 5

प्रथिष्ट यस्य वीरकर्ममिष्णदनुष्ठितं नु नर्यो अपौहत् । पुनस्तदा वृहति यत्कनाया दुहितुरा अनुभृतमनर्वा ॥

જેનું વીરકર્મ પ્રથિત—વિસ્તૃત આધારવાળું—છે, જે પ્રેરિત થઈ દૃઢ રીતે અનુષ્ઠિત થાય છે; તે નર્ય (પુરુષાર્થ) શક્તિ અવરોધકને દૂર હાંકે છે. અને ફરી તે જ તેને વૃદ્ધિમાં લાવે છે—કન્યા, પુત્રી પાસેથી અનુભૃત (વહેંચાયેલું/વહન થયેલું) જે હતું—તેને અનર્વા (અપતિત, અચ્યુત) બળ સૃષ્ટિની અવિચ્છિન્નતા પુનઃ સ્થાપે છે.

Mantra 6

मध्या यत्कर्त्वमभवदभीके कामं कृण्वाने पितरि युवत्याम् । मनानग्रेतो जहतुर्वियन्ता सानौ निषिक्तं सुकृतस्य योनौ ॥

જ્યારે મધ્યમાં—નજીકના આંતરિક સ્થાને—કૃત્ય થયું, પિતા અને યુવતીમાં કામ (ઇચ્છા) સ્વરૂપ ધારણ કરતો હતો; ત્યારે મનથી એકાગ્ર થઈ, વિયંત (વિભાજિત થતા) તેઓ સર્જનબીજને મુક્ત કરી દીધું; તે શિખર પર, સુકૃત (સુવ્યવસ્થિત) યોનિમાં ઢોળાયું.

Mantra 7

पिता यत्स्वां दुहितरमधिष्कन्क्ष्मया रेतः संजग्मानो नि षिञ्चत् । स्वाध्योऽजनयन्ब्रह्म देवा वास्तोष्पतिं व्रतपां निरतक्षन् ॥

જ્યારે પિતા પોતાની જ પુત્રી પાસે ગયો અને પૃથ્વી સાથે સંયોગ પામી બીજ ઢોળ્યું; ત્યારે સ્વાધ્ય (યોગ્ય આંતરિક સ્થાપન)માંથી દેવોએ બ્રહ્મ—મંત્ર-સત્ય—ઉત્પન્ન કર્યું; અને તેમણે વ્રતપા, આંતરિક નિવાસના સ્વામી, વાસ્તોષ્પતિને ઘડી કાઢ્યો.

Mantra 8

स ईं वृषा न फेनमस्यदाजौ स्मदा परैदप दभ्रचेताः । सरत्पदा न दक्षिणा परावृङ्न ता नु मे पृशन्यो जगृभ्रे ॥

તે વृषભ સમો યુદ્ધમાં ફેનને ઉછાળી દીધો; ત્યારબાદ અલ્પચેતનતા દૂર પડી ગઈ અને તે પરે પાર આગળ વધ્યો. દક્ષિણા—ઋતની યોગ્ય દાનશક્તિ—પગલાંમાંથી સરકી વળી ગઈ; પરંતુ હવે એ શક્તિઓ મને પકડી શકતી નથી—હું કૃષ્ણ-ચિતરાં ઉપદ્રવકારીઓના પકડને અસ્વીકારું છું.

Mantra 9

मक्षू न वह्निः प्रजाया उपब्दिरग्निं न नग्न उप सीददूधः । सनितेध्मं सनितोत वाजं स धर्ता जज्ञे सहसा यवीयुत् ॥

મક્ષૂ—ઝડપે—વહ્નિ સમો પ્રજાના ઉપબ્દિ (આહ્વાન) નજીક આવે છે; અગ્નિ સમો, નગ્ન જ્વાળા જેવી, તે ઊધઃ—ગુપ્ત સ્તન/સ્રોત—ની પાસે બેસે છે. ઇધ્મ (ઇંધણ)નો વિજેતા, અને વાજ (બળ-સમૃદ્ધિ)નો પણ વિજેતા, એ ધાર્તા જન્મે છે—સહસા, યુવાન—ગુપ્ત પોષણથી કર્મને ધારણ કરતો.

