Mandala 1

Sukta 1

Sukta 1.1

ऋग्वेदातील हे उद्घाटन सूक्त यज्ञाचा अग्रगण्य पुरोहित (पुरोहित) अग्नी याचे आवाहन करते—तो देवांना येथे आणणारा दिव्य दूत असून समृद्धीची स्थापना करणारा आहे. नऊ गायत्री छंदातील ऋचांमध्ये अग्नीची स्तुती ऋषि-इच्छेने प्रेरित, सत्य-वाहक आणि ‘रत्ने/धन’ देण्यात सर्वोत्तम दाता म्हणून केली आहे; शेवटी उपासकाच्या कल्याणासाठी तो पित्याप्रमाणे सुलभ व निकट असावा अशी अंतरंग प्रार्थना करून सूक्त समाप्त होते.

9 mantras | Rishi: Madhucchandas Vaiśvāmitra | Devata: Agni

Chandas: Gāyatrī

Sukta 2

Sukta 1.2

ऋग्वेद 1.2 हे सोम-अर्पणाचे एक प्राचीन सूक्त आहे; यात प्रथम वेगवान प्राणस्वरूप वायूला यज्ञात येऊन सिद्ध केलेला सोम पिण्याचे आमंत्रण दिले आहे. नंतर हे आवाहन युग्म देवतांकडे विस्तारते—वायूसह इंद्र, आणि शेवटी मित्र-वरुण—प्रेरित सामर्थ्य, विजयदायी ऊर्जा, तसेच प्रभावी पवित्र कर्मासाठी आवश्यक विवेकयुक्त ऋत-व्यवस्था (दक्ष) प्राप्त व्हावी अशी प्रार्थना करते.

9 mantras | Rishi: Madhucchandas Vaiśvāmitra | Devata: Vāyu

Chandas: Gāyatrī

Sukta 3

Sukta 1.3

ऋग्वेद १.३ हे आरंभीचे गायत्री छंदातील आमंत्रण व स्वागतपर सूक्त आहे. उषःकाल व रक्षणाशी निगडित, वेगवान अशा अश्विनौ या जुळ्या देवतांना यज्ञात येण्याचे आवाहन करून अर्पिलेल्या हविर्भागांचा स्वीकार करावा आणि बल, आनंद व समृद्धी द्यावी अशी प्रार्थना करते. पुढे हे आवाहन विश्वे देवाः (सर्व देवता) यांच्यापर्यंत विस्तारते आणि शेवटी सरस्वतीला प्रेरित ‘धी’ (प्रज्ञा/प्रेरणायुक्त बुद्धी) जागविणारी तेजस्वी शक्ती म्हणून दृढपणे प्रतिपादित करते—म्हणून हा विधी बाह्य आहुतीबरोबरच अंतःकरणातील स्पष्टतेचे जागरणही ठरतो.

12 mantras | Rishi: Madhucchandas Vaiśvāmitra (traditional attribution for RV 1.1-1.11; RV 1.3 addressed to the Aśvins in this opening sequence) | Devata: Aśvinau (the Aśvins, dual divinity)

Chandas: Gāyatrī (3 pādas × 8 syllables; typical for the opening hymns of Mandala 1)

Sukta 4

Sukta 1.4

हे गायत्री सूक्त यज्ञाला फलदायी करणाऱ्या दिव्य शक्तीचे आवाहन करते—अग्नीचे; जो आहुती व आकांक्षा यांची सुबक, अखंड शक्ती आणि अंतःस्थ संकल्पबळ म्हणून प्रकटतो—आणि ज्याला संरक्षण व वृद्धीसाठी दिवसेंदिवस हाक दिली जाते. तसेच ते इंद्राकडेही वळते—जो सोमपेषकाचा पराक्रमी सहाय्यक आणि स्थैर्य देणारी शांती आहे; त्याच्याकडे सुकीर्ती, समृद्धी/परिपूर्णता आणि अडथळ्यांपलीकडे सुरक्षित पारगमन यांची याचना केली जाते. एकत्रितपणे, हे सूक्त आरंभीच्या वैदिक यज्ञकर्माला बाह्य-आंतरिक अशा संयुक्त कृतीच्या रूपात मांडते: संकल्पाचे प्रज्वलन (अग्नी) आणि विजयी संरक्षणाची प्राप्ती (इंद्र).

10 mantras | Rishi: Madhucchandas Vaiśvāmitra | Devata: Agni (invoked as the integral, well-formed power of the sacrifice and inner will)

Chandas: Gāyatrī

Sukta 5

Sukta 1.5

ऋग्वेद १.५ सूक्तात इंद्राला आमंत्रण आहे—यज्ञात येऊन आसन ग्रहण करावे आणि सखा स्तोम (स्तुतिगीत) उचलत असताना ताजे पिळलेले सोमरस पान करावा. सोमासाठी आणि सर्वोच्चत्वासाठी जन्मलेल्या इंद्राच्या तात्काळ, पूर्ण परिपक्व पराक्रमाचे हे स्तवन करते. शेवटी, शत्रुत्व करणाऱ्या मर्त्य शक्तींनी उपासकांना इजा करू नये अशी रक्षणप्रार्थना केली आहे, आणि विनाशाचा घाव इंद्राने दूर लोटावा अशी विनंती आहे.

10 mantras | Rishi: Madhucchandas Vaiśvāmitra (traditional attribution for RV 1.1-1.11; RV 1.5 commonly within this attribution) | Devata: Indra

Chandas: Gāyatrī (3 pādas of 8 syllables typical for this Indra hymn section)

Sukta 6

Sukta 1.6

ऋग्वेद १.६ हे गायत्री छंदातील इंद्रस्तवन असून, इंद्राच्या विजयी पराक्रमाला तेजस्वी, सौर ‘रोचना’ (दीप्ती/प्रकाश) याच्याशी जोडते—जी विश्वकर्मासाठी जू लावून गतिमान केली जाते. कवी प्रेरित वाणीने इंद्राजवळ येतात आणि स्वर्ग, पृथ्वी व विस्तीर्ण अंतरिक्ष—या सर्व स्तरांवरून ‘साती’ (विजय/प्राप्ती) मागतात, जेणेकरून विजयशक्ती त्यांच्या जीवनात व यज्ञकर्मात सन्निहित होईल.

10 mantras | Rishi: Madhucchandas Vaiśvāmitra (traditional attribution for RV 1.1-1.11; for 1.6 commonly Vaiśvāmitra lineage) | Devata: Indra (with solar/rocanā imagery; the verse evokes the yoking of the radiant power in Indra’s cosmic action)

Chandas: Gāyatrī (3 pādas of 8 syllables; typical for early RV 1 hymns to Indra)

Sukta 7

Sukta 1.7

ऋग्वेद १.७ हे संक्षिप्त गायत्री सूक्त असून, गायक व ऋषी यांच्या स्तुतीचा मुख्य केंद्रबिंदू इंद्रच आहे, असे ते वारंवार प्रतिपादित करते—दीप्तिमान स्तोत्रे व प्रेरित वाणी यांमुळे तो बळकट होतो. यात सदैव दान देणाऱ्या ‘वृषभ’ इंद्राला विनंती आहे की अर्पित सार-रस वाढवावा आणि आपली अविभाज्य शक्ती उपासकांकडे वळवावी, जेणेकरून विजय, संरक्षण आणि वृद्धी प्राप्त होईल.

10 mantras | Rishi: Madhucchandas Vaiśvāmitra (traditional attribution for RV 1.1-1.11; RV 1.7 commonly placed under this seer in Anukramaṇī tradition) | Devata: Indra

Chandas: Gāyatrī (dominant meter of RV 1.1–1.10; this verse conforms to the compact praise style typical of Gāyatrī)

Sukta 8

Sukta 1.8

ऋग्वेद १.८ हे इंद्राला उद्देशून गायत्‍री छंदातील स्तोत्र आहे. यात विजय देणारी आणि सतत वाढत जाणारी ‘रयि’ (समृद्धी/पूर्णत्वाची शक्ती) याची याचना केली आहे, तसेच सामूहिक यज्ञात इंद्राचे संरक्षण मागितले आहे. हे सूक्त एकत्र येणे, प्रेरित विचार, आणि ‘तोक’ (संतती) जिंकणे/प्राप्त करणे अशा प्रतिमांतून पुढे सरकत, शेवटी सोमपान करणाऱ्या इंद्राच्या स्तुतीच्या परमोच्च कृतीपर्यंत पोहोचते—ज्यामुळे बळ आणि आनंद सुनिश्चित होतात.

10 mantras | Rishi: Madhucchandas Vaiśvāmitra (traditional ascription for RV 1.1-1.11; applied here by continuity of the early Mandala 1 opening set) | Devata: Indra

Chandas: Gāyatrī (3 pādas of 8 syllables; RV 1.8 is classically in Gāyatrī addressing Indra)

Sukta 9

Sukta 1.9

ऋग्वेद १.९ हे संक्षिप्त गायत्री-छंदातील सूक्त असून, सोम-पीडनाच्या वेळी इंद्राला आमंत्रित करते. त्याने उत्साहवर्धक सोमरस पिऊन उपासकांना विजयदायी सामर्थ्य द्यावे, अशी विनंती आहे. कवी इंद्राच्या उपस्थितीला वारंवार वृद्धीशी जोडतो—बल (ओजस्), तेजस्वी पराक्रम (द्युम्न) आणि धन-समृद्धी (रायस्) यांची वाढ—जेणेकरून यजमान यश आणि कीर्तीच्या दिशेने प्रेरित होतील.

10 mantras | Rishi: Medhātithi Kāṇva (traditional attribution for RV 1.9) | Devata: Indra

Chandas: Gāyatrī (3 pādas of 8 syllables; standard for many early Indra-invocations)

Sukta 10

Sukta 1.10

हा सूक्त इंद्र (शतक्रतु) याचे आवाहन करतो—प्रेरित स्तोत्रगानाने जो बळकट होतो आणि प्रत्युत्तरादाखल विजयशक्ती, कीर्ती व समृद्धी प्रदान करतो. दंडासारखी इंद्राला “उचलून” धरणारी स्तुती करून कवी त्याला विनवतो की लपलेल्या “गायी” (प्रकाश/निधी) उघडाव्यात, मार्ग रुंद करावा, आणि उपासकांसाठी राधस् (पूर्णता/प्रचुरता) प्रकट करावी.

12 mantras | Rishi: Madhucchandas Vaiśvāmitra (traditionally for RV 1.1-1.11; RV 1.10 attributed to him in Anukramaṇī lists) | Devata: Indra (Śatakratu)

Chandas: Gāyatrī (8+8+8 syllables)

Sukta 11

Sukta 1.11

ऋग्वेद १.११ हे एक संक्षिप्त त्रिष्टुभ् सूक्त असून, स्तुतीद्वारे इंद्राची महिमा वाढवते आणि त्याच्या निर्णायक वीरकृत्यांचे स्मरण करते—विशेषतः वलाच्या गुहेचे उघडणे आणि तेजस्वी “गायी” (किरणे/संपत्ती) मुक्त करणे. हे इंद्राची विजयशक्ती, संरक्षण आणि विपुल दाने यांची याचना करते, तसेच सत्यबुद्धी उपासकांनी आवाहन केल्यास त्याची उदारता सर्व मोजणीपलीकडे आहे, असे प्रतिपादन करते.

8 mantras | Rishi: Traditionally: Madhucchandas Vaiśvāmitra for RV 1.11 | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh (RV 1.11 is predominantly Triṣṭubh)

Sukta 12

Sukta 1.12

हे गायत्रीछंदातील सूक्त अग्नीला दिव्य दूत व होतृ म्हणून निवडते—जो यजमानाची स्तुती व आहुती देवांकडे पोहोचवून त्यांची कृपा-आशीर्वादे परत आणतो. यात अग्नीची सर्वज्ञता, सत्याधिष्ठित स्वरूप आणि अंतःक्लेश-निवारक शक्ती यांचे स्तवन करून, यज्ञकर्म प्रभावी व सफल करावे आणि आपल्या तेजस्वी ज्वाळेने अंतिम स्तोम स्वीकारावा अशी प्रार्थना केली आहे.

12 mantras | Rishi: Medhātithi Kāṇva (traditional attribution for RV 1.12) | Devata: Agni

Chandas: Gāyatrī (3 x 8 syllables)

Sukta 13

Sukta 1.13

ऋग्वेद १.१३ हे संक्षिप्त आवाहनपर सूक्त आहे; यात अग्नीला होतृ व दूत म्हणून प्रज्वलित करून, त्यांनी देवांना यज्ञात आणावे आणि आहुती फलदायी करावी अशी प्रार्थना केली आहे. मंत्रांची मांडणी जणू विधीतील ‘नावांची हाक’ अशी पुढे सरकते—रात्रि व उषा यांसह प्रमुख देवशक्तींना बर्हिसावर बसून सहभागी होण्यास बोलावते—आणि शेवटी ‘स्वाहा’सह सिद्ध झालेल्या गृह्य यज्ञात देव एकत्र येऊन यजमानाला बळ देोत अशी कामना करून समाप्त होते.

12 mantras | Rishi: Medhātithi Kāṇva (traditional attribution for RV 1.13) | Devata: Agni

Chandas: Gāyatrī

Sukta 14

Sukta 1.14

ऋग्वेद १.१४ हे गायत्री छंदातील आह्वानपर अग्निसूक्त आहे. यात कण्व ऋषी अग्नीला विनवितात की तो विश्वे देवाःसह सोमपानासाठी येथे यावा आणि निर्दोष होतृ म्हणून यज्ञाचे संपादन करावे. सूक्तात वारंवार अग्नीची आवाहक व वहनकर्ता अशी भूमिका अधोरेखित होते—देवतांना “इथे” आणणे, ऋत (योग्य व्यवस्था/नियम) प्रस्थापित करणे, आणि मधुर आनंद (मधु/सोम) योग्य रीतीने स्वीकारला जावा यासाठी समर्थ करणे.

12 mantras | Rishi: Kaṇva | Devata: Agni (with Viśve Devāḥ as accompanying powers)

Chandas: Gāyatrī (likely for RV 1.14.1; short 3×8 structure typical of the opening of many sūktas)

Sukta 15

Sukta 1.15

ऋग्वेद 1.15 हे गायत्री छंदातील सूक्त असून, इंद्राला ऋत (योग्य व्यवस्था/नियम) यांच्याशी सुसंगत रीतीने सोमपानासाठी आमंत्रित करते, जेणेकरून यजमानासाठी त्याची शक्ती व संरक्षण प्रकट होईल. हे सूक्त सोम-पीडनाच्या वातावरणातून—पीडनाचे दगड, ऋत्विज पुरोहित, आणि धन-देणारी शक्ती द्रविणोदा—असे टप्पे घेत पुढे जाते; आणि शेवटी गार्हपत्य अग्नीत यज्ञाला प्रतिष्ठित करून, अग्नीला यज्ञाचा ऋतबद्ध अग्रणी म्हणून अधिष्ठित करते.

12 mantras | Rishi: Medhātithi Kāṇva (traditional for RV 1.15) | Devata: Indra (Soma-drinker)

Chandas: Gāyatrī

Sukta 16

Sukta 1.16

मेधातिथि काण्व यांचे हे गायत्री सूक्त इंद्राला तातडीचे आमंत्रण देते—त्याने आपल्या पिंगट/हरित अश्वांसह त्वरेने सोमपेषणाच्या यज्ञात यावे व सोमपान करावे. कवी स्तोत्र (स्तोम) देवासाठी आसनरूपाने अर्पण करतो, तहानलेल्या वृषभाप्रमाणे सोमाने उल्लसित व्हावे अशी प्रार्थना करतो, आणि शेवटी शतक्रतु इंद्राकडे उपासकांची इच्छा पूर्ण करण्याची विनंती करतो—गायी, घोडे आणि विजयदायी सामर्थ्य प्रदान करावे.

9 mantras | Rishi: Medhātithi Kāṇva (traditional for RV 1.16) | Devata: Indra

Chandas: Gāyatrī

Sukta 17

Sukta 1.17

हे सूक्त इंद्र आणि वरुण या दोघांना युगल “सम्राट” म्हणून एकत्र आवाहन करते—जे संरक्षण करतात, आशीर्वाद देतात आणि मानवी जीवनाला ऋत/योग्य नियमाप्रमाणे सुव्यवस्थित करतात. त्यांच्या कृपेने बल (इंद्र) सत्य व नियम/धर्म (वरुण) यांच्याशी सुसंगत व्हावे, अशी प्रार्थना आहे, जेणेकरून उपासकाचा क्रतु (संकल्प-शक्ती) प्रेरित स्तुतीस आणि प्रभावी यज्ञकर्मास योग्य ठरेल. शेवटच्या मंत्रांत नीट घडलेली स्तुती दोन्ही देवांपर्यंत पोहोचावी आणि सामायिक, सामुदायिक स्तोत्र म्हणून समृद्ध व्हावी, यावर भर दिला आहे.

9 mantras | Rishi: Medhātithi Kāṇva (trad.) | Devata: Indra-Varuṇa (dual)

Chandas: Gāyatrī

Sukta 18

Sukta 1.18

हे सूक्त पवित्र वाणी व याज्ञिक सामर्थ्याचा स्वामी ब्रह्मणस्पती याचे आवाहन करते—त्याने सोम “सुवर्णमय” करावा आणि द्रष्ट्याला प्रेरित वाणी व प्रभावी यज्ञासाठी योग्य करावे. सोम, इंद्र आणि अधिकार/धर्म देणारी शक्ती दक्षिणा यांच्यासह पाप, चूक आणि संकुचन/बंधन यांपासून संरक्षणाची प्रार्थना केली आहे, जेणेकरून विधी स्तुतीचे तेजस्वी, स्वर्गसदृश निवासस्थान बनेल.

9 mantras | Rishi: Kakṣīvant Dairghatamasa (traditionally for RV 1.18) | Devata: Brahmaṇaspati

Chandas: Gāyatrī (probable for RV 1.18 opening; short compact verse typical of gāyatrī)

Sukta 19

Sukta 1.19

ऋग्वेद १.१९ हे संक्षिप्त गायत्री सूक्त आहे. यात अग्नीला “मरुतांसह” सुंदर, सुव्यवस्थित यज्ञात वारंवार येण्याचे आवाहन केले आहे—यज्ञाचे गॊपीथा (रक्षण) करावे आणि विधीला सामर्थ्य द्यावे अशी प्रार्थना आहे. मरुतांचे स्तवन तेजस्वी तरीही भयानक, धर्म्य शासनात बलवान आणि हानीकारक गोष्टींचे संहारक असे केले आहे; त्यामुळे त्यांच्या वादळी शक्तीने आणि अग्नीच्या ज्वाळेने एकत्र अडथळे दूर होतात व प्रेरित कर्मप्रवृत्ती प्रज्वलित होते. सूक्ताचा शेवट सोम-अर्पणाच्या भावनेने होतो: पुरोहित मधुर, मधुसदृश सोम अग्नीच्या पहिल्या पानासाठी ओततो—अग्नी, प्राणवायुरूप मरुत आणि अर्पण यांची युती दृढ करत.

9 mantras | Rishi: Kāṇva (traditional for RV 1.19, Agni with Maruts) | Devata: Agni (invoked with the Maruts)

Chandas: Gāyatrī

Sukta 20

Sukta 1.20

हे गायत्रीछंदातील सूक्त एक स्तोम (स्तुती-रचना) घडवून यज्ञात आणि मानवी पात्रात इंद्राचा “जन्म” किंवा प्रकट उपस्थिती यांचे आवाहन करते—धन-निधींचा सर्वोत्तम स्थापक म्हणून. पुढे हे आवाहन विस्तारून दैवी शक्तींच्या समन्वित आगमनाचे रूप घेते—मरुतांसह आणि राजस आदित्यांसह इंद्राचे—आणि ऋभूंच्या आदर्श “सम्यक् कारागिरी”चे स्मरण करून देते; ज्यामुळे त्यांनी देवांमध्ये यज्ञ-भागात मानाचा वाटा मिळवला.

8 mantras | Rishi: Medhātithi Kāṇva (traditional for RV 1.20, associated with the R̥bhus/Indra complex in the hymn) | Devata: Primarily Indra (opening frames the hymn-offering for divine manifestation; subsequent verses involve Indra and the R̥bhus)

Chandas: Gāyatrī

Sukta 21

Sukta 1.21

हे संक्षिप्त इन्द्राग्नी सूक्त द्वय-आवाहन आहे; सोम-दाबणाच्या यज्ञाकडे इन्द्र व अग्नी यांनी समीप यावे आणि त्यांना संयुक्तपणे अर्पिलेली स्तुती स्वीकारावी, असे यात आवाहन केले आहे. त्यांच्या सामायिक पराक्रमावर, यज्ञास तत्परतेने येण्यावर, तसेच उपासकाला सत्यात जागृत ठेवून रक्षणकारी शांती (शर्म) प्रदान करण्याच्या त्यांच्या सामर्थ्यावर यात भर दिला आहे.

6 mantras | Devata: Indrāgnī (dual deity: Indra and Agni)

Chandas: Gāyatrī (likely for early RV dual-invocation hymns; not verified from input)

Sukta 22

Sukta 1.22

हे सूक्त उषःकाळी अश्विनौंच्या आवाहनाने सुरू होते; वेगवान, युगुल वैद्य-देवांनी त्वरेने यावे, सोमपान करावे, आणि जागृती, संरक्षण व परिणामकारक सामर्थ्य द्यावे अशी प्रार्थना केली आहे. पुढे ही प्रार्थना सहाय्यक दैवी शक्तींपर्यंत विस्तारते (पोषण करणाऱ्या “राण्या” म्हणून देवतुल्य स्त्रीशक्तींचा एक समूहही यात समाविष्ट आहे), आणि शेवटी जागृत द्रष्ट्या ऋषींनी प्रज्वलित केलेल्या विष्णूच्या “परम पदा”—त्या सर्वोच्च स्थानाच्या—प्रसिद्ध दर्शनाने समाप्त होते.

21 mantras | Devata: Aśvinau

Sukta 23

Sukta 1.23

ऋग्वेद १.२३ हे सोम-आमंत्रण सूक्त आहे; यात वायूला त्वरेने येऊन यज्ञतृणावर ठेवलेला ताजा पिळलेला, प्रभावी सोम पिण्यास बोलावले आहे. सूक्त पुढे सरकताच ते संबद्ध आवाहनांकडे (विशेषतः पूषन् आणि अग्नी) विस्तारते—मार्गदर्शन, हरवलेले परत मिळणे, तसेच तेज, संतती आणि दीर्घायुष्य अशी एकत्रित वरदाने मागते; देवता यजमानाच्या आकांक्षेचे साक्षीदार म्हणून प्रतिष्ठित होतात.

24 mantras | Rishi: Medhātithi Kāṇva (opening of RV 1.23 traditionally under Kāṇva seers) | Devata: Vāyu (often paired with Indra in early soma offerings, though this verse directly addresses Vāyu)

Chandas: Gāyatrī (typical for many opening soma-invitation verses; probable here)

Sukta 24

Sukta 1.24

ऋग्वेद १.२४ ची सुरुवात एका आर्त प्रश्नाने होते—“कोणत्या अमराचे सुंदर नाव आपण धारण करावे?”—आणि लवकरच तो आदित्य वरुणाच्या महिमेभोवती व अदितीच्या व्यापकतेभोवती एकवटतो. सूर्याला त्याच्या मार्गावर स्थापन करणाऱ्या वरुणाच्या ऋत-शासनाची (विश्व-व्यवस्थेची) स्तुती या सूक्तात केली आहे; आणि शेवटी प्रायश्चित्तभावाने अशी विनंती होते की वरुणाने आपले बंधनरूप पाश सैल करावेत, जेणेकरून उपासक अदितीच्या अमर्याद स्वातंत्र्य व निष्कलंकतेकडे पुन्हा परतू शकेल.

15 mantras | Rishi: Medhātithi Kāṇva (traditional for RV 1.24) | Devata: Aditi (with an open interrogative seeking the right immortal); the hymn is closely associated with Varuṇa in RV 1.24 overall

Chandas: Triṣṭubh (probable for RV 1.24 opening verses; exact meter should be confirmed against pada counts)

Sukta 25

Sukta 1.25

हे सूक्त वरुणाप्रतीची कबुली आणि करुणा-विनंती आहे: मनुष्य वारंवार त्याच्या ऋत (विश्व-नैतिक व्यवस्था) पाळण्यात अपयशी ठरले तरी कवी क्षमा आणि पुनर्स्थापना मागतो. यात वरुणाची स्तुती सर्वदर्शी रक्षक म्हणून केली आहे—जे काय केले गेले आहे आणि काय अजून उरले आहे ते तो जाणतो; आणि शेवटी प्रसिद्ध विनंती येते की वरुणाच्या बांधणाऱ्या “पाशां” (पाश) मधून मुक्त करावे, जेणेकरून जीवन स्वातंत्र्य आणि सत्यात पुढे चालू राहील.

21 mantras | Rishi: Śunaḥśepa Ājīgarti (traditional for this Varuṇa sequence) | Devata: Varuṇa

Chandas: Gāyatrī (3 pādas of 8 syllables typical in RV 1.25 opening)

Sukta 26

Sukta 1.26

ऋग्वेद 1.26 हे अग्नीचे सूक्त आहे. यात यज्ञाग्नीला आवाहन करून तो स्वतःला बलवर्धक शक्तींनी “आवृत” करावा आणि अध्वर (यज्ञकर्म) सरळ, परिणामकारक गतीने पुढे न्यावा असे म्हटले आहे. अग्नीची अद्वितीय भूमिका—सर्व देवांचा सार्वत्रिक मुख व मध्यस्थ—यावर येथे भर आहे: कोणत्याही देवतेची उपासना केली तरी आहुती प्रत्यक्षात अग्नीतच प्रज्वलित होते आणि अग्नीच ती सर्व देवांपर्यंत पोहोचवतो. सूक्ताचा शेवट या प्रार्थनेने होतो की अग्नी आपल्या सर्व रूपांत यज्ञ आणि प्रेरित वाणी यांना धारण करून रक्षण करावा, जेणेकरून आहुती विजयी व फलदायी ठरो.

10 mantras | Rishi: वसिष्ठ (Vasiṣṭha) (traditional attribution for RV 1.26) | Devata: अग्नि (Agni) (implied by miyedhya, ūrjām pate, yaja)

Chandas: गायत्री (Gāyatrī) (RV 1.26.1 is commonly Gāyatrī in the Agni hymns)

Sukta 27

Sukta 1.27

हा सूक्त मुख्यतः अग्नीची स्तुती करतो—प्रिय, धन-प्रदाता अग्नी, जो यज्ञ-यात्रेचा (अध्वर) अधिपती व मार्गदर्शक आहे; यज्ञाची योग्य गती आणि यशस्वी आहुती सुनिश्चित करतो. यात प्रार्थना आहे की अग्नी उपासकाला संघर्षांत आणि बळ जिंकण्यात सहाय्य करो, जेणेकरून टिकाऊ प्रेरणा (इषः) आणि समृद्धी वश करता येईल. शेवटचा मंत्र सर्व देवांप्रती वंदना विस्तारतो आणि मानवी गायकाच्या पलीकडील शक्तींनी स्तोत्रगान व आकांक्षा मध्येच खंडित करू नयेत अशी प्रार्थना करतो.

13 mantras | Devata: Agni

Sukta 28

Sukta 1.28

हे सूक्त सोमपेषणाला जिवंत, नादमय यज्ञकर्म म्हणून मांडते: पेषणदगड, उखळ, पात्रे आणि गाळणी—यांना आवाहन करून इंद्राला जागृत केले जाते व अर्पण प्रभावी केले जाते. ठोकणे व पिळणे यांचा श्राव्य ताल विजयघोष म्हणून पवित्र ठरवला जातो; आणि शेवटी सोमरसाचे काळजीपूर्वक स्थानांतरण व शुद्धीकरण करून, स्वच्छ झालेला पेयभाग देवतेसमोर यथाविधी ठेवला जातो.

9 mantras | Devata: Indra (with ritual implements personified in the frame)

Sukta 29

Sukta 1.29

हे इंद्रसूक्त (पुनरुक्त ध्रुवपदासह) सोमपान करणाऱ्या, सत्य धारण करणाऱ्या वीराला विनवते की कवींनी केलेली स्तुती फलदायी करावी आणि गायी, घोडे तसेच “हजारपटीने उजळणारी” समृद्धी अशी प्रत्यक्ष संपत्ती द्यावी. तसेच अडथळे आणणाऱ्या शक्ती व शत्रुत्वपूर्ण गोंगाट यांचा भंग करून, दाने आणि योग्य वाणी जागृत होऊन प्रबळ ठरावी अशीही याचना करते.

7 mantras | Rishi: Vasiṣṭha (traditional for RV 1.29; confirm per Anukramaṇī) | Devata: Indra

Chandas: Jagatī (refrain-like extension; verify by syllable count across pādas)

Sukta 30

Sukta 1.30

हा सूक्त मुख्यतः इंद्राचे आवाहन आहे—त्यांना सोम-पीडनाच्या यज्ञात त्वरेने येऊन अर्पित सोमपान करावे आणि विजय, बळ तसेच तेजस्वी संपत्ती (रयि) प्रदान करावी अशी विनंती आहे. वज्रधारी, शतशक्तिमान मित्र म्हणून इंद्राची स्तुती केली आहे; ते अडथळे फोडून यजमानांना समृद्ध करतात. मदत, संरक्षण आणि यज्ञकर्माची यशस्वी सिद्धी यांसाठीच्या प्रार्थना क्रमाने व्यक्त होत जातात.

22 mantras | Rishi: Vasiṣṭha (often for RV 1.30) | Devata: Indra

Chandas: Gāyatrī (likely; three pādas with shorter cadence—verify exact syllable counts)

Sukta 31

Sukta 1.31

ऋग्वेद १.३१ हे अग्नीला उद्देशून रचलेले त्रिष्टुभ छंदातील सूक्त आहे; यात त्यांना अङ्गिरसांमध्ये प्रथम द्रष्टा, देव व मनुष्यांचा शुभ मित्र, आणि ऋत (विश्वव्यवस्था)-चा अढळ रक्षक म्हणून स्तुती केली आहे. या सूक्तात अग्नीने योग्य कर्म व योग्य विचार प्रज्वलित करावेत, विपुल धन व वीरशक्ती द्यावी, आणि एकत्रित, सौभाग्यवान मनाने उपासकांना ‘अधिक उत्तम’ (वस्यः) मार्गाकडे नेावे अशी प्रार्थना आहे.

18 mantras | Rishi: Hiraṇyastūpa Āṅgirasa (traditional attribution for RV 1.31) | Devata: Agni

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 32

Sukta 1.32

हा सूक्त इंद्राच्या आद्य वीरकर्माचे स्तवन करतो—पाण्यांना अडवून धरून ठेवणाऱ्या वृत्र (अहि) याचा वध आणि त्यानंतर जीवनदायी प्रवाहांची मुक्तता. यात इंद्राची अजेय वज्र-शक्ती, पर्वत-दुर्गांचे भेदन, तसेच ऋत/विश्व-व्यवस्थेची पुनर्स्थापना व मानवी समृद्धीचे पुनरुज्जीवन वर्णिले आहे. हा सूक्त स्तुती-आवाहन म्हणून इंद्राची महिमा वाढवतो, जेणेकरून तो पुन्हा अडथळे दूर करून विजय, पर्जन्य आणि स्थैर्य प्रदान करो.

15 mantras | Rishi: Madhucchandas Vaiśvāmitra (traditional for RV 1.32) | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 33

Sukta 1.33

ऋग्वेद १.३३ हे इंद्राला उद्देशून त्रिष्टुभ छंदातील सूक्त आहे. यात पराक्रमाच्या स्वामीला ‘गायी’ (प्रकाश, संपत्ती आणि योग्य दिशा) शोधून काढणारा व पुन्हा स्थापित करणारा म्हणून विनवले आहे आणि त्याने आपली समृद्धी उपासकांकडे वळवावी अशी प्रार्थना केली आहे. सूर्यसदृश जागरूकतेने संरक्षित व परिघबद्ध अशा, अतिक्रमण-अशक्य इंद्रशक्तीची स्तुती येथे होते; तसेच स्पर्धांत मदत, शेत/भूमी जिंकणे, आणि न्याय्य लाभांचे संरक्षण यांसारख्या ठोस सहाय्यक कृतींचे स्मरण केले आहे. स्पर्धा व अडथळ्यांच्या मध्ये विजय, तेजस्वी समृद्धी आणि अढळ विवेक यांसाठी इंद्राचे आवाहन करणे हा या सूक्ताचा हेतू आहे.

15 mantras | Rishi: Gautama Rāhūgaṇa (traditional attribution for RV 1.33) | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 34

Sukta 1.34

हे सूक्त अश्विनौ (नासत्य) यांना वारंवार—“आज तीनदा” आणि “दररोज”—आपल्या वेगवान रथासह येण्याचे आवाहन करते; आणि सदैव नवी प्रेरणा, संरक्षण व जीवनधारण करणारी मदत देण्याची विनंती करते. त्यांच्या व्यापक संचाराची, समयोचित उद्धार-शक्तीची आणि वीरबलसमृद्ध धन (सुवीर) प्रदान करण्याच्या सामर्थ्याची स्तुती केली आहे; आणि शेवटी तेज/बळ मिळविण्यात वाढ व विजय यांसाठी थेट प्रार्थना केली आहे.

12 mantras | Rishi: Gautama Rāhūgaṇa (traditional for RV 1.34) | Devata: Aśvinau

Chandas: Jagatī

Sukta 35

Sukta 1.35

ऋग्वेद १.३५ हे सवितृ-स्तोत्र आहे. ते प्रथम अग्नी, मित्र–वरुण आणि रात्रि यांना रक्षणकारी आधारशक्ती म्हणून आवाहन करते, आणि नंतर सवितृला दिव्य प्रेरक म्हणून स्मरते—जो प्राण्यांना सुरक्षित, सुबक रचलेल्या मार्गांवर नेतो. स्तोत्र सवितृच्या विश्व-व्यवस्थेचे चिंतन करते—लोकांलोकांतील त्याची स्थाने, यमाच्या लोकालाही स्पर्श करणारी—आणि संरक्षण, योग्य दिशा, तसेच अस्पष्टतेतून स्पष्ट दर्शनाकडे नेणारे अंतःकरणातील ‘उच्चारित’ मार्गदर्शन याची याचना करते.

11 mantras | Rishi: Hiraṇyastūpa Āṅgirasa (traditional attribution for RV 1.35) | Devata: Savitṛ (primary); with invocations to Agni, Mitra–Varuṇa, and Rātrī as supporting powers

Chandas: Jagatī (predominant for RV 1.35; verse-length consistent with Jagatī cadence)

Sukta 36

Sukta 1.36

ऋग्वेद १.३६ हे कण्वांचे अग्निसूक्त आहे. यात दिव्य अग्नीला महान, सर्वत्र पूज्य असा पुरोहित म्हणून आवाहन केले आहे—जो मानवांची वाणी व हविर्भाग देवांकडे पोहोचवतो. अग्नी ऋत (विश्वव्यवस्था) यावर प्रज्वलित होतो अशी त्याची स्तुती केली आहे, आणि हाच स्तोत्र त्याला अधिक बळ देओ अशी प्रार्थना आहे. शेवटी संरक्षणार्थ विनंती—त्याच्या उग्र ज्वाळांनी राक्षस आणि सर्व शत्रुत्वपूर्ण, कुटिल शक्ती जाळून नष्ट कराव्यात.

20 mantras | Rishi: Kaṇva (Kāṇva lineage; RV 1.36 is Kaṇva-associated) | Devata: Agni

Chandas: Gāyatrī (hymn RV 1.36 is predominantly Gāyatrī)

Sukta 37

Sukta 1.37

हे सूक्त वादळ-गण असलेल्या मरुतांचे उत्साहपूर्ण स्तवन करते. त्यांच्या अटळ वेग, तेजस्वी रथ आणि पृथ्वीही थरथरावी अशी भयप्रद शक्ती यांचे येथे गौरवगान आहे. कण्व ऋषी त्यांना त्यांच्या शिस्तबद्ध ऊर्जेसह येण्याचे आवाहन करतो, आणि उपासकांमध्ये बळ, आनंद व सन्मार्गी प्रेरणा जागृत करण्याची विनंती करतो. शेवटी मरुतांशी सख्यभावाची पुष्टी करून, त्यांच्या उल्लसित पराक्रमाने पोसलेले पूर्ण आयुष्य जगण्याची इच्छा व्यक्त करून सूक्त समाप्त होते.

15 mantras | Rishi: Kaṇva (Kaṇva lineage) | Devata: Maruts

Chandas: Gāyatrī (probable for opening of hymn; short 3-pāda structure typical)

Sukta 38

Sukta 1.38

हे सूक्त मरुत-गणाचे आवाहन करते—इंद्राचे वेगवान, वज्र-निनाद करणारे सहचर—आणि कोणता आनंद त्यांना खेचून आणतो असे विचारते; तसेच नीट सिद्ध केलेली हवि-आहुती स्वीकारावी अशी विनंती करते. त्यांच्या वादळी तेजाचे—विद्युत्, पाऊस आणि गर्जनशक्तीचे—स्तवन करत उपासकांसाठी संरक्षण, वाढ आणि अंतःकरणातील बळकटी यांची याचना केली आहे. शेवटी मरुतांची थेट उपासना करण्याचा आह्वान असून, त्यांचे सामर्थ्य “इथेच आमच्यात वाढो” अशी प्रार्थना आहे.

15 mantras | Rishi: Kaṇva (Kaṇva lineage) | Devata: Marutaḥ

Chandas: Gāyatrī/Anuṣṭubh-like? (uncertain; requires metrical verification)

Sukta 39

Sukta 1.39

हे सूक्त दूरस्थ लोकांतून ज्वलंत सामर्थ्याने उसळत येणाऱ्या मरुतांचे आवाहन करते. ते कोणत्या प्रेरणेने चालतात आणि कोणाला सहाय्य करावे किंवा कोणावर प्रहार करावा असा त्यांचा हेतू आहे, असा प्रश्न कवी विचारतो. त्यांच्या गर्जणाऱ्या रथांचे, पृथ्वी हादरविणाऱ्या आगमनाचे आणि अजेय वेगाचे सजीव चित्रण येथे आहे; तसेच शत्रुत्वपूर्ण शक्तींविरुद्ध—विशेषतः प्रेरित ऋषिदृष्टी (ṛṣi) ला विरोध करणाऱ्यांविरुद्ध—त्यांच्या संरक्षणाची याचना केली आहे.

10 mantras | Rishi: Kaṇva (Kāṇva lineage; traditional attribution) | Devata: Maruts

Chandas: Trishtubh (probable; needs verse-scan confirmation)

Sukta 40

Sukta 1.40

हे सूक्त पवित्र वाणी व प्रार्थनेचा अधिपती ब्रह्मणस्पती याचे आवाहन करते—तो उठून यज्ञाचे नेतृत्व करो, ज्यामुळे मंत्र प्रभावी व रक्षणकारी ठरो. मरुतांना त्यांच्या उदार सामर्थ्यासह पुढे सरकण्यास बोलावले आहे; आणि इंद्राला वेगवान प्रेरक व अजिंक्य शक्ती म्हणून कार्य करून, भय व संघर्षाच्या मध्यातही दृढ कल्याण प्रस्थापित करण्यास उद्युक्त केले आहे.

8 mantras | Devata: Brahmaṇaspati (with Maruts and Indra invoked)

Sukta 41

Sukta 1.41

हे सूक्त आदित्य—वरुण, मित्र आणि अर्यमन्—यांचे आवाहन करते; ते ऋत (विश्व व नैतिक व्यवस्था) याचे दूरदर्शी रक्षक आहेत. पराभव, चूक आणि शत्रूंच्या कपटी डावपेचांपासून संरक्षण देण्याची प्रार्थना केली आहे. यज्ञाला “सरळ मार्गा”वर नेणारे मार्गदर्शक म्हणून त्यांचे वर्णन आहे; त्यामुळे योग्य विचार, सामाजिक सलोखा आणि संकटांतून सुरक्षित पार पडणे सुनिश्चित होते. शेवटी नैतिक भर आहे: वरवर उदार दिसणाऱ्यांविषयीही विवेक ठेवावा, आणि हानिकारक वाणीच्या आकर्षणाला बळी पडू नये, असा उपदेश आहे.

9 mantras | Devata: Varuṇa, Mitra, Aryaman (Ādityas)

Sukta 42

Sukta 1.42

हे सूक्त पूषन् यांना उद्देशून केलेली प्रवास-प्रार्थना आहे. उपासक विनवतो की ते मार्गावर पुढे-पुढे चालून, दुःख व संकट दूर करावेत आणि इच्छित गंतव्यापर्यंत सुरक्षित मार्गदर्शन करावे. तसेच पूषन् यांच्या संरक्षणाखाली नीतीने मिळवलेली व नीतीने उपभोगता येईल अशी, सुयशस्वी समृद्धीही मागितली आहे. शेवटी वादविवाद नव्हे, तर शांत स्तुतीचा भाव असून, टिकाऊ धन-संपत्तीचीही याचना केली आहे.

10 mantras | Devata: Pūṣan

Sukta 43

Sukta 1.43

ऋग्वेद १.४३ हे रुद्राला उद्देशून रचलेले संक्षिप्त गायत्रीछंदातील सूक्त आहे; यात योग्य, हृदयाला शांत करणारा स्तुतिशब्द मागितला आहे—जो भयानक देवाला शांती, संरक्षण आणि कल्याणाचा स्रोत बनवेल. सूक्तात रुद्राचा उपकारी, तेजस्वी पैलू (सूर्य व सुवर्णासारखा दीप्त) अधोरेखित केला आहे; तसेच त्यांची विस्मयकारी शक्ती अप्रत्यक्षपणे मान्य केली आहे, जेणेकरून उपासक व समुदायासाठी आरोग्य, उपचार आणि मंगलता प्राप्त होईल.

9 mantras | Rishi: Kutsa Āṅgirasa (traditional for RV 1.43) | Devata: Rudra

Chandas: Gāyatrī (3 pādas of 8 syllables; typical for concise invocations)

Sukta 44

Sukta 1.44

ऋग्वेद 1.44 हे उषःकालाशी निगडित अग्नीचे स्तोत्र आहे. यात पवित्र अग्नीला दिव्य दूत म्हणून प्रज्वलित करून, उषेसह जागृत होणाऱ्या देवांना तो घेऊन यावा आणि उदार यजमानाला “बहुवर्णी” समृद्धी प्रदान करावी अशी विनंती केली आहे. स्तुती पुढे सरकताच अग्नीला सकाळच्या व्यापक देवसमूहात—सवितृ, उषा, अश्विन, भग, मरुत, आणि वरुण—यांच्यासह आवाहन केले जाते; त्यामुळे हा विधी सोमयज्ञात व ऋताच्या व्यवस्थेत दैवी शक्तींचे समन्वित स्वागत करणारा यज्ञ ठरतो.

14 mantras | Devata: Agni

Sukta 45

Sukta 1.45

या सूक्तात अग्नीला यज्ञातील पुरोहित-आह्वाता म्हणून संबोधले आहे; तो वसु, रुद्र आणि आदित्य या दिव्य कुलांना मानवी यज्ञात बोलावून आणतो आणि विधीला “सुपथ” (सु-अध्वर) करतो. अग्नीने हविर्द्रव्य आणि उपासकाचा संकल्प वर देवांकडे वाहून न्यावा अशी वारंवार प्रार्थना केली आहे, ज्यामुळे मनूची मानवी समुदाय ऋत—विश्वव्यवस्थेशी—सुसंगत होईल. शेवटी अग्नीच्या यजनाचा सोमाच्या उपस्थितीशी निकट संबंध दाखवला आहे; देवांनी पान करावे असा आह्वान करून, यज्ञ सामान्य काळाच्या मर्यादेपलीकडे उन्नत व्हावा अशी कामना व्यक्त होते.

10 mantras | Rishi: Kaṇva (Kāṇva lineage) (traditional for RV 1.45) | Devata: Agni (as summoner and sacrificer); also invokes Vasus, Rudras, Ādityas

Chandas: Gāyatrī (probable; requires pada-count verification)

Sukta 46

Sukta 1.46

ऋग्वेद १.४६ हे प्रातःकालीन आवाहन आहे; उषेच्या प्रकटण्याद्वारे अश्विनांचे आगमन घडविले जाते. तेजस्वी रथावर वेगाने येणाऱ्या या दिव्य जुळ्या देवांची स्तुती जलद उद्धारक व उपचारक म्हणून केली आहे. स्तोत्रात त्यांना विनंती आहे की त्यांनी अस्तित्वाच्या “नद्या” ओलांडून यावे, सोम स्वीकारावा, आणि उपासक व समुदायाला संरक्षण, कल्याण व अडथळारहित सहाय्य प्रदान करावे.