Mantra 10

मक्षू कनायाः सख्यं नवग्वा ऋतं वदन्त ऋतयुक्तिमग्मन् । द्विबर्हसो य उप गोपमागुरदक्षिणासो अच्युता दुदुक्षन् ॥

મક્ષૂ—ઝડપે—નવગ્વાઓ કન્યા (કુમારી)ના સખ્યમાં પ્રવેશ્યા; તેઓ ઋત બોલતા, ઋતયુક્તિ—ઋતની યોગ્ય જોડાણ—સાથે યુક્ત થઈ આવ્યા. દ્વિબર્હસ—દ્વિગુણ બળવાળા—ગોપ (કિરણોના રક્ષક) પાસે આવ્યા; પરંતુ અદક્ષિણાસ—દક્ષિણાવિહિન—હોઈ, અચ્યુત જે ન ખસવું જોઈએ તે દોહી કાઢ્યું, સ્થિર શક્તિઓને વક્ર કરી.

Mantra 11

मक्षू कनायाः सख्यं नवीयो राधो न रेत ऋतमित्तुरण्यन् । शुचि यत्ते रेक्ण आयजन्त सबर्दुघायाः पय उस्रियायाः ॥

મક્ષૂ—તત્ક્ષણે—કન્યામાંથી (નવજાત પ્રેરણામાંથી) સખ્યનું નવું બંધન ઊભું થાય છે; આનંદના બીજ સમું રાધઃ અર્પણ બની, તે ઋત (સત્ય-વ્યવસ્થા) તરફ જ ધસી જાય છે. હે શુચિ (પવિત્ર) દેવ, જ્યારે તેઓ તારો રેકણ (ધન/ખજાનો) યજ્ઞાર્પણ રૂપે તને અર્પે છે, ત્યારે સદા દૂધ આપનારી સમૃદ્ધિની ગાયમાંથી ઉસ્રિયા (પ્રભાત-ગાય)નું પયઃ (દૂધ) વહે છે.

Mantra 12

पश्वा यत्पश्चा वियुता बुधन्तेति ब्रवीति वक्तरी रराणः । वसोर्वसुत्वा कारवोऽनेहा विश्वं विवेष्टि द्रविणमुप क्षु ॥

જ્યારે વિયુત (વિખૂટા) બળો પછી પશુઓની જેમ માર્ગ શોધતા જાગે છે, ત્યારે આનંદિત વક્તા એ વાત ઉચ્ચારે છે. અહીં કારવો (ગાયક-કવિઓ) વસુ (ધન)ના દાતા વસુના વસુત્વા (સમૃદ્ધિ) દ્વારા સર્વ દ્રવિણ (સમગ્ર વૈભવ)ને પોતાના પર લપેટે છે અને તેને ક્ષુ—ઝડપથી—નજીક ખેંચી લે છે.

Mantra 13

तदिन्न्वस्य परिषद्वानो अग्मन्पुरू सदन्तो नार्षदं बिभित्सन् । वि शुष्णस्य संग्रथितमनर्वा विदत्पुरुप्रजातस्य गुहा यत् ॥

ત્યારે નિશ્ચયે તેઓ આવ્યા—તેની આસપાસ બહુ સભાઓમાં બેઠા—મર્ત્યો દ્વારા અવિઘાત્ય જે છે તેને ભેદવા ઇચ્છતા. અનર્વા (અચૂક) બળે શુષ્ણના—પુરુપ્રજાત (ઘણા સંતાન ઉત્પન્ન કરનાર)ના—ઘનિષ્ઠ રીતે બંધાયેલા બંધનને શોધી કાઢ્યું, જ્યારે તે ગુહા (ગુફા)માં છુપાયેલું પડ્યું હતું.

Mantra 14

भर्गो ह नामोत यस्य देवाः स्वर्ण ये त्रिषधस्थे निषेदुः । अग्निर्ह नामोत जातवेदाः श्रुधी नो होतॠतस्य होताध्रुक् ॥

‘ભર્ગ’ ખરેખર તેનું નામ છે—જેનામાં દેવો તેજસ્વી શક્તિઓ સમા ત્રિગુણ આધારસ્થાને આસન ગ્રહણ કરે છે. ‘અગ્નિ’ પણ ખરેખર તેનું નામ છે, જાતવેદા: હે ઋતના હોતૃ, અર્પણનો અપ્રમાદી પુરોહિત, અમારી પ્રાર્થના સાંભળો.

Mantra 15

उत त्या मे रौद्रावर्चिमन्ता नासत्याविन्द्र गूर्तये यजध्यै । मनुष्वद्वृक्तबर्हिषे रराणा मन्दू हितप्रयसा विक्षु यज्यू ॥

અને તે બે—રુદ્રના તેજથી પ્રજ્વલિત નાસત્યૌ—હે ઇન્દ્ર, ઉન્નત લક્ષ્ય માટે પૂજ્ય છે. માનવો સમા વિખેરાયેલા બર્હિષવાળા યજ્ઞમાં આનંદિત, ઉત્સુક અને સુવ્યવસ્થિત અર્પણો સાથે, તેઓ કુળોમાં યજનીય રૂપે આહ્વેય છે.