15 mantras | Rishi: Kaṇva (Kanvas; RV 1.46 traditionally Kaṇva-pravara) | Devata: Aśvins (with Uṣas as the presenting power in the opening)

Chandas: Gāyatrī

Sukta 47

Sukta 1.47

कण्वाचा हा सूक्त अश्विनौंचे आवाहन करतो की ते आपल्या तेजस्वी रथावर त्वरेने येऊन, त्यांच्यासाठी पिळलेला अतिमधुर सोम प्राशन करावा—‘ऋत’ वाढवित आणि कल्याण/आरोग्य पुनःस्थापित करीत. यात वारंवार या युगल वैद्य देवतांना विनंती केली आहे की त्यांनी उदार यजमानाला प्रत्येक लोकातून—पृथ्वीच्या खोलांतून आणि स्वर्गीय विस्तारांतून—रत्न (मणि/शक्ती) आणि रयी (समृद्धी, परिपूर्णता) प्रदान करावी. सूक्ताच्या शेवटी कण्वाच्या यज्ञ-सत्रांशी अश्विनांचे दीर्घकालीन सख्य व निकटत्व पुन्हा अधोरेखित केले आहे, त्यामुळे हे निमंत्रण वैयक्तिकही ठरते आणि परंपरागतही.

10 mantras | Rishi: Kaṇva | Devata: Aśvinau

Chandas: Jagati (probable for RV 1.47.1 due to longer line; requires metrical verification)

Sukta 48

Sukta 1.48

हे सूक्त उषस् (प्रभात) यांचे आवाहन आहे; त्यांनी मधुरतेसह, व्यापक प्रकाशासह आणि उदार संपत्तीसह उदय व्हावे अशी प्रार्थना करून मानवी जीवन जागृत करून स्पष्टता व धर्म्य कर्मप्रवृत्तीमध्ये प्रवृत्त करते. या मंत्रांमध्ये उषेची स्तुती अंधार दूर करणारी प्रकाश-प्रकट करणारी, मंगल व बळ देणारी, आणि उपासकाला परिपूर्णता, तेज तसेच पोषणाला धारण व टिकवून ठेवणाऱ्या आधारशक्तींशी सुसंवाद साधून देणारी अशी केली आहे.

16 mantras | Rishi: Kaṇva | Devata: Uṣas (Dawn)

Chandas: Gāyatrī (probable for RV 1.48; verse-level not independently verified here)

Sukta 49

Sukta 1.49

हे संक्षिप्त उषस्-सूक्त प्रभातदेवीला आवाहन करते की ती तेजस्वी उंच लोकांतून आपल्या मंगलमय शक्तींनी युक्त होऊन यावी, जागृती, व्यवस्था आणि जीवनाच्या योग्य लयी घेऊन यावी. तिच्या किरणांनी सर्व तेजस्वी विश्व उजळते आणि सर्व प्राणी—पंखधारी, द्विपद व चतुष्पद—ऋत (विश्वसत्य) यानुसार हालचालीत प्रवृत्त होतात, असे यात चित्रित केले आहे. शेवटी काण्व ऋषी प्रेरित वाणीने तिला स्पष्टपणे हाक देतात आणि सत्य संपत्ती व अंतःकरणातील निर्मळ स्पष्टता यांची याचना करतात.

4 mantras | Rishi: Praskaṇva Kāṇva (Kāṇva lineage) | Devata: Uṣas (Dawn)

Chandas: Gāyatrī (probable for RV 1.49; verse-level metrical confirmation recommended)

Sukta 50

Sukta 1.50

ऋग्वेद १.५० हे सूर्याचे तेजस्वी स्तवन आहे. येथे त्यांना जातवेदस्—सर्वज्ञ, सर्वप्रकाशक शक्ती—म्हणून गौरविले आहे; त्यांच्या किरणांमुळेच ते प्रत्येक प्राण्यास दृश्यमान होतात. हे सूक्त त्यांच्या नित्य उदयाचा आणि द्युलोक व अंतरिक्षातील त्यांच्या विस्तीर्ण मार्गक्रमणाचा मागोवा घेते; त्यांना काळाचा मापक, जन्मांचा साक्षी आणि चेतनेचा जागरकर्ता असे चित्रित करते. शेवटी संरक्षणार्थ प्रार्थना येते: आदित्य पूर्ण सामर्थ्याने उदय पावोत, शत्रुत्वकारी शक्तींना दडपोत आणि उपासकाला द्वेष करणाऱ्याच्या अधिकारापासून सुरक्षित ठेवोत.

13 mantras | Rishi: Kaṇva (Kāṇva lineage; hymn RV 1.50 traditionally ascribed to Kaṇvas) | Devata: Sūrya (Sun)

Chandas: Gāyatrī (probable for RV 1.50.1–4; verse-level metrical confirmation recommended)

Sukta 51

Sukta 1.51

ऋग्वेद १.५१ हे एक जोमदार इंद्र-स्तोत्र आहे; त्यात इंद्राला संपत्तीच्या उफाळत्या महासागरासारखा आणि मानवमापनापलीकडील महानता असलेला अजिंक्य वीर-नायक म्हणून गौरविले आहे. कवी संघर्षात व सामुदायिक प्रयत्नांत इंद्राची मदत मागतो—मित्र व शत्रू यांची ओळख करून देणे, नियमभंग/अधर्म शक्तींना दडपणे, आणि यज्ञकर्त्यांना वीरबल व संरक्षणदायी आश्रय प्रदान करणे, अशी प्रार्थना करतो.

15 mantras | Rishi: Vasiṣṭha (traditional attribution for RV 1.51) | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh (typical for many Indra hymns; this verse is in longer cadence than gāyatrī)

Sukta 52

Sukta 1.52

ऋग्वेद १.५२ ही इंद्र-स्तुती असून तिचा केंद्रबिंदू वृत्रवधाचा विजय आहे—ज्यामुळे जल मुक्त होतात आणि मानवांच्या दृष्टीसाठी व ऋत-व्यवस्था प्रस्थापित करण्यासाठी सूर्य स्थिर होतो. या सूक्तात इंद्राला प्रबळ, वेगाने गतीमान होणारा वीर-नायक म्हणून गौरविले आहे; सुबद्ध वाणीने त्याचे आवाहन केले जाते; तो मरुतांसह असतो आणि देवगण त्याच्यात आनंद मानतात. यजमानाकडे इंद्राला अनुकूल करून—रक्षण, गातु (मार्ग/गमन), आणि त्याच्या निर्णायक युद्ध-पराक्रमातून मिळणारी समृद्धी—ही प्राप्त व्हावी, हा याचा हेतू आहे.

15 mantras | Rishi: Vasiṣṭha (traditional for RV 1.52 in many Anukramaṇī lists) | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 53

Sukta 1.53

विश्वामित्रांचे हे त्रिष्टुभ् सूक्त इंद्रासाठी स्तुतीची “नवी वाणी” अर्पण करते. यज्ञाच्या तेजस्वी आसनावर इंद्राचे आवाहन करून, खरा धनसंचय पोकळ खुशामतीने नव्हे तर प्रामाणिक प्रयत्नाने मिळतो, असे प्रतिपादन करते. वृत्रवध व अडथळे भेदण्यात सोमज इंद्रशक्तीचे गौरवगान करते; आणि शेवटी उपासक इंद्राचे मंगलमय मित्र व्हावेत—वीरबल, दीर्घायुष्य आणि विजयकारी अग्रगतीने युक्त—अशी प्रार्थना करते.

11 mantras | Rishi: Viśvāmitra Gāthina (traditionally for RV 1.53) | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 54

Sukta 1.54

विश्वामित्राचे हे इंद्रस्तोत्र युद्ध व क्लेशाच्या संकटात गायकांना मघवान इंद्राने सोडू नये अशी प्रार्थना करते आणि त्याच्या पराक्रमाला मर्यादा नाही हे प्रतिपादित करते. यात इंद्राच्या जग हादरविणाऱ्या कर्तृत्वाचे स्मरण आहे—नद्यांचा आर्तनाद, वनांचा गर्जना, दुर्गांचा भंग—आणि या स्मृतींवर आधार ठेवून समुदायासाठी संरक्षण, विजयशक्ती व दीर्घकालीन समृद्धी यांची याचना केली आहे.

11 mantras | Rishi: Viśvāmitra Gāthina (traditionally for RV 1.54) | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 55

Sukta 1.55

हे सूक्त इंद्राच्या अपरिमित महिमेचे स्तवन करते—इतकी विशाल की स्वर्ग व पृथ्वीही त्याला सामावून घेऊ किंवा मोजू शकत नाहीत—आणि युद्धातील त्याच्या भयानक, तेजस्वी सामर्थ्याचा गौरव करते. वज्र (वज्रायुध) घडवणे व धार लावणे याचा वारंवार उल्लेख येतो; हीच अडथळे नष्ट करणारी निर्णायक शक्ती असून लोकांसाठी बळ, संरक्षण आणि अविनाशी संपत्ती सुनिश्चित करते.

8 mantras | Devata: Indra

Chandas: Trishtubh (probable; requires metrical verification)

Sukta 56

Sukta 1.56

हा सूक्त इंद्राच्या अजेय अग्रगतीचे स्तवन करतो: तो वेगवान अश्वासारखा उभा राहतो, कपिश-युगांनी युक्त रथावर पुढे सरकतो आणि गर्जनाऱ्या शक्तीने अंधाराला दूर लोटतो. स्वतःच्या तविषी (दैवी पराक्रम)ने समर्थ झालेला इंद्र द्यावा-पृथ्वीला धारण करतो आणि सोमाच्या उन्मादात वृत्राचे बंध तोडून जलांना मुक्त करतो. संरक्षण, प्रकाश आणि समृद्धी यांसाठी इंद्राच्या विजयशक्तीचे आवाहन करणारा हा सूक्त आहे.

6 mantras | Devata: Indra (high probability in this local sequence; exact assignment should be confirmed from RV Anukramaṇī)

Chandas: Trishtubh (probable; requires metrical verification)

Sukta 57

Sukta 1.57

हा सहा ऋचांचा त्रिष्टुभ सूक्त इंद्राची स्तुती करतो—तो अपरिमित दाता आहे; ज्याची ‘धरण्यास कठीण’ अशी उदार संपत्ती सर्व प्राण्यांसाठी ओसंडून वाहते. यात त्याच्या निर्णायक विजयकर्माचे स्मरण आहे: वज्राने महान पर्वत फोडून त्याने अडवलेली जलधारा मुक्त केली आणि त्यामुळे जगाचे पोषण केले. कवी समुदायाला इंद्रावर अवलंबून असे मांडतो आणि त्याने त्यांची वाणी स्वीकारून त्यांच्या जीवनाला व बळाला सामर्थ्य द्यावे अशी विनंती करतो.

6 mantras | Rishi: Vasiṣṭha Maitrāvaruṇi | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 58

Sukta 1.58

ऋग्वेद १.५८ मध्ये अग्नीची स्तुती होतृ आणि दिव्य दूत म्हणून केली आहे; यज्ञविधीने प्रेरित होऊन तो अंतरिक्षातून प्रवास करीत देवांना हविर्आहुतीकडे बोलावतो. या सूक्तात अग्नीची कल्याणकारी पुरोहित-भूमिका आणि वाऱ्याने प्रेरित होऊन अरण्यात धगधगणारी त्याची विस्मयकारी, प्रखर शक्ती यांचा संगम दिसतो; शेवटी त्याच्याकडे आश्रय, संकटांपासून संरक्षण, तसेच उषःकाल आणणारी प्रेरणा आणि संपत्ती यांची याचना केली आहे.

9 mantras | Rishi: Viśvāmitra Gāthina (traditional for RV 1.58) | Devata: Agni (Hotar; as messenger)

Chandas: Jagatī (probable for RV 1.58; verify in critical edition)

Sukta 59

Sukta 1.59

हे सूक्त अग्नीची वैश्वानर—सर्वव्यापी अग्नी, ज्यामध्ये इतर सर्व अग्नी आनंदित होतात—आणि मानवी वस्तीची “नाभी” (केंद्रीय बंध) म्हणून स्तुती करते, जो लोकांना धर्मानुसार योग्य क्रमात एकत्र धरून ठेवतो. यात अग्नीला प्रेरित होतृ म्हटले आहे; तो प्राचीन, पराक्रमी स्तुत्या व हवि देवांकडे पोहोचवतो आणि भारद्वाज वंशासह सर्व जनांना बळ, समृद्धी व सुव्यवस्थित जीवन प्रदान करतो.

7 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya (traditional for RV 1.59) | Devata: Agni Vaiśvānara

Chandas: Triṣṭubh (11-syllable pādas, standard for many Agni hymns here)

Sukta 60

Sukta 1.60

हे संक्षिप्त त्रिष्टुभ् सूक्त अग्नीची स्तुती करते—त्याला तेजस्वी “सभेचा संकेत” आणि वेगवान दूत म्हणून, ज्याची क्रिया यज्ञात त्वरित परिणाम घडवते. यात मातरिश्वन् यांनी अग्नीला भृगूंकडे आणून दिल्याची पौराणिक कथा स्मरली आहे आणि त्या आद्य देणगीला मानवाने हृदयातून व यज्ञभूमीतून पुन्हा पुन्हा अग्नी प्रज्वलित करण्याच्या कृतीशी जोडले आहे. शेवटी कवी अग्नीला संपत्तीचा स्वामी घोषित करतो आणि उषःकाळाभिमुख प्रार्थना करतो—तो लवकर यावा व अंतःकरणात प्रकाश जागवावा.

5 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya (traditional for RV 1.60) | Devata: Agni (with Mātariśvan in narrative role)

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 61

Sukta 1.61

ऋग्वेद १.६१ हे त्रिष्टुभ छंदातील सूक्त असून, यात गौतमगण इंद्राला एक प्रभावी स्तोत्र अर्पण करतात. ते त्याच्या उफाळून येणाऱ्या महिमेची स्तुती करतात, जी द्युलोक, पृथ्वी आणि अंतरिक्ष व्यापून टाकते, तसेच प्रकाश व विजय मिळवून देणाऱ्या त्याच्या अजेय रणशक्तीचीही. या सूक्तात स्तुतीला वारंवार “दान” (ब्रह्माणि) म्हणून मांडले आहे, जे इंद्राला बळ देते; तसेच कवींमध्ये प्रेरित दृष्टी स्थापन करावी आणि उषा-जन्मी, शीघ्र येणारी समृद्धी व बुद्धी प्रदान करावी अशी प्रार्थना केली आहे.

16 mantras | Rishi: Gautama (Gautamāsaḥ) for RV 1.61 | Devata: Indra

Chandas: Trishtubh (standard for many Indra hymns in RV 1)

Sukta 62

Sukta 1.62

हे त्रिष्टुभ् स्तोत्र इंद्राला एक सुबक रचलेले “नवे” ब्रह्मन् (पवित्र मंत्र-रचना) अर्पण करते आणि आङ्गिरस परंपरेच्या रीतीने त्याची स्तुती करते—प्रेरित वाणीचा सर्वश्रुत स्वामी आणि विजयकारी बळाचा अधिपती म्हणून. यात आङ्गिरस-वंशीय प्रतिमा उलगडतात—ऋषिसदृश स्तवन, द्यावा-पृथ्वीचे विश्वधारण, आणि इंद्राचा तेजस्वी रथ-दल—यांद्वारे उपासकांना योग्य मार्गदर्शन, संरक्षण आणि उषःकाळातून येणारी प्रेरणा प्राप्त व्हावी.

13 mantras | Rishi: Gautama (Gotamāsaḥ) | Devata: Indra (with Angiras lineage imagery)

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 63

Sukta 1.63

हे त्रिष्टुभ् सूक्त इंद्राची स्तुती करते—तो ‘महान’ आहे; ज्याच्या पराक्रमी सामर्थ्याने द्यावा‑पृथ्वी स्थिर राहतात आणि ज्याच्या भय‑आदरापुढे पर्वतही अचल होऊन दृढ उभे राहतात. यात प्रार्थना आहे की तो उपासकांचे शत्रुबलांपासून रक्षण करो, प्रतिकार मोडो, आणि सुबद्ध बल, विजय व प्रेरित संपत्ती प्रदान करो—विशेषतः उषःकाळी गोतमांच्या ब्रह्मन् (पवित्र उच्चार) द्वारे.

9 mantras | Rishi: Gotama Rāhūgaṇa (traditional attribution for RV 1.63) | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 64

Sukta 1.64

या मरुत्-सूक्तात नोधा गौतम वादळी गणांसाठी “सु-रचित” स्तुती रचतात. त्यांच्या सिंहासारख्या गर्जना, तेजस्वी रूपे आणि अडथळे फोडून अंधार दूर लोटणाऱ्या एकत्रित शक्तीचे ते गुणगान करतात. सूक्त काळजीपूर्वक काव्यात्मक आवाहनापासून जिवंत युद्धचित्रांकडे सरकते आणि शेवटी ऋत (विश्व-व्यवस्था) यांच्याशी सुसंगत प्रेरित सामर्थ्य व स्थिर, वीर-जनक संपत्ती यांसाठीच्या व्यावहारिक प्रार्थनेने समाप्त होते.

15 mantras | Rishi: Nodha Gautama (Nodhas, of the Gautama lineage) | Devata: Maruts (Rudra’s storm-host; powers of dynamic force)

Chandas: Triṣṭubh (11-syllable pādas; typical for Marut hymns)

Sukta 65

Sukta 1.65

ऋग्वेद 1.65 मध्ये अग्नीची स्तुती लपलेली पण शोधता येणारी ज्वाला म्हणून केली आहे—गुहेत शिकार शोधावी तसे त्याचा माग काढला जातो—ज्याला प्रार्थनेने जूतीला लावले जाते आणि जो हविर्भाग देवांकडे वाहून नेतो. हे सूक्त त्याच्या अटळ उधाणाचा उत्सव करते (सोडलेल्या अश्वासारखा किंवा पूर आलेल्या नदीसारखा) आणि त्याला दूरवर प्रकाशणारा ज्ञाता, “ऋतापासून जन्मलेला,” असे दर्शवते—जो उपासनेला अस्पष्टता/अंधारातून उचलून तेजस्वी ऋत-व्यवस्थेकडे मार्गदर्शन करतो.

10 mantras | Rishi: Gautama Rāhūgaṇa (traditional attribution for RV 1.65) | Devata: Agni (probable; RV 1.65 is an Agni hymn in the standard Anukramaṇī tradition)

Chandas: Gāyatrī/Anuṣṭubh uncertain from single pāda excerpt; full hymn needed for secure meter

Sukta 66

Sukta 1.66

ऋग्वेद १.६६ मध्ये अग्नीची स्तुती बहुविध तेजाने उजळणारा, सर्वदर्शी सान्निध्य म्हणून केली आहे—तो धन, सूर्य, प्राण आणि “सनातन पुत्र” आहे—जो जीवन धारण करतो आणि अंतःशक्ती जागवतो. या सूक्तात लोकांमध्ये अग्नीचा तेजस्वी उदय, त्याची रणयोग्य शक्ती, आणि अंधाराच्या प्रवाहांना पुढे ढकलून दूर करण्याची त्याची क्षमता यांचे वर्णन आहे; त्यामुळे प्रकाशमय “गायी” (किरण/अंतर्दृष्टी) स्वर्गाच्या दर्शनाशी सुसंगत होतात.

10 mantras | Rishi: Gṛtsamada (traditional) | Devata: Agni

Chandas: Triṣṭubh (probable; requires verification)

Sukta 67

Sukta 1.67

हा सूक्त अग्नीची स्तुती करतो—अरण्यात वेगाने जन्म घेणारी ज्वाला म्हणून आणि मनुष्यांमध्ये मित्रासारखा सखा म्हणून, जो सम्यक् श्रवण व ऋताप्रती स्वेच्छेने केलेल्या आज्ञापालनामुळे समुदायात सामंजस्य घडवतो. यात गुहांत लपलेल्या तेजस्वी ‘कळपां’चा (herds) शोधक व रक्षक म्हणून अग्नीचे चित्रण आहे; आणि शेवटी जलांच्या निवासस्थानी प्रतिष्ठित झालेल्या जागृत बुद्धी (चित्ती)चे दर्शन घडते—जिथे ज्ञानीजन एकत्र येऊन ऐक्य/सौहार्द उभारतात.

10 mantras | Rishi: Gṛtsamada | Devata: Agni (with Mitra-quality: harmonizing friend within mortals)

Chandas: Triṣṭubh (probable for RV 1.67)

Sukta 68

Sukta 1.68

हे सूक्त सदैव जागृत असलेल्या अग्नीची स्तुती करते—तो स्वर्गाकडे उन्नत होतो, चलणाऱ्या व स्थिर असणाऱ्या सर्वांच्या मार्गांना क्रमबद्ध करतो, आणि रात्रांना “उघडून” प्रकाश, ज्ञान व ऋतसंगत (धर्म्य) कर्मासाठी अवकाश निर्माण करतो. चेतन ज्ञाता व गृहस्वामी असलेल्या अग्नीला येथे विनंती आहे की अर्पण करणाऱ्यांसाठी आणि त्याच्याकडून उपदेश मागणाऱ्यांसाठी समृद्धी (रायस्)चे द्वार विस्तृत करावे.

10 mantras | Rishi: Parāśara (traditional for this Agni hymn cluster) | Devata: Agni

Chandas: Triṣṭubh (likely; confirm)

Sukta 69

Sukta 1.69

हे अग्निसूक्त अग्नीची स्तुती करते—त्याला तेजस्वी, स्वर्गसदृश प्रकाश म्हणून, ऋताच्या योग्य मार्गाने चालणारा आणि उषेच्या प्रियकराप्रमाणे यज्ञ जागवणारा म्हणून वर्णन करते. एकत्रित मानवी समुदायांनी आवाहन केलेली दैवी शक्ती म्हणून येथे अग्नी मांडला आहे; तो समृद्धी, संरक्षण आणि सौरलोक (स्वर) यांच्या दर्शनाचे द्वार उघडतो. अग्नीला अंतःकरणात आणि बाहेरही प्रज्वलित करून, त्याने हविर्द्रव्य वहावे आणि सर्व सिद्धी प्रदान कराव्यात, हाच या सूक्ताचा उद्देश आहे.

10 mantras | Rishi: Gṛtsamada (traditional for RV 1.69, Agni-hymn) | Devata: Agni

Chandas: Triṣṭubh (probable; requires metrical verification)

Sukta 70

Sukta 1.70

ऋग्वेद 1.70 हे अग्नीचे सूक्त असून, आर्य-मनीषा (उदात्त, सुव्यवस्थित अंतर्दृष्टी) यांच्या द्वारे “प्राचीन समृद्धी” जिंकण्यासाठी आणि अग्नीने सर्व प्राप्ती/सिद्धी सुरक्षित कराव्यात अशी प्रार्थना करते. यात अग्नीला यज्ञ व जीवन यांच्या विस्तीर्ण पायाभरणीचा जागरूक जाणकार व रक्षक म्हणून दर्शविले आहे; तो देव व मर्त्य यांच्या जन्मांना समजतो आणि साधकाला अंतर्गत व बाह्य संघर्षांतून नेऊन योग्य उदय व विजयाकडे मार्गदर्शन करतो.

11 mantras | Rishi: Madhucchandas Vaiśvāmitra (traditionally for RV 1.70) | Devata: Agni

Chandas: Triṣṭubh (verse-level confirmation recommended)

Sukta 71

Sukta 1.71

हे सूक्त आकांक्षेने जागृत होणाऱ्या ‘इच्छित ज्वाला’ अशा अग्नीची स्तुती करते आणि त्याला उषा—प्रभात—हिच्याशी गुंफते; तिच्या बहुरंगी उदयामुळे सर्व शक्ती पुढे सरकतात. लपलेल्या अग्नीच्या जागरणापासून आणि उषेच्या मागोमाग येणाऱ्या सामूहिक ‘भगिनी’ शक्तींपर्यंतचा प्रवास करत, हे सूक्त स्थिर जीवनबल, दैवी मार्गावर योग्य गती, तसेच हानी व शत्रुत्वपूर्ण वाणीपासून वारसागत बंधनांचे संरक्षण यासाठी प्रार्थना करते.

10 mantras | Rishi: Parāśara Śāktya | Devata: Agni and Uṣas (interwoven: awakening of the desired flame and the dawning illumination)

Chandas: Triṣṭubh (with extended cadence)

Sukta 72

Sukta 1.72

हा सूक्त अग्नीची स्तुती करतो—सदैव क्रियाशील दिव्य कारागीर म्हणून, जो प्रेरित काव्यकृती (काव्यानि) धारण करून त्यांना “स्थापित” करतो, आणि धन-संपत्ती व अमर शक्तींचा स्वामी होतो. यात विश्वरचनात्मक प्रतिमा गुंफल्या आहेत—लपलेली रहस्ये, स्वर्गाच्या “दोन डोळ्यांची” निर्मिती, आणि नद्यांचे मुक्तीकरण—ज्या यज्ञ-तत्त्वज्ञानात रूपांतरित होऊन सांगतात की अग्नी अमृत (अमरत्व) जपतो आणि यजमानाची वाढ, स्थैर्य व पुढील प्रवास यांचे संरक्षण करतो.

10 mantras | Rishi: Parāśara Śāktya | Devata: Agni

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 73

Sukta 1.73

ऋग्वेद 1.73 मध्ये अग्नीचे आवाहन सु-मार्गदर्शक होतृ म्हणून केले आहे; तो यजमानाचे “सद्मन्” (गृह/निवास) आशीर्वाद, समृद्धी आणि ऋताच्या (योग्य व्यवस्था) क्षेत्रात विस्तारतो. या सूक्तात अग्नीच्या प्रज्ञामय नेतृत्वाची (सुप्रणीती) स्तुती आहे; अडथळे फोडून बाहेर पडणाऱ्या गायी व नद्या अशा रूपकांत कल्पिलेल्या ऋताच्या प्रवाहाला मुक्त करण्याची त्याची शक्ती गौरविली आहे. शेवटी, कवीचे शब्द अग्नीला प्रिय ठरावेत आणि त्याचे सु-योजित शासन धन व देव-नियत कीर्ती प्रदान करो, अशी प्रार्थना केली आहे.

10 mantras | Rishi: Madhucchandā Vaiśvāmitra (traditional for RV 1.73) | Devata: Agni

Chandas: Gāyatrī/Anuṣṭubh not applicable here; RV 1.73 is commonly Triṣṭubh (probable for this verse)

Sukta 74

Sukta 1.74

हे सूक्त यज्ञाचा सदैव जवळचा पुरोहित असलेल्या अग्नीला उद्देशून केलेली उपासना-प्रार्थना आहे; यात गायक-स्तोत्यांची वाणी तो “दूरूनही” आणि “इथे” या विधीतही ऐको अशी विनंती आहे. अग्नीची स्तुती अनेक विशेषणांनी केली आहे—सुसंहूत (उत्तम रीतीने आवाहन केलेला), देवतुल्य, पराक्रमी, बर्हिसावर सुस्थित/सुबसलेला—आणि हवि अर्पण करणाऱ्या उपासकासाठी तसेच देवांसाठी तेजस्वी वीर्यशक्ती व समृद्धी प्रकट करणारा तोच आहे, असे त्याचे वर्णन केले आहे.

9 mantras | Rishi: Gopavana Ātreya (traditional for RV 1.74) | Devata: Agni

Chandas: Gāyatrī (probable; short 3-pāda structure typical of gāyatrī in this hymn style)

Sukta 75

Sukta 1.75

हे लघु अग्नि-सूक्त अग्निदेवांना आवाहन करते की त्यांनी कवीची सर्वाधिक व्यापक, प्रेरित वाणी स्वीकारावी आणि वेदीवर आसन घेऊन हविर्भाग ग्रहण करणारे मुख व्हावे. पुढे ते अग्नीच्या मानवी नात्याचा शोध घेतो—खरा मित्र, आश्रयदाता आणि यज्ञ-सहकारी म्हणून त्याचा कोणाशी खरोखर संबंध आहे—आणि शेवटी अशी विनंती करतो की अग्नीने आपल्या वतीने मित्र-वरुण व इतर देवांसाठी यजन करावे, ‘वृहद् ऋत’ (ṛtam bṛhat) म्हणून त्यांना आपल्या स्वधामातच आणावे.

5 mantras | Rishi: Gotama Rāhūgaṇa (traditional; verify) | Devata: Agni

Chandas: Gāyatrī (likely for RV 1.75; confirm metrically)

Sukta 76

Sukta 1.76

गौतमांचा हा संक्षिप्त त्रिष्टुभ सूक्त अग्नीला खरा होतृ आणि अंतःस्थ पुरोहित म्हणून संबोधतो आणि कोणती योग्य मानसिक भूमिका व प्रेरित अंतर्दृष्टी त्याच्यापर्यंत सर्वोत्कृष्ट रीतीने पोहोचते, हे विचारतो. अग्नीची रक्षणकारी व शुद्धीकरण करणारी शक्ती शत्रुत्वकारी बले (रक्षस्) दग्ध करो आणि सोम-स्वामीला (सामान्यतः इंद्र) हविर्भागाकडे आणून यज्ञाचे संचालन करो, अशी प्रार्थना यात आहे. शेवटी सूक्त अग्नीच्या प्राचीन ऋषित्वाचे स्मरण करून देतो आणि आज ‘आनंदी स्रुवा’—म्हणजे स्वेच्छेने व आनंदपूर्ण संकल्पाने—यजन करण्यास त्याला उद्युक्त करतो.

5 mantras | Rishi: Gautama (Gautama Rahūgaṇa tradition for RV 1.76-1.77; family hymn context: Gautamas) | Devata: Agni (as Hotṛ, inner divine Will and priest of the sacrifice)

Chandas: Triṣṭubh (11-syllable pādas; standard for many Agni hymns in this section)

Sukta 77

Sukta 1.77

गौतमांचा हा लहानसा त्रिष्टुभ सूक्त विचारतो की यज्ञात देवांना उपस्थित करणाऱ्या तेजस्वी होतृ अग्नीचे खरे स्तवन करण्यास कोणते योग्य, देवमान्य वचन समर्थ आहे. पुढे तो अग्नीला ऋतावा (ऋत/विश्व-व्यवस्थेचा धारक), अंतःस्थ संकल्प व योग्य मार्गदर्शन, तसेच उपासकासाठी कीर्ती, बळ आणि पोषण वाढविणारी शक्ती म्हणून गौरवितो.

5 mantras | Rishi: Gautama | Devata: Agni

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 78

Sukta 1.78

हे संक्षिप्त गायत्री सूक्त अग्नि जातवेदस्—सर्वज्ञ अग्नी—यास आवाहन करते की प्रेरित वाणीने आणि ‘दीप्तिमान शक्तींनी’ (द्युम्नैः) त्याला प्रबळपणे प्रज्वलित करून पुढे चालवावे. गोतम वंशातील ऋषी (आणि नावाने राहूगण) त्याला व्यापक-दर्शी व वाज—प्राणबल आणि समृद्धी—जिंकण्यात अत्यंत विजयी मानून हाक देतात, जेणेकरून त्याचा प्रकाश व ऊर्जा उपासकांच्या अंतःकरणात कार्यरत होईल.

5 mantras | Rishi: Gautama (Gotama lineage; ‘Gotamāḥ’ indicates the family-seers) | Devata: Agni (Jātavedas)

Chandas: Gāyatrī (3×8 syllables)

Sukta 79

Sukta 1.79

हे सूक्त अग्नीची स्तुती करते—उषेसारखा तेजस्वी, वेगवान आणि वाऱ्यासारखा चपळ असा प्रकाशमय बल—जो अंतरिक्षात पसरून प्रेरित कर्म जागृत करतो. यात प्रार्थना आहे की अग्नी रक्षणे व सहाय्ये घेऊन कवींंच्या विचारांत व स्तुतिगीतांत अवतरावा, अडथळा आणणाऱ्या शक्तींना (रक्षस्) दूर करावा आणि यज्ञाला स्पष्टता व सत्य यांत प्रतिष्ठित करावे.

12 mantras | Rishi: Gotama (traditional attribution for RV 1.79 to Gotama Rāhūgaṇa in many indices) | Devata: Agni (depicted with dawn-like and wind-like dynamics)

Chandas: Triṣṭubh (11-syllable quarters; hymn style shifts from gāyatrī of 1.78)

Sukta 80

Sukta 1.80

ऋग्वेद १.८० हे त्रिष्टुभ छंदातील इंद्र-सूक्त आहे. सोम-उन्माद आणि प्रेरित वाणी (ब्रह्मन्/उक्थ) इंद्राची शक्ती वाढवतात आणि अडथळा आणणाऱ्या सर्पावर (अहि/वृत्र) त्याचा विजय घडवून आणतात, असे ते गौरवते. कवी सामूहिक यज्ञ-लितुर्गीचे चित्रण करतात—अनेक स्वर, स्तोत्रे, जप आणि स्तोभ—जे इंद्राच्या “स्वराज्य” (स्व-स्वामित्व/स्वयंसार्वभौमत्व) यांच्या मागोमाग वाहतात; आणि ही प्रेरणा प्राचीन ऋषी (अथर्वन्, मनु, दध्यञ्च) यांच्या परंपरेत रुजलेली आहे असे दाखवतात. या सूक्ताचा हेतू स्तुती आणि सामर्थ्य-प्रदान असा दोन्ही आहे: इंद्राला यज्ञात आवाहन करणे, गीताने त्याला बळ देणे, आणि उपासकांसाठी शक्ती, पाऊस व समृद्धी यांचा मुक्त प्रवाह/उत्सर्जन सुनिश्चित करणे.

16 mantras | Rishi: Gotama Rāhūgaṇa (Gautama) (traditional for RV 1.80) | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh (predominant in Indra hymns; this verse is triṣṭubh-like in length and cadence)

Sukta 81

Sukta 1.81

ऋग्वेद 1.81 हे इंद्राचे स्तुतिसूक्त आहे. यात इंद्राला सतत वाढत जाणारी शक्ती म्हणून वर्णिले आहे—जो युद्धांत विजय मिळवून देतो, लोकांना धारण करतो, आणि मोठ्या-लहान संकटांत आपल्या उपासकांचे रक्षण करतो. हे इंद्राच्या अतुल पराक्रमाचे महिमामंडन करते—जो पृथ्वीला व्यापून स्वर्गापर्यंत पसरतो—आणि त्याचबरोबर व्यावहारिक सहाय्यही मागते: विजय, संरक्षण, तसेच शत्रू किंवा अर्पण न करणाऱ्या लोकांविषयी विवेक/ओळख.

9 mantras | Rishi: Gautama Rāhūgaṇa (traditionally for RV 1.81) | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 82

Sukta 1.82

हा सहा ऋचांचा सूक्त इंद्राला तातडीचे आमंत्रण देतो—कवींनी उच्चारलेली सत्य वाणी ऐकून सोम-अर्पणाकडे त्वरेने यावे. ‘दोन कपिश (तांबूस-पिवळे) अश्व जुंपा’—अशा ध्रुवपंक्तीसारख्या हाका इंद्राच्या वृषभ-बलवान रथावरील आगमनाला चौकट देतात; तो भरभरून ओसंडणारे सोमपात्र ओळखतो आणि पिळलेल्या पानाने हर्षित होतो. शेवटी कवी ब्रह्मन् (पवित्र उच्चार) यांच्या बळावर इंद्राचे अश्व जुंपतो, त्याने आसन घ्यावे व आनंद मानावा अशी प्रार्थना करतो, आणि सहचर उपस्थिती म्हणून पूषनाचाही उल्लेख करतो.

6 mantras | Devata: Indra

Sukta 83

Sukta 1.83

हे संक्षिप्त इंद्र-स्तोत्र इंद्राच्या साहाय्याने समृद्ध होणाऱ्या मर्त्याची स्तुती करते—घोडे, “गायी” (किरणे/धन) आणि जसे पाणी नदी भरून टाकते तशी विपुल समृद्धी मिळते. यात अङ्गिरस–पणि/वल या पार्श्वभूमीचे स्मरण आहे, जिथे योग्य प्रज्वलन व प्रेरित प्रयत्नाने लपलेले धन व प्रकाश जिंकले जातात; आणि शेवटी, स्तोत्रगान, पेषण-दगड व पसरलेल्या बर्हिससह नीट पार पडलेल्या सोम-यज्ञातच इंद्राचा आनंद आहे, असे सांगितले आहे.

6 mantras | Devata: Indra

Sukta 84

Sukta 1.84

हे सूक्त सोम-पीडनाच्या यज्ञात इंद्राचे आवाहन करणारे आहे. यात “अत्यंत पराक्रमी” देवाला यज्ञात बोलावून, तो इंद्रिय—विजयी शक्ती—ने परिपूर्ण होऊन, जसा सूर्य आपल्या किरणांनी अवकाश भरून टाकतो तसा येवो अशी प्रार्थना केली आहे. वज्रधारी इंद्राच्या सामर्थ्याचे स्तवन केले आहे; पेय सिद्ध करणाऱ्या मरुतांशी तसेच गौ-आणि-सोम शक्तींशी त्याच्या सख्याचे वर्णन आहे; आणि जनांसाठी अचूक संरक्षण व मोजून-वाटून दिली जाणारी संपत्ती यांची याचना केली आहे.

20 mantras | Rishi: Gotama Rāhūgaṇa (traditionally for RV 1.84) | Devata: Indra

Chandas: Gāyatrī (probable for RV 1.84.1; verse-level verification recommended)

Sukta 85

Sukta 1.85

हे सूक्त मरुतांची—रुद्राचे वादळ-जन्मे पुत्र—स्तुती करते; ते तेजस्वी, रणशूर शक्ती असून जगांचा विस्तार करतात आणि यज्ञाला चेतना देतात. त्यांच्या वेगवान, झळाळत्या संचलनाचे, स्वर्गात त्यांच्या विश्वव्यापी महिमेचे, आणि यज्ञासनाजवळ त्यांच्या आत्मीय, निकट आगमनाचे येथे वर्णन आहे. शेवटी कवी त्यांना विनवतो की त्यांनी आपली रक्षणकारी “आश्रये” प्रदान करावीत आणि उपासकांना धन व वीरबल द्यावे.

12 mantras | Rishi: Gotama Rāhūgaṇa (traditional for RV 1.85) | Devata: Maruts (Rudra’s sons)

Chandas: Triṣṭubh (common for Marut hymns; verse-level confirmation may vary)

Sukta 86

Sukta 1.86

हे सूक्त मरुतांना पराक्रमी, स्वर्गात संचार करणारे रक्षक म्हणून आवाहन करते. ते मार्ग रुंदावतात, उपासकाचे रक्षण करतात आणि प्रयत्नशील लोकांना आधार देतात. ऋषी त्यांच्यावरील दीर्घकालीन भक्तीची आठवण करून देत त्यांच्या सक्रिय सहाय्याची याचना करतो—लपलेला अंधार दूर हाकलून तेजस्वी स्पष्टता प्रबळ व्हावी अशी प्रार्थना. एकूणच हे संरक्षण, सामूहिक सामर्थ्य आणि अडथळा आणणाऱ्या शक्तींवर प्रकाशाच्या विजयासाठीचे स्तवन आहे.

10 mantras | Rishi: Gotama Rāhūgaṇa (traditional for RV 1.86) | Devata: Marutās

Chandas: Gāyatrī (compact 3×8 style; hymn 1.86 is commonly in Gāyatrī/related meters)

Sukta 87

Sukta 1.87

ऋग्वेद १.८७ मध्ये मरुतांची स्तुती अजेय, तरुण तेजस्वी गण म्हणून केली आहे—सरळ वेगाने धावणारे, न झुकणारे, उषेप्रमाणे दीप्तिमान—ज्यांच्या गतीने व गानाने तेज आणि शौर्याचा विस्तार होतो. हे सूक्त प्रेरित धीसाठी (प्रेरणायुक्त बुद्धी/विचार) त्यांच्या संरक्षणाची याचना करते, आणि त्यांच्या सत्य, निर्भयता व अंतःस्थ ‘धामन्’ (आतील निवास/शक्ती) यांचे गुणगान करते—जी उपासकाला स्थिर करते व उन्नत करते.

6 mantras | Rishi: Gautama Rāhūgaṇa (traditional for RV 1.87) | Devata: Marutaḥ

Chandas: Jagatī (probable; RV 1.87 shows Jagatī/Triṣṭubh mixture, opening often Jagatī-like length)

Sukta 88

Sukta 1.88

हे सूक्त मरुतांना गतिमान आमंत्रण देते की ते विद्युत्-दीप्त रथांवरून शीघ्र येऊन यजमानाच्या यज्ञ-परिसरात समृद्धी, पराक्रम आणि रक्षणशक्ती ओतावी. यात सांगितले आहे की कवी—गौतम (गोतम) जन—प्रभावी मंत्र-बल (ब्रह्मन्) उचलून/जागृत करतात; त्यामुळे आनंदाचा उगम ‘उत्थापित’ होतो, मरुत त्याचे पान करतात आणि प्रत्युत्तरादाखल समुदायाला वाढ व ऋत-सम्यक् (सुव्यवस्थित) ऊर्जा देऊन समर्थ करतात.

6 mantras | Rishi: Gautama (RV 1.88 traditionally Gautama Rāhūgaṇa) | Devata: Maruts

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 89

Sukta 1.89

हे सूक्त विश्वेदेवांना उद्देशून केलेले व्यापक मंगलाशीर्वाद आहे. यात सर्व दिशांतून शुभ संकल्प (भद्राः क्रतवः) यावेत असे आवाहन केले आहे आणि देवांनी उपासकाचे प्राणबल व समृद्धी यांचे रक्षण करून त्यांची स्थिर वाढ करावी अशी प्रार्थना आहे. संरक्षणार्थ ‘स्वस्ति’ सूत्रे आणि एक सार्वत्रिक दृष्टी यांचे हे विणकाम करते; ज्यात अदितीला देव, लोक आणि जन्म स्वतः यांची सर्वसमावेशक आधारभूमी म्हणून प्रतिपादित केले आहे.

10 mantras | Rishi: Gautama (traditional for RV 1.89) | Devata: Viśve Devāḥ (All the Gods)

Chandas: Jagatī (probable; RV 1.89 is commonly Jagatī)

Sukta 90

Sukta 1.90

हे सूक्त सामूहिक “अमृत शक्ती” (अमृताः)—ज्यांना प्रायः आदित्यगण व ऋताचे सहकारी रक्षक देव मानले जाते—यांच्याकडे स्वस्ति (कल्याण), संरक्षण, आणि अंतर्बाह्य दृढ शांती देण्याची प्रार्थना करते. यात शत्रुत्वकारी शक्ती व दुर्भावना दूर जाव्यात अशी विनंती आहे; तसेच अनुभवाचे लोक—रात्र, उषा, पृथ्वी-प्रदेश आणि द्युलोक—“मधुमय” (मधु) व्हावेत, म्हणजे सुसंवादी, शुभ, आणि धर्मानुकूल जीवनाला पोषक ठरावेत, अशी कामना आहे.

9 mantras | Devata: Collective deities invoked for well-being (svasti) / protective powers (plural ‘te amṛtāḥ’)

Sukta 91

Sukta 1.91

हे सूक्त सोम (इंदु) याची स्तुती करते—त्याला प्रकाशमान मार्गदर्शक मानते, जो साधकांना “राजमार्गा”वर नेतो, जसा पूर्वी पितरांनी केला; आणि देवांमध्ये धन-निधी जिंकणारी दैवी शक्ती म्हणून त्याचे वर्णन करते. सूक्त वारंवार सोमाला विनवते की तो प्राणबल विस्तारो, रोग व अव्यवस्था दूर करो, संपत्ती व समृद्धी वाढवो, आणि तेजस्वी लाभांमध्ये उपासकाच्या न्याय्य हक्कासाठी लढो.

23 mantras | Devata: Soma (Indu)

Sukta 92

Sukta 1.92

ऋग्वेद १.९२ हे उषेचे स्तोत्र आहे. यात उषसला सतत नव्याने प्रकटणारी, पुनर्नवीनीकरण करणारी शक्ती म्हणून गौरविले आहे—ती प्रकाशाचा “ध्वज” उभारते, तांबड्या गायींसारख्या किरणांना मुक्त करते आणि जगाला गतीमान करते. कवी तिच्या अचूक पुनरागमनाची, सौंदर्याची व हितकारी स्वभावाची स्तुती करतो; अंधार व वैर-शत्रुत्व दूर करून आयुष्य वाढविण्याची तिची क्षमता वर्णन करतो. स्तोत्र पुढे यज्ञकर्माच्या फलप्राप्तीकडे वळते आणि शेवटी उषःकाळी जागृत होणाऱ्या सोमपान-शक्तींना आमंत्रित करते की त्यांनी हविर्दानासाठी देवांना घेऊन यावे.