Mantra 16

अयं स्तुतो राजा वन्दि वेधा अपश्च विप्रस्तरति स्वसेतुः । स कक्षीवन्तं रेजयत्सो अग्निं नेमिं न चक्रमर्वतो रघुद्रु ॥

આ રાજા—સ્તુત, વિધાતા—ને હું વંદન કરું છું; સ્વસેતુ વડે ઋષિ જળોને પાર કરે છે. તેણે કક્ષીવાન્તને કંપિત કર્યો; તેણે અગ્નિને ગતિમાન કર્યો—ચક્રની નેમિ સમ, અશ્વના ઝડપી પ્રવાહ સમ.

Mantra 17

स द्विबन्धुर्वैतरणो यष्टा सबर्धुं धेनुमस्वं दुहध्यै । सं यन्मित्रावरुणा वृञ्ज उक्थैर्ज्येष्ठेभिरर्यमणं वरूथैः ॥

સ દ્વિબંધુ—બે પ્રકારના બંધુવાળો, વૈતરાણ—પાર ઉતારનાર—એ યજમાન/યષ્ટા છે, જેથી સબર્ધુ (બળવાન દૂધ આપનારી) ધેનુ અને અશ્વને દોહી શકાય. અને જ્યારે તે ઉક્થો (સ્તુતિ-હિમ્નો) દ્વારા મિત્ર-વરুণ સાથે સંયોગ કરે છે, ત્યારે જ્યેષ્ઠ શક્તિઓના વરૂથ (રક્ષણ) વડે આર્યમણને પ્રાપ્ત કરે છે.

Mantra 18

तद्बन्धुः सूरिर्दिवि ते धियंधा नाभानेदिष्ठो रपति प्र वेनन् । सा नो नाभिः परमास्य वा घाहं तत्पश्चा कतिथश्चिदास ॥

એ જ બંધુ છે: દિવિ સ્થિત સૂરી (પ્રકાશિત ઋષિ) તારી ધી (વિચાર-બુદ્ધિ)ને સ્થિર કરે છે; નાભાને દિષ્ઠ (નાભાનેદિષ્ઠ) પ્ર વેનન—શોધતો, ઇચ્છતો—વાણી ઉચ્ચારે છે. એ જ તો આ સત્તાનું અમારું પરમ નાભિ (કેન્દ્ર) છે; અને હું પણ પછીથી કોઈ રીતે તેમાં અંશરૂપ હતો.

Mantra 19

इयं मे नाभिरिह मे सधस्थमिमे मे देवा अयमस्मि सर्वः । द्विजा अह प्रथमजा ऋतस्येदं धेनुरदुहज्जायमाना ॥

આ મારી નાભિ છે; અહીં મારું સધસ્થ (આસન/નિવાસ) છે. આ મારા દેવો છે; હું જ આ સર્વ છું. હું દ્વિજા છું—ઋતનો પ્રથમજા; આ ધેનુ જન્મતી જ દોહી ગઈ—મારા માટે પ્રકાશ-પોષણ (બોધનું રસ) વહાવી ગઈ.

Mantra 20

अधासु मन्द्रो अरतिर्विभावाव स्यति द्विवर्तनिर्वनेषाट् । ऊर्ध्वा यच्छ्रेणिर्न शिशुर्दन्मक्षू स्थिरं शेवृधं सूत माता ॥

પછી આનંદિત, તેજસ્વી ગતિમાન (મન્દ્ર) પોતાને નીચે ઢાળી દે છે—બે રીતે વળતો—વનમાં વિજયી બનીને. જ્યારે શ્રેણી ઉપર ઊઠે છે—બાળકના દાંત જેવી—ત્યારે માતા ક્ષણમાં જ કલ્યાણ-વર્ધક સ્થિર તત્ત્વને પ્રસવે છે.

Mantra 21

अधा गाव उपमातिं कनाया अनु श्वान्तस्य कस्य चित्परेयुः । श्रुधि त्वं सुद्रविणो नस्त्वं याळाश्वघ्नस्य वावृधे सूनृताभिः ॥

પછી તેજસ્વી કિરણો (ગાવો) કન્યા-શક્તિના માર્ગદર્શક પ્રમાણને અનુસરી, કોઈ પણ શોધકના હાંફતા શ્વાનને વટાવી આગળ વધ્યાં. હે સુદ્રવિણ, અમારું સાંભળ; તું સત્ય અને ઋતના વચનો દ્વારા અંદરના શત્રુ-અશ્વબળના સંહારકને વધારનારો છે.