18 mantras | Rishi: Gautama (Gautama Rahūgaṇa tradition) / Gotamas (per internal evidence in 1.92.7) | Devata: Uṣas (Dawn)

Chandas: Triṣṭubh (probable for RV 1.92; verse-length and cadence consistent)

Sukta 93

Sukta 1.93

हे सूक्त यज्ञाची एक संयुक्त, समन्वित शक्ती म्हणून युगल देवता अग्नी आणि सोम यांचे आवाहन करते: अग्नी—आहुती वाहून नेणारा व प्रज्वलित करणारा; सोम—प्राणवर्धक पेय व प्रेरणा देणारा. ते कवीची सुबक रचलेली स्तुती ऐकावीत, मांडून ठेवलेल्या आहुती स्वीकाराव्यात, आणि यजमानाला संरक्षण, बळ, आनंद तसेच नीट ऐकले जाईल असा, यशस्वी यज्ञ प्रदान करावा, अशी विनंती आहे. सूर व्यावहारिक व विधी-केंद्रित आहे—“या, आस्वाद घ्या, आम्हाला आश्रय द्या, आणि उपासकात शम्/योः (शांती व कल्याण) प्रस्थापित करा.”

12 mantras | Devata: Agni-Soma (dual deity)

Chandas: Gāyatrī/Anuṣṭubh-like? (requires verification; verse appears in a compact form but needs metrical count)

Sukta 94

Sukta 1.94

हे सूक्त जातवेदस् अग्नीची स्तुती करते—त्या सर्वज्ञ अग्नीची, जो हविर्भाग वहन करतो आणि सुयोजित रथाप्रमाणे समुदायाची सुबक रचलेली स्तुतीही पुढे नेतो. यात अग्नीच्या मैत्रीच्या आश्रयात संरक्षण, सभेत उपासकाच्या वाणीचे बळ वाढावे अशी प्रार्थना, तसेच सहकारी विश्वशक्तींच्या आधाराने दीर्घायुष्य व सौभाग्य यांची याचना केली आहे.

15 mantras | Rishi: Gopavana Ātreya (traditionally for RV 1.94) | Devata: Agni (as Jātavedas)

Chandas: Triṣṭubh (11-syllable pādas; hymn largely Triṣṭubh)

Sukta 95

Sukta 1.95

हे सूक्त “दोन भिन्न रूपे” या वैदिक कोड्याचा उलगडा करते—ज्यांचा अर्थ अनेकदा उषा–रात्र किंवा द्यौ–पृथिवी अशा युग्मित विश्वमातृरूपांशी लावला जातो—ज्या एका गुप्त वासराला/बालकाला पोसतात. गायी, प्रकाश आणि दीक्षा/अभिषेक यांच्या बहुपदरी प्रतिमांतून, ऋत व कौशल्य (दक्ष) यांची उदयास येणारी सार्वभौम सत्ता सूचित होते. अखेरीस, मित्र–वरुण, अदिती, प्रवाही सिंधू आणि द्यौ–पृथिवी यांच्या आधाराने, अग्नी यशासह प्रज्वलित होवो अशी स्पष्ट प्रार्थना करून हे स्तोत्र समाप्त होते.

9 mantras | Devata: Enigmatic/cosmological (often interpreted as a paired principle—e.g., two mothers/cows; dawn and night; or two worlds—supporting a hidden child)

Sukta 96

Sukta 1.96

ऋग्वेद 1.96 हे अग्नीचे स्तोत्र आहे. यात अग्नीला प्राचीन असूनही सदैव नवजन्मा असे गौरविले आहे—देवांनी धारण केलेला आणि आपः (जल), मित्र तसेच प्रेरित बुद्धी (धिषणा) यांच्या द्वारे सामर्थ्यात प्रतिष्ठित. या सूक्तात अग्नीला रात्र व उषा यांनी संयुक्तपणे पोसलेला “एकच पुत्र” म्हटले आहे; तो द्यावा-पृथ्वी यांच्या मध्ये सुवर्ण तेजाने प्रकाशतो. शेवटी प्रार्थना आहे की प्रज्वलनाने वाढविलेला अग्नी मित्र–वरुण, अदिती, सिंधू, पृथ्वी आणि द्यौ यांच्या आधाराने तेजस्वी कीर्ती व समृद्धी प्रदान करो.

9 mantras | Rishi: Parāśara Śāktya (traditional for RV 1.96) | Devata: Agni

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 97

Sukta 1.97

हे संक्षिप्त अग्नि-सूक्त वारंवार येणाऱ्या एका प्रार्थनेभोवती रचलेले आहे—“आमच्यावर चिकटलेले अघ (अशुभ) आमच्यापासून जाळून टाक.” अग्नीला सर्वमुखी, सर्वव्यापी शुद्धिकर्ता म्हणून आवाहन केले आहे; तो अपवित्रता भस्म करतोच, पण समृद्धी (रयी)ही प्रज्वलित करतो आणि पुरावरून नाव जशी पार नेते तसे उपासकाला संकटाच्या पलीकडे नेतो. या सूक्ताचा हेतू अपशकुन-निवारक व पुनर्स्थापक असा आहे—पाप/दुर्भाग्य दूर करणे आणि कल्याण (स्वस्ति) प्रस्थापित करणे.

6 mantras | Devata: Agni

Chandas: Gāyatrī-like refrain structure (short, repetitive; exact metrical classification may vary by recension)

Sukta 98

Sukta 1.98

हे संक्षिप्त त्रिष्टुभ् सूक्त अग्नीला वैश्वानर—सर्वव्यापी अग्नी—म्हणून स्तुत करते; तो सर्व लोकांवर राजस तेज म्हणून सिंहासनस्थ असून सूर्याबरोबर संयुक्तपणे कार्य करतो. त्याला द्यावा–पृथ्वीमध्ये आधारलेला, औषधींमध्ये प्रवेश करणारा (आरोग्यदायी शक्ती देणारा) असे वर्णिले आहे; तसेच दिवस-रात्र संरक्षण, सत्य आणि स्थिर समृद्धी यांची प्रार्थना केली आहे. शेवटचा मंत्र मित्र–वरुण, अदिती, सिंधू, पृथ्वी आणि द्यौः अशा सहकारी विश्व-समर्थकांद्वारे आशीर्वाद व्यापक करतो, जेणेकरून धन व परिपूर्णता यजमानाला ‘चिकटून’ राहो.

3 mantras | Devata: Agni Vaiśvānara (with solar association)

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 99

Sukta 1.99

हा एक-ऋचेचा सूक्त जातवेदस्—सर्वज्ञ अग्नी—याचे आवाहन करतो; विधीला सामर्थ्य देण्यासाठी सोम आहुती म्हणून पिळून अर्पिला जातो. अग्नीने वैरभावी संकल्प जाळून टाकावा आणि उपासकाला प्रत्येक कठीण पारावाराच्या पलीकडे—नदी पार करणाऱ्या नौकेप्रमाणे—सुरक्षित नेऊन पोहोचवावे, संकट व कुपथांपासून दूर ठेवावे, अशी प्रार्थना आहे.

1 mantras | Devata: Agni (Jātavedas)

Sukta 100

Sukta 1.100

हा सूक्त इंद्राची स्तुती करतो—अपराजेय, सूर्यसदृश अग्रसर होणारा आणि वृत्रवध करणारा म्हणून—आणि “मरुतांसह” असे वारंवार आवाहन करून, प्रत्येक संघर्षात व प्रत्येक उपक्रमात समुदायाचा सक्रिय रक्षक व्हावा अशी विनंती करतो. यात इंद्राने विजय, धन, जल आणि भरभराटीची संतती यांची प्राप्ती सुनिश्चित करावी अशी प्रार्थना आहे; आणि शेवटी मित्र–वरुण, अदिती, सिंधू, पृथ्वी व द्यौ (स्वर्ग) यांच्या माध्यमातून मिळालेले कल्याण सर्वत्र विस्तारो अशी व्यापक मंगलाशीर्वादाने समाप्ती होते.

17 mantras | Devata: Indra (with Maruts)

Sukta 101

Sukta 1.101

कुत्स आंगिरसाचा हा त्रिष्टुभ् सूक्त ‘मरुतांसह’ इंद्राचे आवाहन करतो—आनंददायी, रणविजयी शक्ती म्हणून, जो अंधार व अडथळे फोडून वाज (विजयी समृद्धी) प्रदान करतो. कवी प्रत्येक अवस्थेत—वीर-प्रगती, भय, प्रयत्न आणि विजय—इंद्राची सख्यता/सहचर्य मागतो, जेणेकरून गायक बाह्य स्पर्धेत आणि अंतःसंघर्षातही जिंकतील. शेवटी प्रार्थना विश्वधारण करणाऱ्या आधार-वर्तुळापर्यंत विस्तारते: मित्र-वरुण, अदिती, सिंधु, पृथ्वी आणि द्यौ (स्वर्ग/आकाश).

11 mantras | Rishi: Kutsa Āṅgirasa (traditional attribution for RV 1.94-1.115 includes Kutsa; RV 1.101 is commonly assigned to Kutsa Āṅgirasa in Anukramaṇī) | Devata: Indra (Marutvant Indra: Indra in companionship with the Maruts)

Chandas: Triṣṭubh (11-syllable pādas; standard for many Indra hymns)

Sukta 102

Sukta 1.102

हे त्रिष्टुभ् सूक्त इंद्राची स्तुती करते—तो अद्वितीय, अनेक सहाय्यांनी समर्थ अशी शक्ती आहे; तो अडथळे फोडतो, “दीप्तिमान कळप” (गायी/संपत्ती) जिंकतो आणि कर्मप्रवाहाच्या प्रत्येक उचंबळीतून यजमानाला पार नेतो. कवी प्रेरित धī (धिया) ही अंतःप्रज्ञा स्तुतीरूपाने अर्पण करतो, इंद्राच्या अजेय सामर्थ्याचे त्याच्या पुनःपुन्हा घडलेल्या पराक्रमांत स्मरण करतो, आणि शेवटी विजय व परिपूर्णता (वाज) यांसाठी रक्षणार्थ प्रार्थना करून समाप्ती करतो—जी मित्र–वरुण, अदिती, सिंधू, पृथ्वी आणि द्यौ (स्वर्ग) यांच्या आधाराने अधिक व्यापक होते.

11 mantras | Rishi: Kutsa Āṅgirasa (standard attribution for this Indra hymn cluster) | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 103

Sukta 1.103

हा सूक्त इंद्राच्या परम, दूरवर पसरलेल्या सामर्थ्याचे स्तवन करतो; ते पृथ्वीवर आणि स्वर्गात एकाच एकात्म चिन्हाप्रमाणे कार्यरत असल्याचे मानले आहे. गायी, घोडे, वनस्पती, पाणी आणि अरण्ये—या कल्याणकारी शोधांची तसेच अडथळा आणणाऱ्या शत्रूंवर मिळवलेल्या विजयांची आठवण करून देत, इंद्राच्या वीरशक्तीवर श्रद्धा दृढ करण्यास उद्युक्त करतो. शेवटच्या मंत्रात आशीर्वादाचा विस्तार करून मित्र, वरुण, अदिती, सिंधु, पृथ्वी आणि द्यौ (स्वर्ग) यांचे आवाहन केले आहे, जेणेकरून उपासकांसाठी प्राप्त झालेला विजय अधिक वाढून महिमावान होईल.

8 mantras | Rishi: Kutsa Āṅgirasa (traditional attribution) | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 104

Sukta 1.104

हा सूक्त इंद्राला जवळ येण्याचे, यज्ञात आसन घेण्याचे आणि ताजे पिळलेले सोमपान करण्याचे आमंत्रण देतो, जेणेकरून त्यांची शक्ती जागृत होऊन संरक्षण व विजय देईल. यात संध्याकाळी व उषःकाळी दिव्य अश्वांना विश्रांतीसाठी जू काढून मोकळे करणे असा आत्मीय सत्कार, तसेच दस्यूंना परावृत्त करणे, वाकड्या शत्रुत्वाचा नाश करणे आणि उपासकांचा न्याय्य हिस्सा हिरावला जाणे थांबवणे यांसाठीच्या तातडीच्या विनंत्या एकत्र गुंफलेल्या आहेत.

9 mantras | Rishi: Kutsa Āṅgirasa (traditional attribution for RV 1.104) | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh (probable for RV 1.104; verse-length and cadence consistent)

Sukta 105

Sukta 1.105

ऋग्वेद १.१०५ हे शोधक, अनेक देवतांना उद्देशून केलेले सूक्त आहे. ते विश्वात्मक निरीक्षणापासून (चंद्र, वीज/प्रकाश, आणि दोन लोक—द्यौ व पृथ्वी) पुढे जाऊन वैयक्तिक, जवळजवळ आत्मस्वीकृतीसदृश विनवणीत रूपांतरित होते—उद्धार, स्पष्टता आणि सम्यक् वाणी यांसाठी. हे अनेकदा त्रिताचे “विलाप” म्हणून वाचले जाते; अंतःक्लेश ही अशी अवस्था आहे की जी केवळ देव—विशेषतः इंद्र आणि ऋत धारण करणाऱ्या विश्वव्यवस्थेच्या शक्ती—दूर करू शकतात, असे ते मांडते. शेवटी मित्र-वरुण, अदिती, द्यावा-पृथ्वी यांच्याकडे विजय, बळ आणि व्यापक संरक्षण यांची प्रार्थना करून सूक्त समाप्त होते.

19 mantras | Rishi: Trita Āptya (traditional attribution often given for RV 1.105; check recension-specific lists) | Devata: Various/cosmic (opening verse centers on Candramas and the two worlds; hymn often read as existential/psychological lament and seeking)

Chandas: Gāyatrī (verse appears 3 pādas of ~8 syllables; likely Gāyatrī/related)

Sukta 106

Sukta 1.106

हे सूक्त विश्वदेव—इंद्र, मित्र-वरुण, अग्नी, मरुत, अदिती आणि संबंधित शक्ती—यांचे सामूहिक आवाहन आहे. यात संरक्षण, वाढ आणि संकटातून सुरक्षितपणे मार्ग काढण्याची प्रार्थना केली आहे. वारंवार येणाऱ्या ध्रुवपदात वसूंना उदार सहाय्यक म्हणून हाक देऊन, प्रत्येक ‘कठीण अरुंद वाट/दर्रा’तून उपासकाला असे बाहेर काढावे, जसे अरुंद दरीत अडकलेला रथ सोडवून बाहेर ओढला जातो, अशी विनंती आहे. शेवटच्या मंत्रांत हे संरक्षण अदिती, सिंधू, पृथ्वी आणि द्यौ (स्वर्ग/आकाश) अशा विश्वाधारांपर्यंत विस्तारते, जेणेकरून यजमानाचे रक्षण अखंड, अविचल राहावे.

7 mantras | Rishi: Likely Kutsa Āṅgirasa (traditional for RV 1.106) or associated seer-family in anukramaṇī | Devata: Viśvedevāḥ / collective invocation (Indra, Mitra, Varuṇa, Agni, Maruts, Aditi; addressed also to Vasus)

Chandas: Jagatī (probable for RV 1.106.1 by syllable length; needs metrical verification)

Sukta 107

Sukta 1.107

हा लघु सूक्त यज्ञ देवतांकडे सरकत असताना आदित्यगण व संबंधित देवतांचे सामूहिक आवाहन करून त्यांच्या कृपादृष्टीची याचना करतो. यात करुणामय संरक्षण, संकुचन घडविणाऱ्या अंहस् (aṃhas) पासून दूर ‘विस्तीर्ण अवकाश’, आणि इंद्र, मित्र-वरुण, अग्नी, अर्यमन्, सविता, अदिती तसेच द्यावा-पृथिवी या महान विश्वशक्तींनी प्रस्थापित केलेली स्थिर शांती (शर्म) मागितली आहे.

3 mantras | Devata: Ādityas (collective)

Sukta 108

Sukta 1.108

हे सूक्त द्वयशक्ती इंद्र व अग्नी यांचे आवाहन करते की ते तेजस्वी रथावर एकत्र येऊन ताजे पिळलेले सोमपान करोत. ते ज्या क्षेत्रात रमतात—गृहात, पवित्र वाणी/ब्रह्मन् मध्ये, किंवा राजकीय पराक्रमात—त्या त्या ठिकाणाहून त्यांना वारंवार बोलावले आहे, जेणेकरून ते विजय, गो-धन/संपत्ती आणि सर्वांगीण समृद्धी प्रदान करतील. शेवटची मंगलकामना ही प्रार्थना इतर पोषण करणाऱ्या देवतांपर्यंत व विश्वाधारांपर्यंत विस्तारते—मित्र-वरुण, अदिती, सिंधु, पृथ्वी आणि द्यौ (स्वर्ग).

13 mantras | Devata: Indra-Agni (dual)

Sukta 109

Sukta 1.109

हे सूक्त द्विदेवता इंद्र‑अग्नीचे आवाहन करते—अतुलनीय जोडी, जी योग्य अंतर्दृष्टी, विजय आणि संपत्तीचा न्याय्य वाटा प्रदान करते. कवी त्यांना यज्ञात बोलावतो की त्यांनी बर्हिसावर विराजमान व्हावे आणि सोमाचा आनंद घ्यावा; तसेच त्यांच्या प्रसिद्ध वृत्रवध सामर्थ्याचे स्मरण करतो. शेवटी व्यापक आशीर्वादात, मित्र‑वरुण, अदिती, सिंधू, पृथ्वी आणि द्यौ (स्वर्ग) अशा धारण करणाऱ्या देवतांनी उपासकाचा विस्तार करावा व त्याला आधार द्यावा अशी प्रार्थना केली आहे.

8 mantras | Devata: Indrāgnī

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 110

Sukta 1.110

हा सूक्त ऋभू—दैवी शिल्पकार बंधू—यांची स्तुती करतो. यज्ञकर्म परिपूर्ण करणे, मोजमाप करून सुव्यवस्थित करणे आणि त्याचे नूतनीकरण करून त्याला “मधुर” प्रेरित हविर्भाव देणे—या त्यांच्या सामर्थ्याचे येथे गौरवगान आहे. घडविलेली पात्रे, मोजलेला अवकाश आणि स्वाहा वेळी तृप्ती अशा प्रतिमांच्या माध्यमातून, ऋभू (आणि ऋभुमान इंद्र) यांनी तेजस्वी दाने, कीर्ती आणि परिपूर्ण समृद्धी द्यावी अशी प्रार्थना केली आहे. शेवटी आशीर्वादाचा विस्तार विश्वव्यापी स्तुतिगानापर्यंत होतो—मित्र-वरुण, अदिती, सिंधु, पृथ्वी आणि द्यौ (आकाश)—म्हणून यज्ञाला सर्वत्र आधार लाभतो.

9 mantras | Devata: Ṛbhavaḥ (primary); verse frames sacrificial craft and satisfaction of the artisan-deities

Chandas: Jagatī (probable; longer cadence typical of Ṛbhu hymns)

Sukta 111

Sukta 1.111

हे संक्षिप्त त्रिष्टुभ सूक्त ऋभूंची स्तुती करते—ते दिव्य कारागीर-शक्ती आहेत, ज्या ‘घडवून’ परिपूर्ण रूपे निर्माण करतात: इंद्राचा रथ व अश्व, नवयौवनाचे पुनर्नवीनीकरण, आणि जीवनातील पुनर्स्थापित सुसंवाद. त्यांची पौराणिक कारागिरी येथे प्रार्थना बनते—उपासकासाठी ते साती (विजयी प्राप्ती), संघर्षात विजय, आणि स्थिर संरक्षण घडवोत; आणि हा वर मित्र–वरुण, अदिती, पृथ्वी व द्यौ (स्वर्ग) अशा व्यापक विश्व-रक्षकांनीही दृढ ठरो.

5 mantras | Rishi: Hymn to the Ribhus; seer attribution varies in tradition, but the hymn is within Ribhu cycle. | Devata: Ribhus (Ṛbhavaḥ).

Chandas: Trishtubh (common for this hymn).

Sukta 112

Sukta 1.112

ऋग्वेद १.११२ हे अश्विनांचे विस्तृत स्तोत्र असून, दिव्य जुळ्या देवांना वारंवार असे आवाहन करते की त्यांनी “त्या सहाय्यांसह” यावे—ज्यांच्या बळावर त्यांनी प्राचीन काळी ऋषी व राजांचे उद्धार केले, रोगनिवारण केले आणि समृद्धी वाढवली. सूक्ताची सुरुवात द्यावा-पृथिवी आणि अग्नी यांच्या आवाहनाने होते—यज्ञासाठी विश्वाधार व सहाय्यक शक्ती म्हणून—आणि नंतर अश्विनांच्या उपकारांची उदाहरणे एकामागोमाग गुंफली जातात: वेगवान प्रवास, संरक्षण, आणि कल्याणाची पुनर्स्थापना, जेणेकरून तीच सामर्थ्ये वर्तमान यज्ञातही उपस्थित राहावीत. शेवटी हे स्तोत्र व्यापक आशीर्वादाने समाप्त होते—दिवस-रात्र संरक्षण आणि वरदान अधिक दृढ व्हावे अशी प्रार्थना करत—मित्र-वरुण, अदिती, सिंधू, पृथ्वी आणि द्यौ (स्वर्ग) यांच्याकडे.

25 mantras | Rishi: Gautama Rāhūgaṇa (traditional attribution for RV 1.112) | Devata: Aśvins (with invocations to Dyāvā-Pṛthivī and Agni as preparatory supports)

Chandas: Jagatī (probable for RV 1.112; refrain-like structure suggests longer meter; confirm by syllable count in full scan)

Sukta 113

Sukta 1.113

हा सूक्त उषस् (प्रभात) देवीची स्तुती करतो—तिला “ज्योतींची ज्योत” असे म्हटले आहे; ती दररोज नवी होऊन जन्मते, रात्र दूर करते आणि सर्व प्राण्यांना गती, कामकाज व उपासनेसाठी जागृत करते. यात मानवी जीवनाच्या क्षणभंगुरतेचेही चिंतन आहे—पूर्वीच्या पिढ्या “निघून गेल्या”, पण तीच उषा पुन्हा पुन्हा येते—म्हणून वेळेत पुरुषार्थ करावा आणि योग्य आकांक्षा धरावी, असा उपदेश आहे. शेवटी, उषांनी आणलेल्या मंगलदायी देणग्या मित्र-वरुण आणि संबंधित विश्वशक्तींनी दृढ कराव्यात व वाढवाव्यात, अशी प्रार्थना केली आहे.