Mantra 22

अध त्वमिन्द्र विद्ध्यस्मान्महो राये नृपते वज्रबाहुः । रक्षा च नो मघोनः पाहि सूरीननेहसस्ते हरिवो अभिष्टौ ॥

પછી, હે ઇન્દ્ર, અમને ઓળખ અને મહાન રાય (સમૃદ્ધિ) માટે અમને અનુગ્રહમાં લે; હે નૃપતિ, વજ્રબાહુ! હે મઘવન, અમારું રક્ષણ કર; અમારા સૂરીઓ (પ્રકાશિત નેતાઓ)ને બચાવ; અને હે હરિવો, તારી અનહસ (અનાકુલ) સહાયમાં અમારી નજીકની આશ્રય-શક્તિ બની રહે.

Mantra 23

अध यद्राजाना गविष्टौ सरत्सरण्युः कारवे जरण्युः । विप्रः प्रेष्ठः स ह्येषां बभूव परा च वक्षदुत पर्षदेनान् ॥

પછી, જ્યારે પ્રકાશની શોધમાં રહેલા બે રાજાઓએ યોગ્ય સ્તુતિ ઇચ્છતા ગાયક માટે ઝડપી ગતિશીલ શક્તિને પ્રવર્તાવી, ત્યારે ઋષિ—સૌથી પ્રિય—સાચે જ તેમનો નેતા બન્યો; તેણે તેમને પાર લઈ ગયો અને તેમને પાર ઉતાર્યા.

Mantra 24

अधा न्वस्य जेन्यस्य पुष्टौ वृथा रेभन्त ईमहे तदू नु । सरण्युरस्य सूनुरश्वो विप्रश्चासि श्रवसश्च सातौ ॥

પછી તો આ વિજયી પુરુષની પુષ્ટિ માટે અમે પ્રયત્ન કરીએ છીએ—નિષ્ફળ નહીં—હવે એ જ માટે. કારણ કે તું તેની ઝડપી ગતિશીલ સંતાન છે—અશ્વ; અને તું વિપ્ર પણ છે; તથા યશના વિજયમાં તું સિદ્ધિ અપાવતી શક્તિ છે.

Mantra 25

युवोर्यदि सख्यायास्मे शर्धाय स्तोमं जुजुषे नमस्वान् । विश्वत्र यस्मिन्ना गिरः समीचीः पूर्वीव गातुर्दाशत्सूनृतायै ॥

જો તમારી મિત્રતા માટે અહીંનો સમૂહ નમસ્કાર સાથે સ્તોત્ર-સ્તુતિને સ્વીકારે—તો જેમાં સર્વ દિશાઓથી યોગ્ય રીતે જોડાતાં વચનો એકત્ર થાય છે; પ્રાચીન રીત મુજબ, માર્ગ સત્ય અને તેજસ્વી વાણી (સૂનૃતા) માટે પોતે જ ખુલ્લો થાય છે.

Mantra 26

स गृणानो अद्भिर्देववानिति सुबन्धुर्नमसा सूक्तैः । वर्धदुक्थैर्वचोभिरा हि नूनं व्यध्वैति पयस उस्रियायाः ॥

તે જળો દ્વારા સ્તુતિ કરતો, ‘દેવવાન’ (દેવોથી યુક્ત) એવો, ઋતનો સુબંધુ, નમસ્કાર અને સુસંયોજિત સૂક્તોથી (સ્તુતિગીતોથી) યુક્ત—ઉક્થો અને વચનોના બળથી તે વધે છે; કારણ કે હવે માર્ગ ખુલ્લો પડે છે, અને ઉસ્રિયા (પ્રકાશમય ગાય)ના પયસ્—દૂધની ધારા આગળ વહેવા લાગે છે.

Mantra 27

त ऊ षु णो महो यजत्रा भूत देवास ऊतये सजोषाः । ये वाजाँ अनयता वियन्तो ये स्था निचेतारो अमूराः ॥

હે યજ્ઞયોગ્ય દેવો, તમે તો હવે અમારી માટે મહાન સહાય બની જાઓ—એકમન, સહસંગ; તમે જ તે છો જે વાજો (બળ-સમૃદ્ધિઓ)ને આગળ દોરી જાઓ, જે વિશાળ રીતે ગતિ કરો, અને જે સ્થિર રહી વિવેકી ચેતનાર, અમૂઢ (અવિમૂઢ) છો.