19 mantras | Rishi: Kutsa Āṅgirasa (traditional ascription for RV 1.113 in many recensions) | Devata: Uṣas (Dawn)

Chandas: Gāyatrī (RV 1.113 is predominantly Gāyatrī)

Sukta 114

Sukta 1.114

ऋग्वेद १.११४ हे रुद्राला उद्देशून केलेले स्तवन-प्रार्थना आहे—तो महान, भयप्रद, तरीही अत्यंत कल्याणकारी—त्याची शक्ती हानीऐवजी उपचार व हिताकडे वळावी अशी विनंती येथे आहे. या सूक्तात संपूर्ण समुदायासाठी शांती व पूर्णत्व मागितले आहे: मनुष्य (द्विपाद), गुरेढोरे/पशुधन (चतुष्पाद), तसेच वस्तीचे पोषण, संतती, आणि कल्याण यांसाठी. शेवटी एक संरक्षणात्मक आवाहन येते; मरुतांसह रुद्राने हाक ऐकावी अशी प्रार्थना करून, इतर विश्वशक्तींनाही हा वर दृढ ठेवावा अशी विनंती केली जाते.

11 mantras | Rishi: Hiraṇyastūpa Āṅgirasa (traditional for RV 1.114) | Devata: Rudra

Chandas: Jagatī

Sukta 115

Sukta 1.115

हा सूक्त सूर्याच्या नित्य उदयाचे स्तवन करतो—देवतांचा तेजस्वी “मुख” आणि “नेत्र” म्हणून—जो स्वर्ग, पृथ्वी आणि अंतरिक्ष यांना ऋत (नियम) व दृश्यता यांनी परिपूर्ण करतो. यात सूर्याचा रथ आणि रात्र ते दिवस हा संक्रमणक्रम विधिसंमत, विश्वात्मक प्रवास म्हणून चित्रित केला आहे; आणि पुढे त्या विश्वघटनेचेच प्रार्थनेत रूपांतर करून संकट व दोषातून मुक्ती, तसेच ऋत (सत्य-व्यवस्था) मध्ये विस्तार याची याचना केली आहे.

6 mantras | Rishi: Kutsa Āṅgirasa (traditional attribution for RV 1.115) | Devata: Sūrya

Chandas: Triṣṭubh (probable for RV 1.115.1)

Sukta 116

Sukta 1.116

हे सूक्त अश्विनौ (नासत्यौ) यांची स्तुती व आह्वान आहे. त्यांच्या वेगवान रथाचे आणि संकटातून तारून, रोगनिवारण करून, पुन्हा पूर्णत्व प्रस्थापित करणाऱ्या त्यांच्या ‘अद्भुत कर्मां’चे (दंसस्) येथे गुणगान केले आहे. वधूला सुरक्षित पोहोचवणे, सुवर्णहस्त प्रदान करणे, तसेच अशा अनेक सहाय्यक कृती—या स्मृत उपकारांची माळ गुंफून—या दिव्य जुळ्या देवांना सन्निध आणून, वर्तमानातही संरक्षण, समृद्धी, दीर्घायुष्य आणि न मावळणारी अंतर्दृष्टी (आंतरिक दृष्टी) देण्याची प्रार्थना केली आहे.

25 mantras | Rishi: Kutsa Āṅgirasa (traditional for RV 1.116) | Devata: Aśvinau (Nāsatyā)

Chandas: Triṣṭubh (probable for RV 1.116.1)

Sukta 117

Sukta 1.117

ऋग्वेद १.११७ हे अश्विनौ (नासत्य) या वेगवान दिव्य वैद्य-युगुलांना सोम-अर्पणाकडे येण्याचे आणि आपला ‘वाज’—वृद्धी व विजय देणाऱ्या समृद्धीच्या शक्ती—आणून देण्याचे जोरदार आमंत्रण आहे. या सूक्तात त्यांच्या प्रसिद्ध उद्धारकृत्यांची मालिका गुंफली आहे (वृद्धांना नवजीवन देणे, पीडितांचे रक्षण करणे, समृद्धी व सुरक्षित प्रवास देणे) आणि तीच त्यांच्या विश्वसनीयतेचा पुरावा व वर्तमान साहाय्याची कारणे म्हणून मांडली आहेत. याचा हेतू एकीकडे विधीपर—देवतांना यज्ञाकडे आकर्षित करणे—आणि दुसरीकडे व्यावहारिक—उपासकांसाठी आरोग्य, संरक्षण आणि भरभराटीची शक्ती सुनिश्चित करणे—असा आहे।

25 mantras | Rishi: Dīrghatamas Āucathya (traditional attribution for RV 1.117) | Devata: Aśvinau (Nāsatyā)

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 118

Sukta 1.118

हे सूक्त उषःकाळी अश्विनौंचे तातडीचे आवाहन आहे—साहाय्य, उपचार आणि सुरक्षित प्रवासासाठी त्यांच्या गरुडासारख्या वेगवान रथाला त्वरेने येण्याची विनंती करते. यात त्यांच्या प्रसिद्ध उद्धारकथा व पुनर्स्थापनांची स्तुती आहे—पीडितांना उचलून धरणे, संकटात सापडलेल्यांना वाचवणे आणि प्राणशक्तीचे नवनीकरण करणे—जेणेकरून उषा (प्रभात) रोज येताना यजमानाला संरक्षण व समृद्धी प्राप्त होईल.

11 mantras | Rishi: Kutsa Āṅgirasa (traditional for this hymn cluster) | Devata: Aśvinau

Chandas: Triṣṭubh (common for RV 1.118)

Sukta 119

Sukta 1.119

हा सूक्त उषःकाळी अश्विनौंचे तातडीचे आवाहन आहे—त्यांच्या बहुशक्तिमान रथाला यज्ञात बोलावून, उपासकाने त्यांच्या संरक्षण व दानांमुळे “खऱ्या अर्थाने जगावे” अशी प्रार्थना करते. यात त्यांच्या प्रसिद्ध उद्धार व पुनर्स्थापनकथा येतात (रेभाचा उद्धार, अत्रीला शीतल करणे, वन्दनाचे आयुष्य वाढवणे) आणि शेवटी विख्यात शुभ्र अश्व ‘श्वेत’ यांच्या द्वारा पेदूला विजयदायी सामर्थ्य प्रदान केल्याचा प्रसंग येतो—यातून हे जुळे देव वेगवान वैद्य, सहाय्यक आणि युद्धातील मदतनीस म्हणून उभे राहतात.

10 mantras | Rishi: Kakṣīvān Dairghatamasa (traditional for RV 1.119) | Devata: Aśvinau

Chandas: Jagatī (probable for RV 1.119.1; longer line typical of Jagatī)

Sukta 120

Sukta 1.120

हे सूक्त अश्विन द्वयाला उद्देशून केलेले थेट, शोधक आवाहन आहे—कोणते अर्पण आणि कोणती अंतःतत्परता त्यांना खरोखर प्रिय ठरते व त्यांची मदत प्राप्त करून देते, असा प्रश्न ते विचारते. यात त्यांची स्तुती अशा उद्धारकांप्रमाणे केली आहे की जे जीवांना संकुचित अवस्थेतून व संकटातून ओढून बाहेर काढतात; आणि आळस, अपाय व केवळ आत्मतुष्ट भोग-विलास यांवर मात व्हावी म्हणून त्यांच्या संरक्षणाची व जागरण-शक्तीची याचना केली आहे.

12 mantras | Rishi: Kakṣīvān Dairghatamasa (traditional for RV 1.120) | Devata: Aśvinau

Chandas: Anuṣṭubh-like/short metre (requires śākhā verification; commonly RV 1.120 uses shorter metres than the preceding triṣṭubhs)

Sukta 121

Sukta 1.121

ऋग्वेद १.१२१ हे चिंतनशील सृष्टी-स्तोत्र आहे; प्रश्नांच्या माध्यमातून ते विश्वाच्या उत्पत्तीचा शोध घेत “क” (“कोण?”) असे संबोधल्या जाणाऱ्या गूढ प्रभूभोवती फिरते. जीवन, प्राण आणि ऋत/व्यवस्था देऊन जग धारण करणाऱ्या स्रष्ट्याच्या सामर्थ्याची स्तुती करून, ही जिज्ञासाच उपासनेत रूपांतरित करत संरक्षण व समृद्धीची प्रार्थना करते.

15 mantras | Rishi: Hiraṇyastūpa Āṅgirasa (traditional attribution for RV 1.121, subject to recensional tradition) | Devata: Ka (Prajāpati / the Unknown God; hymn framed as inquiry into the Creator)

Chandas: Triṣṭubh (dominant for RV 1.121)

Sukta 122

Sukta 1.122

हे सूक्त मरुतांसह रुद्राचे आवाहन करते आणि नीट जपलेला सोम व यज्ञ पुढे नेऊन वादळी गणाचा अधिपती असलेल्या आरोग्यदायी, कृपाळू शक्तीपर्यंत पोहोचावा अशी प्रार्थना करते. स्वर्ग व पृथ्वी यांच्या मधोमध उभ्या असलेल्या दैवी पराक्रमाचे स्तवन करताना, संरक्षण, प्राणबल आणि जीवनात विजयदायी गती यांसाठीच्या याचना यात मिसळलेल्या आहेत. सूर एकाच वेळी विस्मयचकित आणि आत्मीय आहे: भयावह, उन्मुक्त रुद्राजवळ शिस्तबद्ध विधी आणि मरुतांची सामूहिक शक्ती यांच्या आधाराने जावे लागते.

15 mantras | Devata: Rudra with the Maruts

Sukta 123

Sukta 1.123

हे सूक्त उषस् (प्रभात) यांची स्तुती करते—अंधारातून उगवून जग प्रकट करणारी आणि ऋत (विश्वव्यवस्था) अंतर्गत मानवी जीवनाला पुन्हा गती देणारी शक्ती म्हणून. यात रात्र आणि उषा या परस्पर आलटून-पालटून येणाऱ्या शक्ती म्हणून विरोधात दाखवल्या आहेत; तसेच उषेच्या आगमनाने उपासकात कल्याणकारी, योग्य दिशेने प्रवृत्त करणारा संकल्प/प्रेरकबुद्धी (क्रतु) आणि समृद्धी व उदार दानशीलता प्रस्थापित व्हावी अशी प्रार्थना केली आहे.

13 mantras | Devata: Uṣas (Dawn) / Dakṣiṇā (opening image), with dawn-emergence motif

Sukta 124

Sukta 1.124

हे उषस्-सूक्त उषेला त्या शक्तीप्रमाणे गौरवते जी अग्नी प्रज्वलित करते, सूर्याचा विस्तीर्ण प्रकाश पसरवते, आणि द्विपाद व चतुष्पाद अशा सर्व प्राण्यांना योग्य गती व उद्देशाकडे प्रवृत्त करते. जिवंत स्त्री-प्रतिमांच्या साहाय्याने कवी उषेला कल्याणकारी जागविणारी म्हणून स्तुती करतो—ती जीवन-जलधारा स्वच्छ करते, धन व मंगळ आणते, आणि दररोज जगाच्या ऋत-व्यवस्थेला नव्याने स्थिर करते. शेवटी सूक्त तिच्या रक्षणकारी सहाय्यासाठी तसेच विपुल तेज, बळ आणि समृद्धी यांसाठी औपचारिक प्रार्थनेने समाप्त होते.

13 mantras | Rishi: Kutsa Āṅgirasa (traditional attribution for RV 1.124, subject to śākhā recensional listings) | Devata: Uṣas (primary); with functional presence of Agni, Sūrya, Savitṛ as allied powers in the dawn-process

Chandas: Triṣṭubh (11-syllable lines; standard for many Uṣas hymns)

Sukta 125

Sukta 1.125

ऋग्वेद १.१२५ दक्षिणा—दानाची पवित्र शक्ती—याची स्तुती करतो. देणे आणि योग्य रीतीने स्वीकारणे यांमुळे समृद्धी उत्पन्न होते, आयुष्य व वंशवृद्धी होते, आणि पोषण देणाऱ्या प्रचुरतेचे प्रवाह आकृष्ट होतात, असे हा सूक्त दाखवतो. हा स्तोत्र दानाला ऋताचा नियम मानतो: उदार जन संरक्षित व समृद्ध होतात; तर न देणारा शोकाने वेढला जातो आणि सामाजिक-आध्यात्मिक क्षीणतेकडे जातो.

7 mantras | Rishi: Attribution varies in tradition for RV 1.125; commonly linked to themes of Dakṣiṇā and giving (check recension-specific Anukramaṇī). | Devata: Dakṣiṇā / Dāna (the power of the gift) with Indra appearing in later verses; hymn centers on the law of giving-receiving

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 126

Sukta 1.126

ऋग्वेद 1.126 ही एक दानस्तुती आहे. यात कक्षीवान् दैर्घतमस सिंधूच्या काठी वसणाऱ्या एका राजाश्रयदात्याच्या उदारतेचे आणि कीर्तीच्या आकांक्षेने केलेल्या महादानाचे स्तवन करतो—तो विपुल सोम-पीडने आणि धन ‘मोजून वाटणारा’ आहे. हे सूक्त सार्वजनिक स्तुती (श्रवस्—चिरस्थायी कीर्ती—मिळवण्यासाठी व पसरवण्यासाठी) आणि देणग्यांच्या जिवंत सूची-प्रतिमांशी—घोडे, रांगा/पथके, समृद्धी—एकत्र गुंफते; आणि शेवटी कवीला मिळालेला मोबदला काही लहानसहान नाही, अशी खेळकर, आत्म-संदर्भित बढाई देत समाप्त होते.

7 mantras | Rishi: Kakṣīvān Dairghatamasa (traditionally associated with RV 1.126) | Devata: Dānastuti to a royal patron (human king as vehicle of divine plenitude); praised power expressed through the ‘unconquered king’ who measures out Soma-pressings

Chandas: Triṣṭubh (probable for RV 1.126.1)

Sukta 127

Sukta 1.127

हे सूक्त अग्नी जातवेदसाची स्तुती करते—उर्ध्वगामी होतृ म्हणून, जो आपल्या ज्वाळेतून हविर्द्रव्य वाहून नेतो आणि यज्ञाचा ऋतमार्ग प्रकट करतो. अग्नीला यज्ञाचे श्राव्य, ध्वजासारखे चिन्ह मानून आवाहन केले आहे; तो देवांना एकत्र आणतो, अडचणीत मानवी प्रयत्न स्थिर करतो, आणि गायकांना निकटदृष्टी, समृद्धी व वीरऊर्जा प्रदान करतो.

11 mantras | Rishi: Parucchēpa or related Agni hymn seer-tradition (traditional attribution for RV 1.127 varies across indices) | Devata: Agni (Jātavedas)

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 128

Sukta 1.128

ऋग्वेद १.१२८ हे अग्नीचे सूक्त असून त्यात अग्निदेवाला निर्दोष होतृ म्हणून प्रतिष्ठित केले आहे—मानवांसाठी जन्मलेला, इळेच्या यज्ञ-‘आसनावर’ विराजमान, देव व मनुष्य यांच्यात हविर्दान आणि मैत्री वाहून नेण्यास सिद्ध. या सूक्तात अग्नीची ऋताशी (त्याच्या “स्व-नियमाशी”) निष्ठा, धन व कीर्ती देण्याची शक्ती, तसेच बाह्य आघातांपासून—शत्रुत्वपूर्ण वाणी, वाकडी हानी आणि पाप—रक्षण करण्याची क्षमता यांचे स्तवन आहे. शेवटी समुदाय अग्नीला प्रिय, विवेकी संदेशवाहक आणि सर्वज्ञ द्रष्टा म्हणून सिंहासनारूढ करतो; देवताही पवित्र स्तोत्रगायनाने साहाय्यासाठी त्यालाच आवाहन करतात.

8 mantras | Rishi: Kutsa Āṅgirasa (traditional for the section; RV 1.128 also Agni hymn in the same family transmission) | Devata: Agni

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 129

Sukta 1.129

हे इन्द्र-सूक्त देवाला विनवते की कवीच्या प्रेरित विचारांच्या ‘रथा’ला तो जुंपून मार्गदर्शन करावे, जेणेकरून स्तुती खरी ऋषि-वाणी बनेल आणि शीघ्र सिद्धी देईल. यात इन्द्राला वारंवार ‘रक्षो-हन्’ (शत्रु/अंधार्‍या शक्तींचा संहारक) म्हणून आवाहन केले आहे; तो दुर्भावना, निंदा आणि वाकड्या प्रतिकारांना दूर हाकलून प्रेरित गायक व त्याच्या समुदायाचे रक्षण करतो. मंत्र कसा प्रभावी होतो यावरील काव्यात्म आत्मचिंतन आणि संरक्षण, विजय, तसेच दुष्ट वाणी व दुष्ट हेतू यांचे लय/क्षय व्हावा अशी थेट याचना—हे सूक्त एकत्र गुंफते.

11 mantras | Devata: Indra

Chandas: Trishtubh (probable; verify)

Sukta 130

Sukta 1.130

हा सूक्त इंद्राला दूरवरून सोमपान-पीडन यज्ञाकडे तातडीने येण्याचे आग्रहपूर्ण आमंत्रण देतो आणि उपासकांमध्ये तो आपल्या घरातील राजासारखा विराजमान व्हावा अशी विनंती करतो. यात इंद्राची स्तुती दुर्गभेदक तसेच बल व धन देणारा म्हणून केली आहे; आणि कवींनी घडवलेली वाणी ही देवाला यज्ञापर्यंत “घडवून” नेणारा रथ आहे असे वर्णिले आहे. उद्देश संरक्षण व विजय—इंद्राच्या सामर्थ्ययुक्त उपस्थिती व रक्षणामुळे गोधन, खजिना आणि पराक्रम/बल मिळवणे।

10 mantras | Devata: Indra

Sukta 131

Sukta 1.131

हे सूक्त इंद्राची स्तुती करते—त्यांना सर्वोच्च सामर्थ्य मानते; ज्यांच्यासमोर द्यावा‑पृथ्वी नतमस्तक होतात आणि ज्यांना देवगण सर्व दैवी कार्यांच्या अग्रस्थानी ठेवतात. यात त्यांच्या वीर पराक्रमांचे स्मरण आहे—दुर्गांचा भंग करून त्यांचे विध्वंस करणे आणि जलांचे मुक्तीकरण करणे—आणि अशी प्रार्थना आहे की अर्पण न करणाऱ्या विरोधकाला ते दंडित करो, तसेच उपासकाचा मार्ग शत्रुत्वपूर्ण हेतू व दुर्दैव/अनिष्टापासून सुरक्षित ठेवो.

7 mantras | Rishi: Parāśara Vāsiṣṭha (traditional for RV 1.131) | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh (likely)

Sukta 132

Sukta 1.132

हे लघु इंद्रसूक्त उषःकाळी जागृत होऊन सरळगतीने धावणाऱ्या इंद्राच्या शक्तीचे आवाहन करून, प्रकाशमय लोकात विजय आणि युद्ध व स्पर्धेत यश मागते. अङ्गिरसांसाठी वलासदृश बंदिस्त आवरण उघडण्याचे त्याचे आदर्श पराक्रम, तसेच अडथळ्यांच्या रूपाने रचलेल्या “मस्तकां”चा संहार करण्याची त्याची कृति स्मरून, त्याची दाने उपासकापर्यंत थेट व शुभ रीतीने पोहोचावीत अशी प्रार्थना करते. सूक्त यथाविधि यज्ञ (सोमपान-निष्पीडन) यावर भर देते आणि विधीला विरोध करणाऱ्या अधर्म्यांना इंद्राने वश करावे अशी याचना करते.

4 mantras | Devata: Indra (primary), with supportive epithets invoking dawn-awakening and straight course

Sukta 133

Sukta 1.133

हे सूक्त इंद्राला उद्देशून केलेले रक्षणात्मक आवाहन आहे—त्यांना अजेय योद्धा म्हणून हाक मारली आहे, जो शत्रू शक्तींना चिरडून टाकतो; विशेषतः गुप्त ठिकाणी लपलेल्या यātu-शक्तींना (जादूटोणा, विकृत करणारे प्रभाव) नष्ट करणारा. कवी इंद्राला विनवतो की त्यांनी अंधकाराच्या या रचना तुडवून, छाटून पाडून, दूर हुसकावून लावाव्यात; उपासकाचे “महान संरक्षण” दृढ करावे; आणि आपल्या भयानक आयुधांसह व त्रि-सप्त शक्तींनी युक्त होऊन उपस्थित व्हावे.

7 mantras | Rishi: Gautama Rāhūgaṇa (traditional attribution for RV 1.133) | Devata: Indra

Chandas: Anuṣṭubh (probable for this short verse; exact metrical assignment may vary by recension analysis)

Sukta 134

Sukta 1.134

हे सूक्त वेगवान वायूला आमंत्रित करते की तो सोम-पीडनाच्या वेळी सर्वप्रथम येऊन पहिला पान स्वीकारो, आणि यज्ञात उन्नत सत्यवाणी (सूनृता) व स्थिर, जाणिवयुक्त मन आणो. उषेचा प्रकाश उघडणारी, दुभत्या गायीप्रमाणे समृद्धी मुक्त करणारी त्याची जीवनदायी शक्ती येथे स्तुत केली आहे; तसेच तेजस्वी स्वर्गातून जन्मलेल्या मरुतांच्या उत्पत्तीशी त्याचा संबंध जोडला आहे. उद्देश द्विविध आहे—विधीपर: पहिल्या सोमावर वायूची उपस्थिती निश्चित करणे; आणि आध्यात्मिक: श्वास, गती व स्पष्टता यांना यज्ञशक्ती (मख)शी अनुरूप करणे.

5 mantras | Rishi: Gautama Rāhūgaṇa (traditional for RV 1.134) | Devata: Vāyu

Chandas: Jagatī (probable; extended lines typical of Vāyu hymns here)

Sukta 135

Sukta 1.135

ऋग्वेद १.१३५ हे आमंत्रणपर सोमसूक्त असून, वायूला—अनेकदा इंद्र-वायू या युगल उपस्थितीसह—त्वरित येण्याचे आवाहन करते, जेणेकरून तो सुविस्तृत बर्हिसावर येऊन प्रथम सोमपान करील. यात तेजस्वी, वेगाने वाहणाऱ्या सोमधारा, त्यांचा लोकरच्या गाळणी (पवित्र) मधून होणारा प्रवास, आणि रोखता न येणाऱ्या सूर्यकिरणांसारख्या वायूच्या अपरिहार्य शक्ती यांचे स्तवन आहे. या सूक्ताचा हेतू देवतेचे तात्काळ आगमन, प्रथमपान, आणि यजमानांना बल, उत्साह/उन्माद, तसेच प्रभावी क्रतु (कार्यसाधक संकल्पशक्ती) प्रदान होणे हा आहे.

8 mantras | Rishi: Gautama Rāhūgaṇa (traditional attribution for RV 1.135) | Devata: Vāyu (with Indra-Vāyu as associated dyad in the hymn)

Chandas: Jagatī (probable for RV 1.135; verse shows extended cadence typical of Jagatī)

Sukta 136

Sukta 1.136

ऋग्वेद १.१३६ हे ‘दोन राजे’—मुख्यतः आदित्यस्वरूप मित्र व वरुण—यांची स्तुती व प्रार्थना करणारे सूक्त आहे; त्यांच्या अजेय सार्वभौमत्वामुळे ऋत (विश्वात्मक व नैतिक व्यवस्था) टिकून राहते. कवी आपला विचार हवि म्हणून अर्पण करतो आणि सोम हा मित्र–वरुणांसाठी शांतिदायक भाग आहे असे अधोरेखित करून, राजांनी उपासक/यजमानाचे हेतू फलदायी करावेत अशी याचना करतो. शेवटी हे सूक्त सामूहिक संरक्षणाच्या आवाहनात विस्तारते—अग्नी, मित्र, वरुण (आणि संबंधित शक्ती) यज्ञकर्त्यांना शर्मन् (आश्रय/शांती) प्रदान करो.

7 mantras | Rishi: Gautama Rāhūgaṇa (traditional attribution for RV 1.136) | Devata: Mitra-Varuṇa (probable for RV 1.136; ‘two kings’ and later mention of Mitra, Aryaman, Varuṇa in 1.136.2 suggests Ādityas with focus on Mitra-Varuṇa)

Chandas: Triṣṭubh/Jagatī mixture (probable; requires full metrical scan; marked as uncertain)

Sukta 137

Sukta 1.137

हे संक्षिप्त सूक्त ऋताचे स्वर्गस्पर्शी राजरक्षक मित्र–वरुण यांना जवळ येऊन ताजे पिळलेले सोमपान करण्याचे आमंत्रण देते. यात पिळणाऱ्या दगडांनी सिद्ध केलेला सोम ‘गौ’ तेज (प्रकाश/ज्ञान) आणि दधीसह मिश्रित असल्याचे सांगितले आहे; त्यामुळे अर्पण उषा आणि सूर्यकिरणांशी सुसंगत ठरते. उद्देश देवतांची उपस्थिती मिळवणे, त्यांनी त्या पानार्पणाचा आनंदाने स्वीकार करणे, आणि यजमानाच्या क्षेत्रात सत्य–ऋत व्यवस्था प्रस्थापित करणे हा आहे.

3 mantras | Devata: Mitra–Varuṇa

Sukta 138

Sukta 1.138

हे लघु सूक्त पूषन् यांची स्तुती करते—ते अथक, महाजन्मा मार्गदर्शक आहेत; त्यांचे सामर्थ्य आणि गायकाची स्तुती कधीही शिथिल होत नाही. कवी यश, धन आणि प्रत्येक स्पर्धेत सुरक्षित संगत यांसाठी पूषन् यांची ‘निकट मदत’ मागतो, आणि यज्ञाकडे सर्व मनांना जू लावणाऱ्या त्या देवाशी अढळ मैत्रीची पुष्टी करतो.

4 mantras | Devata: Pūṣan

Sukta 139

Sukta 1.139

हे सूक्त यज्ञाचा आरंभ करते—प्रथम मनात आणि वेदीवर अग्नीची स्थापना करून, नंतर इंद्र–वायूचे आवाहन करून, आणि शेवटी प्रेरित वाणी (धीती, dhīti) द्वारे सर्व देवगणांना जवळ येण्यास बोलावून. हा एक विधिपूर्वक ‘जवळ-आवाहन’ (आवाहन) क्रम आहे: इंद्रासाठी सोम पिळला जातो, स्तुती अर्पण केल्या जातात, आणि विश्वदेव—विशेषतः तीन एकादश (३३)—यज्ञ स्वीकारून त्यात आनंद मानावा अशी प्रार्थना केली जाते.

11 mantras | Devata: Agni; Indra-Vāyu; collective Devas

Sukta 140

Sukta 1.140

ऋग्वेद १.१४० हे अग्नीचे स्तोत्र असून, वेदीवरील अग्नीला नीट सिद्ध केलेल्या ‘योनी’त (गर्भस्थानी) आसन घेण्याचे आणि शुद्ध, तमो-नाशक प्रकाश-रथासारखे तेजस्वी होण्याचे आवाहन करते. प्रज्वलन, वस्त्र-धारण आणि हवि-अर्पण अशा यज्ञप्रतिमांना विश्व-नवसर्जनाच्या भावनेशी गुंफून, अग्नीला शक्ती एकत्र करणारा ज्ञाता, रूपे नवी करणारा, आणि दिव्य माता-पिता (द्यौ व पृथिवी) यांना प्रवाही नद्यांशी जोडून स्तुती जागवणारा तसेच पोषण व वरदान निश्चित करणारा म्हणून चित्रित करते.

13 mantras | Rishi: Traditionally attributed to Kaṇva lineage for RV 1.140; hymn is Agni-centered | Devata: Agni

Chandas: Jagatī or Triṣṭubh (verify in critical edition)

Sukta 141

Sukta 1.141

हा सूक्त अग्नीची स्तुती करतो—बलातून जन्मलेला, डोळ्यांना दिसणारा तेजोवैभव; तो अग्रगामी शक्ती आहे, जी ऋत (विश्वव्यवस्था) यांच्या प्रवाहांवरून विचार आणि यज्ञ यांना वाहत पुढे नेते. अग्नीला वायूने प्रेरित, वेगवान, शुद्ध-जन्मा असे वर्णिले आहे; तरीही तो अंधार भेदून पावले टाकतो आणि लोकांमधून मार्ग उघडतो. सूक्ताचा शेवट सामूहिक आकांक्षेने होतो: दृढ स्तुती आणि योग्य अर्पण यांच्या बळावर उपासकांना अधिक व्यापक प्रभुत्व लाभो आणि सूर्य जसा धुक्यापलीकडे जातो तसे अडथळ्यांपलीकडे ते पार जावोत.

13 mantras | Rishi: Dīrghatamas Āucathya (traditional, subject to recension) | Devata: Agni

Chandas: Triṣṭubh (probable; confirm)

Sukta 142

Sukta 1.142

हा सूक्त मुख्यतः यज्ञारंभातील अग्नि-आह्वान आहे. अग्नि प्रज्वलित करून त्यांना देवांना आणण्याची, विधीचा “प्राचीन धागा/सूत्र” ताणण्याची, आणि दैवी शक्तींना बर्हिस् (यज्ञ-तृण) वर आसन देण्याची विनंती केली आहे. लिटर्जी पुढे सरकत असता, रात्रि-उषा यांसारख्या सहकारी देवतांचे ऋत (विश्व-नियम) यांचे रक्षक म्हणून स्वागत होते; आणि शेवटी स्वाहा मुळे प्रभावी झालेल्या हविर्भागाचा आस्वाद घेण्यासाठी प्रमुख अतिथींना आमंत्रित केले जाते.

13 mantras | Rishi: Dīrghatamas Āucathya (traditional for this adjoining Agni hymn cluster; attribution may vary by tradition) | Devata: Agni

Chandas: Gāyatrī (probable for RV 1.142.1; verify by syllable count)

Sukta 143

Sukta 1.143

हा आठ ऋचांचा सूक्त यज्ञाची सदैव नव्याने प्रकटणारी शक्ती असलेल्या अग्नीची स्तुती करतो—जो पृथ्वीवर ऋत्विज् म्हणून आसनस्थ आहे, वसूंनी धारण केलेला आहे, आणि जो विधी व ऋत (ऋता) यांची स्थापना करतो. अग्नीचे आवाहन त्याच्या जलमय गूढरूप ‘अपाम् नपात्’ म्हणूनही केले जाते; तो विघ्नांचा उग्र निवारक आहे, जो ‘वनांना साफ करतो’; आणि शेवटी, निमिषरहित रक्षक म्हणून त्याला विनवले जाते की अचूक, अढळ संरक्षणांनी तो लोकांचे रक्षण करो.

8 mantras | Devata: Agni (including the form Apām Napāt)

Chandas: Triṣṭubh (probable for RV 1.143; verse length supports triṣṭubh cadence)

Sukta 144

Sukta 1.144

हा सूक्त अग्नीची स्तुती करतो—होतृ (Hotṛ) म्हणून, त्या दिव्य पुरोहित म्हणून जो यज्ञकर्मात सर्वप्रथम प्रवृत्त होतो आणि शुद्ध, तेजस्वी ‘धी’ (dhī: उज्ज्वल संकल्प/बुद्धी) उचलून यज्ञाची स्थापना करतो. अग्नीला कालातीत व सदैव-युवा असे वर्णिले आहे; तो युग्म शक्तींनी सेविला जातो; आणि दृश्य उपस्थिती म्हणून अर्पित वाणीच्या दिशेने वळून आहुती फलदायी करतो. या सूक्ताचा हेतू बाह्यही आहे (प्रज्वलन व योग्य विधीपालन) आणि आंतरिकही (इच्छाशक्ती, स्पष्टता, आणि ऋताकडे योग्य अभिमुखता जागवणे)।

7 mantras | Rishi: Dīrghatamas Aucathya (traditional attribution for RV 1.144-1.145; Agni hymns of the Dīrghatamas cycle) | Devata: Agni (as Hotṛ; the divine Will and priest of the inner sacrifice)

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 145

Sukta 1.145

हे संक्षिप्त त्रिष्टुभ् सूक्त सर्वज्ञ शक्ती असलेल्या अग्नीची स्तुती करते—आवाहन केल्यावर तो येतो, प्रत्येक वचन ऐकतो, आणि आपल्या अंतःकरणातच सत्य आज्ञा तसेच यज्ञकर्माची सिद्धी—दोन्ही धारण करतो. अग्नीला शीघ्रगामी व विजयी असे वर्णिले आहे; तो यज्ञासाठी शक्तींचा संचय करतो आणि ऋत (विश्व-व्यवस्था) यास अनुरूप असलेल्या गुप्त कार्यपद्धती/विधान (वयुना) मर्त्यांना प्रकट करतो. या सूक्ताचा हेतू अग्नीला विश्वसनीय मध्यस्थ व अंतःस्थ मार्गदर्शक म्हणून प्रतिष्ठित करणे हा आहे; त्याचे ज्ञान यज्ञाला प्रभावी व सत्यधारक बनवते.

5 mantras | Rishi: Dīrghatamas Aucathya (traditional for RV 1.145) | Devata: Agni (as knower and lord of powers)

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 146

Sukta 1.146

हे लघु अग्निसूक्त अग्नीचे विश्वात्मक स्वरूप स्तुत करते—“त्रिशिर” आणि “सप्त-रश्मी”—जो दोन जनकांच्या कुशीत जन्मतो आणि स्वर्गातील तेजस्वी लोकांना परिपूर्ण करतो. यात समिधांच्या काष्ठांतून अग्नीचा गूढ जन्म सूचित होतो, तसेच एका वासराभोवती फिरणाऱ्या “दोन गायी” (द्वय शक्ती) यांचा उल्लेख आहे—यातून यज्ञाग्नीला पोसणाऱ्या युग्म शक्तींचे आणि ‘विस्तीर्ण’ (उरु) या महापथाच्या सुव्यवस्थित मार्गाला धारण करणाऱ्या बलांचे संकेत मिळतात.

5 mantras | Devata: Agni

Sukta 147

Sukta 1.147

हा संक्षिप्त अग्नी-सूक्त विचारतो की शुद्ध व ऊर्जस्वल उपासकांनी अग्नीत यथाविधी आहुती कशी अर्पावी, ज्यामुळे देवांचे ऋत (विश्वव्यवस्था) याचे स्तवन निनादावे. यात दिपवून टाकणाऱ्या अंधारात ‘मामतेय’ सहाय्यकांचे अग्नीने केलेले रक्षण स्मरले आहे आणि दुष्टता, शत्रुत्वपूर्ण हेतू, तसेच मनुष्यांतील कपटी दुहेरी वागणूक यांपासून संरक्षणाची प्रार्थना केली आहे. एकूणच हे संरक्षण व व्यवस्था-स्थापन करणारे आवाहन असून, यज्ञ, कुलपरंपरेची सातत्यता आणि सदाचार यांना अग्नीच्या पालकत्वाशी संलग्न करते.

5 mantras | Devata: Agni

Sukta 148

Sukta 1.148

हे लघु अग्निसूक्त दिव्य अग्नीची स्तुती करते—त्या सर्वकुशल होतृची, ज्याला मातरिश्वानाने ‘मंथन’ करून प्रकट केले व प्रतिष्ठित करून मानवकुलांमध्ये ठेवले. स्तुतीद्वारे यज्ञात अग्नीला जणू पकडून पुढे नेले जाते, उत्सुक रथ-अश्वांसारखे, असे ते वर्णन करते. तसेच त्याची अवध्यता प्रतिपादित करते—कोणतीही शत्रुशक्ती त्याला इजा करू शकत नाही, कारण शाश्वत रक्षक त्याच्या अग्रगतीचे रक्षण करतात.

5 mantras | Devata: Agni (with Mātariśvan as associated figure)

Sukta 149

Sukta 1.149

हा संक्षिप्त सूक्त अग्नीची स्तुती करतो—तो समृद्धीचा अधिपती आहे; सोम पिळला की तो धन-वैभवाच्या आसनावर येतो; त्याची तेजस्वी शक्ती प्रज्वलित होऊन अस्तित्वाच्या दृढ दुर्गाला “उघडते”. अग्नीला अश्वासारखा वेगवान, सूर्याप्रमाणे प्रकाशमान, आणि द्विजन्मा होतृ म्हणून गौरविले आहे—जो उदार यजमानाला इच्छित धन व कीर्ती वितरित करतो.

5 mantras

Sukta 150

Sukta 1.150

हे लहानसे अग्निसूक्त वैयक्तिक शरण-प्रार्थना आहे: उपासक वारंवार अग्नीला “आपलाच” म्हणून हाक मारतो आणि देवाच्या विशाल रक्षणशक्तीत आश्रय मागतो. अग्नीची स्तुती त्या दैवी शक्ती म्हणून केली आहे जी शत्रू आणि दानहीनांना मार्गापासून दूर करते, जी कधीही अधार्मिकांचा पक्ष घेत नाही, आणि जो अग्रगामी प्रकाश आहे—ज्यामुळे मर्त्यांना प्रेरणा मिळते आणि उच्च चेतनेच्या “स्वर्गात” त्यांची वाढ होते.

3 mantras | Devata: Agni

Sukta 151

Sukta 1.151

हे सूक्त मित्र-वरुणांची स्तुती करते—ऋत (विश्वव्यवस्था) धारण करणारे आणि जन्मापासूनच प्राण्यांचे रक्षण करणारे प्रिय युगल अधिपती. द्रष्ट्याच्या वचनाला ते संरक्षण व वाढ देऊन प्रत्युत्तर देतात. त्यांची शक्ती ‘विस्तीर्ण द्वारे’ उघडते, शुद्ध व पोषक प्रवाह मुक्त करते, आणि उषा व सूर्यप्रकाश प्रकट होण्यासाठी आकर्षित करते; अखेरीस त्यांच्या अतुलनीय देवत्वाची व उदार दानशीलतेची घोषणा होते.

9 mantras | Devata: Mitra-Varuṇa (dual) (probable from dual forms and Mitra mention)

Sukta 152

Sukta 1.152

हा सूक्त मित्र–वरुणांची स्तुती करतो—ऋत (विश्वव्यवस्था) यांचे परिपूर्ण समन्वित रक्षक—ज्यांची अक्षुण्ण शक्ती आणि सत्याधिष्ठित शासन उपासकाला अनृत (असत्य) यांच्या पलीकडे नेतात. विरोधाभास व रहस्यात्मक प्रतिमांद्वारे (“पाय नसलेले” जे पाय असलेल्या आधी जाते; भार वाहणारा लपलेला गर्भ) जगांना धारण करणाऱ्या अदृश्य नियामक बुद्धीचा तो निर्देश करतो. तसेच तो यज्ञीय पोषण व प्रेरित वाणी यांकडे वळून, वयुनानि (विवेक/सूक्ष्म जाण) आणि अदितीच्या अखंडतेतून विस्तारणारे संरक्षण यांची याचना करतो.

7 mantras | Rishi: Māmateya (traditional for this adjacent hymn cluster) | Devata: Mitra-Varuṇa (dual)

Chandas: Tr̥ṣṭubh (probable for RV 1.152 opening; needs full hymn metrical audit)

Sukta 153

Sukta 1.153

हे संक्षिप्त त्रिष्टुभ सूक्त मित्र–वरुणांना संयुक्त युगलदेवता म्हणून आवाहन करते आणि धि (अंतर्दृष्टी) व श्रद्धापूर्ण नमस्कारासह पुरोहितांनी आणलेल्या घृतसमृद्ध हविर्भागाचा स्वीकार करावा अशी विनंती करते. त्यांच्या सार्वभौमत्वाचा संबंध ऋत (विश्वव्यवस्था) याच्याशी जोडला आहे; अदितीला पोषण देणारी गाय म्हणून चित्रित केले आहे, जी सत्याशी अनुरूप राहणाऱ्यांची समृद्धी वाढवते. शेवटी प्राचीन प्रभूच्या धारक “दूध” व जलांची याचना केली आहे—जी जीवन, निर्मळता आणि योग्य व्यवस्था यांची प्रतीके आहेत.

4 mantras | Rishi: Dīrghatamas Āucathya (traditional attribution) | Devata: Mitra–Varuṇa

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 154

Sukta 1.154

हा सूक्त विष्णूच्या वीरश्रीपूर्ण “विस्तीर्ण पावलां”चा (महान पादविक्षेपांचा) उद्घोष करतो; ज्यांद्वारे तो पृथ्वीचे अवकाश मोजतो, सर्वोच्च स्थान स्थिर करतो आणि स्वर्ग व पृथ्वी यांना त्रिविध पायाभूत आधार म्हणून धारण करतो. शेवटी तो विष्णूच्या “परम पद” (paramaṃ padam) या दर्शनापर्यंत पोहोचतो—ते तेजस्वी, अभिलषित धाम आहे; जिथे प्रकाशमय “गायी” (किरणे/अंतर्दृष्टी) अविश्रांत संचार करतात आणि उपासकाला त्या सर्वोच्च प्रकाशाकडे आमंत्रित करतात.

6 mantras | Rishi: Dīrghatamas Āucathya (traditional for RV 1.154) | Devata: Viṣṇu

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 155

Sukta 1.155

हा सूक्त विष्णूची स्तुती करतो—त्यांना विशाल, अजेय रक्षक म्हणून, जे प्रेरित विचार जागृत करतात आणि पर्वतशिखरांवर दृढपणे उभे राहतात. यात त्यांच्या विश्वव्यापी ‘विस्तीर्ण पावलां’चा (त्रिविक्रम) गौरव आहे; त्या पावलांनी ते लोकांना मोजतात व धारण करतात. त्यांची महती यज्ञाच्या ऋत-व्यवस्थेशी आणि स्पर्धेतल्या विजयाशी जोडली आहे. कवी विष्णूला एकीकडे विश्वमापक, तर दुसरीकडे सदैव तरुण अशी शक्ती—उपासकांना सहाय्य करण्यासाठी पुढे सरसावणारी—असे रूप देतो.

6 mantras | Rishi: Dīrghatamas Aucathya (traditional for RV 1.155) | Devata: Viṣṇu

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 156

Sukta 1.156

हा संक्षिप्त त्रिष्टुभ सूक्त विष्णूची स्तुती करतो—त्यांना व्यापक, प्राचीन आणि ऋत (विश्व-नियम) धारण करणारे म्हणून. ते मित्राप्रमाणे कृपाळू व्हावेत आणि स्तोत्र व यज्ञ सफल करावेत अशी प्रार्थना आहे. यात विष्णूची व्यापक उपस्थिती, यजमानाला ‘ऋताच्या भागा’त प्रतिष्ठित करण्यातील त्यांची भूमिका, तसेच इंद्रासोबतची त्यांची दिव्य संगत—जी योग्य कर्म आणि अंतर्दृष्टीला सामर्थ्य देते—हे विशेषत्वाने अधोरेखित केले आहे.

5 mantras | Rishi: Dīrghatamas Aucathya (traditional for RV 1.156) | Devata: Viṣṇu

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 157

Sukta 1.157

हे सूक्त उषःकाळी अश्विनांचे आवाहन आहे—ज्या क्षणी अग्नी जागृत होतो, सूर्य उदयास येतो आणि उषा आपला प्रकाश पसरवते; तसेच सविता यांनी नियोजित केलेली जगाची सुव्यवस्थित गती मार्गस्थ होते. यात युगल वैद्य अश्विनांना विनंती आहे की ते आपल्या रथावरून त्वरेने यावेत, प्राणशक्ती व पोषण द्यावे, अपाय व वैरभाव दूर/शुद्ध करावा, आणि भक्तिभावाने अर्पण करणाऱ्या यजमानासाठी बल व यश प्रस्थापित करावे.

5 mantras | Devata: Aśvins (with Agni, Sūrya, Uṣas, Savitṛ as supporting powers)

Chandas: Jagatī (probable for RV 1.157 opening; needs confirmation by syllable count)

Sukta 158

Sukta 1.158

दीर्घतमस्-चक्रातील हा लहानसा सूक्त अश्विनांशी एकरूप मानल्या जाणाऱ्या द्वय-शक्तींचे आवाहन करतो. रुद्रसदृश विशेषणांनी त्यांची स्तुती केली आहे—तेजस्वी, बलवान आणि बहुमनस्क सहाय्यक म्हणून. स्तुतिपासून संरक्षण-प्रार्थनेकडे वळत, कवी विनवतो की “पंखधारी” ही जोडी उपासकाला न शोषून/क्षीण करू दे, न विखुरू दे. शेवटी आत्म-संदर्भित विधान येते, जिथे ब्रह्मन् (पवित्र वाणी/अंतर्दृष्टी) स्वतः सारथी बनून साधकांना आपः (जल) यांच्याकडे—शोधयात्रेच्या गुप्त ध्येयाकडे—मार्गदर्शन करते.

6 mantras | Devata: Aśvins (with Rudra-like epithets; hymn addressed to the twin powers)

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 159

Sukta 1.159

हा पाच ऋचांचा सूक्त द्यावापृथिवी (स्वर्ग आणि पृथ्वी) यांची स्तुती करतो—त्यांना महान, सत्य-वर्धक माता-पिता म्हणून, जे ऋत (विश्वव्यवस्था) धारण करतात आणि सभेत यज्ञ-दृष्टी प्रभावी करतात. ‘दोन माता’ यांच्या जननशक्तीचे स्मरण यात आहे—त्या दोघींमधून स्थैर्य आणि गती, दोन्ही प्रस्थापित करणाऱ्या शक्ती उत्पन्न होतात—आणि शेवटी सवितृच्या दिव्य प्रेरणेशी निगडित, स्पष्ट मार्गदर्शनयुक्त समृद्धी (रयि) यासाठी प्रार्थना केली आहे.

5 mantras | Rishi: Traditionally: Dīrghatamas (for RV 1.159) or a related Āṅgirasa line | Devata: Dyāvāpṛthivī (Heaven and Earth)

Chandas: Triṣṭubh (typical for such praise verses; verify)

Sukta 160

Sukta 1.160

हा सूक्त द्यावापृथिवी (स्वर्ग व पृथ्वी) यांची स्तुती करतो—त्यांना सर्वव्यापी, सत्य-धारक माता-पिता म्हणून, जे अंतरिक्ष धारण करतात आणि ऋत (व्यवस्था) व कल्याण प्रस्थापित करतात. सूर्याला त्यांच्या मध्ये शुद्ध, विधिनिष्ठ गतीमान म्हणून दर्शविले आहे; तसेच सूक्तात एक अंतर्गत, शुद्धीकरण करणारी अग्नि-शक्ती सूचित होते, जी लोकांना निर्मळ करून तेजस्वी पोषण देते. शेवटी ऋषी दोघांकडे बृहद् (विशाल महानता), कीर्ती, क्षत्र (संरक्षक सामर्थ्य), आणि समुदायासाठी बळ देणारी अंतःशक्ती यांची याचना करतो.

5 mantras | Rishi: As RV 1.160 | Devata: Dyāvāpṛthivī (with Sūrya as the lawful mover between them)

Chandas: Triṣṭubh (probable; verify)

Sukta 161

Sukta 1.161

हे सूक्त दिव्य कारागीर ऋभूंची परीक्षा व महिमा वर्णित करते. कथानकाच्या चौकटीत अग्नी दूत (संदेशवाहक) म्हणून येतो आणि एकाच लाकडी चमसा (पात्र)चे अनेक परिपूर्ण रूपांत रूपांतर करण्याची प्रसिद्ध घटना केंद्रस्थानी आहे. कोड्यांसारखे प्रश्न, यज्ञसंवाद आणि सोमपिळणींचे संदर्भ यांच्या माध्यमातून हे त्या कौशल्याचे स्तवन करते जे पवित्र शक्ती बनते—ऋत (विश्वव्यवस्था)शी सुसंगत कारागिरीला अमरत्व व दैवी मान्यता प्राप्त होते.

14 mantras | Rishi: Rbhus (collective seers/artisans) traditionally associated with this sukta | Devata: Agni as dūta; narrative frame concerns the Rbhus and the transformation of the cup (camasá)

Sukta 162

Sukta 1.162

ऋग्वेद १.१६२ हा अश्वमेधाशी संबंधित विधीपर स्तोत्रसमूह आहे; यात दीक्षित अश्वाला देवजन्मा—आहुती, कीर्ती आणि सार्वभौमत्वाचा वाहक—असे वर्णन करून त्याचे पावित्रीकरण केले आहे. यज्ञकर्मात कोणत्याही दैवी शक्तीला दोष आढळू नये म्हणून अनेक देवतांना साक्षी म्हणून आवाहन केले जाते; तसेच तयारी, अर्पण आणि समुदायाची संमती यांची कृत्ये काळजीपूर्वक निर्देशित केली आहेत. स्तोत्राचा शेवट अनाघता (दोषरहितता), जीवनधारक संपत्ती, संतती, आणि क्षत्र—योग्य रीतीने सुव्यवस्थित, धर्मानुकूल सत्ता—यांसाठीच्या प्रार्थनांनी होतो; हे यज्ञाच्या ‘अश्व-शक्ती’ने प्राप्त होते.

22 mantras | Rishi: Traditionally Dīrghatamas Aucathya for RV 1.162 (horse-sacrifice hymn complex; some traditions vary) | Devata: Aśva / sacrificial horse (with many gods invoked as witnesses)

Chandas: Trishtubh

Sukta 163

Sukta 1.163

ऋग्वेद १.१६३ हे अश्वाविषयीचे एक गूढ स्तोत्र आहे—तो एकीकडे अभिषिक्त घोडा, तर दुसरीकडे खोलातून उगवून परम स्थानाकडे जाणारी दिव्य प्राणशक्ती आहे. त्याच्या अद्भुत जन्माची, सामर्थ्याची आणि विजयशाली आरोहणाची स्तुती येथे केली आहे; तसेच केवळ भोगाच्या मागे लागणे मर्त्याला ‘गोचे पाऊल’ (प्रकाश/किरण) याऐवजी खालच्या पोषणाकडे वळवते, अशी चेतावणी दिली आहे. स्तोत्राचा परिपाक अश्वाच्या परम आसनावर आगमनात होतो—देव त्याचे स्वागत करतात आणि तो दाता/यजमानाला इच्छित पूर्णता व समृद्धी प्रदान करतो.

13 mantras | Rishi: Dīrghatamas Āucathya (traditional for RV 1.163) | Devata: Aśva (mystic steed; divine life-force in ascent)

Chandas: Triṣṭubh (common for RV 1.163; verse-level verification recommended)

Sukta 164

Sukta 1.164

ऋग्वेद 1.164 हे दीर्घतमसांचे प्रसिद्ध “कोडं‑सूक्त” असून, स्तरित गूढ संकेतांद्वारे विश्वव्यवस्था (ऋत) उलगडते—एकच परम तत्त्व अनेक नावांनी व वचनांनी व्यक्त होते, काळाचे चक्र, वाणी, आणि यज्ञजगताचे प्रतीकात्मक विश्व: अग्नी, सूर्य, आपः व गौ. हे सरळ प्रार्थना नसून, विश्वदेवाः (सार्वत्रिक शक्ती) गुप्त उगमापासून प्रकट जीवनापर्यंत कशा कार्य करतात याचा ध्यानात्मक नकाशा आहे; आणि बहुलतेमागील एकत्व पाहण्याचे श्रोत्याला प्रशिक्षण देते.

52 mantras | Rishi: dīrghatamā aucathyaḥ | Devata: viśvedevāḥ (universal powers) / riddle-hymn on cosmic functions

Chandas: virāṭ-triṣṭubh

Sukta 165

Sukta 1.165

ऋग्वेद १.१६५ हे स्तुतीच्या चौकटीत रचलेले नाट्यमय इंद्र–मरुत संवादसूक्त आहे. कवी मरुतांच्या एकत्रित तेजस्विता व सामर्थ्यावर प्रश्न उपस्थित करतो, तर इंद्र वृत्रवधातील आपला स्वतंत्र विजय आणि मानवजातीस दिलेले उपकार ठामपणे मांडतो. हे सूक्त दैवी अग्रक्रम आणि मैत्री/युती यांचा तोल साधते—वादळदेव आणि वज्रधारी कसे एकत्र कार्य करतात—आणि शेवटी मरुतांनी आपल्या ‘सेने’सारख्या बलसमूहासह येऊन वीर्य, संरक्षण आणि वृद्धि प्रदान करावी, अशा आमंत्रणाने समाप्त होते.

15 mantras | Rishi: Agastya Mānavā (traditional for RV 1.165, Indra-Marut dialogue) | Devata: Maruts (addressed; within an Indra–Marut dialogic frame)

Chandas: Tr̥ṣṭubh (probable; metrical verification recommended)

Sukta 166

Sukta 1.166

ऋग्वेद १.१६६ हे मरुतांचे जोशपूर्ण स्तोत्र आहे. त्यात त्यांच्या आवेगी “जन्मा”चे, गडगडाटी कूचचे आणि अडथळे दूर करून प्रिय यजमानाचे रक्षण करणाऱ्या योद्ध्यासारख्या शक्तीचे स्मरण केले आहे. अगस्त्य त्यांच्या दूरवर पसरलेल्या पराक्रमाची स्तुती करतो आणि गृहाचे—विशेषतः संतती व वाढ—संरक्षण करावे, तसेच जीवनातील स्पर्धा/संघर्षांत विजय मिळवण्यासाठी बळ द्यावे अशी विनंती करतो. स्तोत्राचा शेवट गीतालाच आहुती म्हणून अर्पण करण्यात होतो; याच स्तुतीद्वारे मरुतांना पोषण आणि विजयक्षमतेसह येण्याचे आमंत्रण दिले जाते.

15 mantras | Rishi: Agastya Māna (traditional for RV 1.166) | Devata: Maruts (with implicit linkage to the 'Bull' power, often Indra)

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 167

Sukta 1.167

अगस्त्य-संग्रहातील हा सूक्त इंद्राच्या सहस्रगुण शक्तींचे—साहाय्य, पोषण, धन आणि विजयी ‘वाजाः’ (साध्य/सिद्धीच्या शक्ती)—आवाहन करतो, जेणेकरून उपासकांकडे समृद्धी व संरक्षण ओढले जावे. स्तुती पुढे सरकत असता मरुत (इंद्राचे वादळी सहकारी) आणि सोम-पीडनाचा यज्ञविधी केंद्रस्थानी येतो; स्तोत्र, आहुती आणि प्रेरित गीत समुदायात बळ ‘प्रतिष्ठित’ करतात हे यातून स्पष्ट होते. शेवटी हा सूक्त मरुतांना स्तोमाचे थेट अर्पण करतो आणि देहसुख, विस्तार व दीर्घकाल टिकणारी प्रभावकारिता यांची याचना करतो.

11 mantras | Rishi: Agastya (traditional for this section; RV 1.167 is Indra-focused within the Agastya collection) | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 168

Sukta 1.168

हे सूक्त मरुतांचे आवाहन करते—एकसंध, वेगवान चालणाऱ्या गणाप्रमाणे—जे यज्ञातून यज्ञाकडे प्रवास करतात, प्रेरित विचारांना गती देतात आणि दोन लोकांत “योग्य दिशेने जाणारी” प्रगती प्रदान करतात. कवी त्यांच्या विशाल व्याप्तीवर आणि वादळी सामर्थ्यावर विस्मित होतो; ते घट्ट संकुचित झालेले फोडून उघडते, वाटा मोकळ्या करते आणि जीवन व विजयासाठी शक्ती मुक्त करते. शेवटी तो घडवलेले स्तुतिगान अर्पण करतो आणि देहधारी कल्याणासाठी पोषण व बळवर्धक ऊर्जा घेऊन मरुतांनी यावे असे आमंत्रण देतो.

10 mantras | Rishi: Agastya Mānavā (traditional for RV 1.168, Marut hymn) | Devata: Maruts

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 169

Sukta 1.169

हा सूक्त इंद्राची स्तुती करतो—त्यांना विशाल, तेजस्वी रक्षक आणि विजयी अडथळे भेदून तोडणारा म्हणून, जो मरुतांसह संयुक्तपणे कार्य करतो. यात इंद्राचे प्रिय अनुग्रह (सुम्न) मागितले आहे, ऋत (सत्य/व्यवस्था) यांच्या मार्गावर योग्य मार्गदर्शनाची प्रार्थना आहे, आणि “दृढ दुर्ग” उघडावेत अशी विनंती आहे, जेणेकरून उपासक बळ, प्रकाश आणि समृद्धीसह पुढे जाऊ शकतील.

8 mantras | Rishi: Agastya Maitrāvaruṇi (traditional for RV 1.169) | Devata: Indra (with Maruts as associated powers)

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 170

Sukta 1.170

हे संक्षिप्त त्रिष्टुभ् सूक्त संवाद-चौकटीत इंद्र आणि मरुतांमधील ताण आणि त्यानंतरची समेट/सामंजस्याची घडामोड मांडते; मध्यस्थ ऋषी अगस्त्य आहेत. आरंभी ‘काय जाणता येते’ आणि ‘दुसऱ्याचे मन’ किती अस्थिर असू शकते याविषयी सूक्तिवाक्यसदृश अनिश्चितता व्यक्त होते; नंतर ऋत (विश्व-व्यवस्था) यानुसार ऐक्य पुनर्स्थापित करण्याकडे वळते, जेणेकरून इंद्र मरुतांसह यज्ञातील हविर्भाग स्वीकारतील. याचा हेतू एकीकडे विधीपर (मरुतांसह इंद्राची सहभागिता सुनिश्चित करणे) आणि दुसरीकडे नैतिक-मानसिक (इच्छा, वाणी आणि मैत्री/संधी सरळ व स्थिर करणे) असा आहे.

5 mantras | Rishi: Agastya | Devata: Indra–Maruts dialogue frame (this sukta is often read as a tension/conciliation hymn involving Indra, Maruts, and the seer)

Chandas: Triṣṭubh (general for the hymn; this verse shows compact, gnomic style)

Sukta 171

Sukta 1.171

हा सूक्त अगस्त्यांनी मरुतांना—वेगवान वादळी शक्तींना—तातडीने शांत करण्यासाठी व आवाहन करण्यासाठी रचलेला आहे. ते त्यांना विनवतात की क्रोध बाजूला ठेवावा, अश्वांचे जू उतरवावे, आणि आपली प्रचंड शक्ती शुभ, कल्याणकारी सहाय्यात रूपांतरित करावी. यात एक तणावपूर्ण छटा दिसते: गायक इंद्राच्या प्रचंड पराक्रमापुढे थरथरतो आणि यज्ञ व समुदाय सुरक्षित व बळकट व्हावेत म्हणून इंद्र व मरुत यांच्यात योग्य समन्वय व्हावा अशी इच्छा व्यक्त करतो. अशा रीतीने प्रार्थना, संयम आणि यथोचित अर्पण यांच्या माध्यमातून उग्र दैवी ऊर्जा शिस्तबद्ध, हितकारी कृतीकडे वळवली जाते.

6 mantras | Rishi: Agastya | Devata: Maruts

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 172

Sukta 1.172

हे संक्षिप्त गायत्री सूक्त मरुतांना तेजस्वी व मंगलमय रीतीने जवळ येण्याचे आवाहन करते आणि त्यांच्या उज्ज्वल, रक्षणकारी सहाय्याची याचना करते. शत्रूंची क्षेपणास्त्रे व चिरडून टाकणारे प्रहार फार दूर हाकलून द्यावेत, आणि पडलेल्या गवताच्या ढिगाऱ्यासारखे आसपासचे अडथळे दूर करून परिसर स्वच्छ करावा, अशी प्रार्थना आहे; जेणेकरून उपासक जीवन व कल्याणाच्या दिशेने “वर” उन्नत होऊ शकेल.

3 mantras | Devata: Maruts

Chandas: Gayatri (3 pādas of 8 syllables typical for such concise Marut verses)

Sukta 173

Sukta 1.173

हे सूक्त इंद्र-स्तोत्र आहे; स्वर्गजन्मा स्तुती-गान गाण्याची प्रेरणा देऊन आरंभ होतो आणि स्तुतीद्वारे तेजस्वी ‘स्वर्’ (सौर-विस्तार) प्रकट व्हावा असे सांगतो. पुढे ते संघर्षात व मार्गांवर अग्रणी असलेल्या वीर इंद्राकडे वळून, योग्य गमनमार्ग (गातु), विजय, आणि समुदायासाठी शीघ्र देणारी समृद्धी व विपुल दान यांची याचना करते.

13 mantras | Devata: Likely Indra (context of RV 1.173), with strong svar/light imagery; verse functions as hymnic prelude invoking chant and rays

Chandas: Trishtubh (likely; longer line structure)

Sukta 174

Sukta 1.174

हे सूक्त देवांमध्ये अधिपती असलेल्या इंद्राला केलेले जोरदार आवाहन आहे—उपासकाची मानवी शक्ती (नृ) जपावी आणि संकटांमधून त्यांना सुरक्षितपणे पार नेावे. यात इंद्राची स्तुती ‘सत्पती’ आणि ‘सहोदा’—ऋत/सत्य-व्यवस्थेचा स्वामी व पराक्रम देणारा—अशी केली आहे; तो अदानी/कंजूषांना पराभूत करतो आणि योग्य वंशपरंपरा, धैर्य व स्पर्धेत विजय यांना बळ देतो. शेवटच्या प्रार्थनेत इंद्र पूर्णतः “आपलाच” असावा—लांडग्यांपासूनही सर्वाधिक सुरक्षित रक्षण करणारा—आणि जिंकण्यासाठी आवश्यक अशी प्रेरक समृद्धी (इष्) व शीघ्र दान देऊन समर्थ करावा, अशी विनंती आहे.

10 mantras | Rishi: Agastya Māna (traditional attribution for RV 1.174 in many Anukramaṇī traditions). | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh (probable for RV 1.174; confirm per metrical scan in implementation).

Sukta 175

Sukta 1.175

हा सहा ऋचांचा त्रिष्टुभ सूक्त सोम-समर्थ इंद्राचे आवाहन करतो. त्यात त्या उन्माद/उत्साहाच्या (मद) उधाणाची स्तुती आहे, ज्यामुळे तो “हजार-विजयी” वीर ठरतो, आणि उपासकांसाठी विजयशक्ती नव्याने जागृत/नूतनीकृत करण्याची प्रार्थना केली आहे. सूक्त इंद्राच्या पौराणिक उद्धारकृत्यांची आठवण करून देतो—सूर्य/प्रकाश परत मिळवणे, शुष्णावर प्रहार करून त्याचा नाश करणे, आणि कुत्साला सहाय्य करणे—जेणेकरून तोच निर्णायक पराक्रम वर्तमान अडथळे फोडून बल, लाभ आणि शीघ्र दाने प्रदान करो.

6 mantras | Rishi: Vasiṣṭha (traditional attribution for RV 1.175 in the Vasiṣṭha-associated cluster) | Devata: Indra (Soma-empowered Indra)

Chandas: Triṣṭubh (probable for RV 1.175; confirm per padya count in critical edition)

Sukta 176

Sukta 1.176

हा सहा ऋचांचा सूक्त सोम (इंदु) याचे आवाहन करतो—इंद्रात प्रवेश करून युद्धात व धनप्राप्तीत त्याचे सामर्थ्य अजेय करणारी, वृषभासारखी उर्जस्वी शक्ती म्हणून. यात अशी प्रार्थना आहे की जे सोम पिळत नाहीत, जे यज्ञात अर्पण-दान करत नाहीत असे अनर्पक लोक आवरले जावेत; आणि यज्ञाचे लाभ व आनंद खरे यजमान व स्तोत्रकर्त्यांना, जसे प्राचीन ऋषींना मिळाले तसेच, प्रवाहित व्हावेत.

6 mantras | Rishi: Vasiṣṭha (traditional; verify for RV 1.176) | Devata: Soma (Indu) in relation to Indra (Indra-Soma complex)

Chandas: Triṣṭubh (probable; verify)

Sukta 177

Sukta 1.177

हे पाच ऋचांचे सूक्त जनांचा वृषभसदृश राजा इंद्र याला तातडीचे, उत्कट आमंत्रण देते—स्तुती आणि पिळलेल्या सोमाच्या आकर्षणाने प्रेरित होऊन, दोन हरिंसह आपल्या रथातून त्वरेने यावे. गायकाला तत्पर मदत करण्याची इंद्राची तयारी, कीर्ती व बळ देणे, आणि उपासकांना उज्ज्वल, विजयमय अवस्था (उषेसारखा नवोदय) व यशस्वी सिद्धीच्या दिशेने नेणे—यावर यात विशेष भर आहे.

5 mantras | Devata: Indra

Chandas: Trishtubh (probable; requires metrical verification)

Sukta 178

Sukta 1.178

हा लघु इंद्रसूक्त देवाच्या “तत्पर श्रवणशक्ती” (श्रुष्टि) याला उद्देशून केलेली थेट विनंती आहे. कवी इंद्राला प्रार्थना करतो की उपासकाची वाढती आकांक्षा दुर्लक्षित करू नये आणि सर्वांग व्यापणारे धन व बळ प्रदान करावे. इंद्राची स्तुती युद्धविजेता आणि गायकाच्या हाकेला लक्षपूर्वक ऐकणारा म्हणून केली आहे—जो उदार यजमानासाठी रथ पुढे नेतो आणि गर्विष्ठ शत्रूंविरुद्ध आपल्या भक्तांचे रक्षण करतो. या स्तोत्राचा हेतू व्यावहारिक व भक्तिमय आहे: स्तुती व अर्पण यांच्या द्वारे संरक्षण, विजय आणि टिकाऊ समृद्धी प्राप्त करणे.

5 mantras | Devata: Indra

Chandas: Trishtubh (probable; requires metrical verification)

Sukta 179

Sukta 1.179

हा संक्षिप्त संवाद-सूक्त अगस्त्याच्या दीर्घ तपश्चर्या-परिश्रम आणि लोपाामुद्रेच्या दाम्पत्य-संयोग, काम (इच्छा) व सर्जनशील परिपूर्तीच्या आवाहनातील ताण उभा करतो. येथे इच्छा ही केवळ भोग नसून, योग्य रीतीने मुक्त झाल्यास ती संतती, बळ आणि ऋषीच्या प्रभावी आशीर्वादांना आधार देणारी शक्ती मानली आहे. अखेरीस अगस्त्य तपसाला उर्वरतेत रूपांतरित करतात आणि देवांना ‘सत्य आशीर्वाद’ (satyā āśiṣaḥ) अर्पण करतात.

6 mantras | Rishi: Agastya (with Lopāmudrā in the dialogue tradition) | Devata: Dialogue hymn (Agastya–Lopāmudrā); no single devatā, with Soma/inner desire and marital/creative power in focus

Chandas: Trishtubh (probable; confirm by scan)

Sukta 180

Sukta 1.180

हे सूक्त अश्विनदेव—वेगवान दिव्य वैद्य व रक्षक—यांचे आवाहन करते. लोकलोकांतून धावणारा आणि उषा (प्रभात) हिच्यासह येणारा त्यांच्या सुवर्णचक्रयुक्त रथाचा गौरव करते. ते आपली युगे/संघ जोखावीत, स्वधाशक्तीने समृद्धीचा प्रवाह उघडावा, आणि विजय, पोषण व कल्याणाकडे नेणारा नवा, निर्विघ्न ‘सुपथ’ (सुविता) प्रदान करावा अशी प्रार्थना करते.

10 mantras | Devata: Aśvins (Nasatyas)

Chandas: Jagatī or Triṣṭubh (uncertain; requires metrical verification)

Sukta 181

Sukta 1.181

हे सूक्त अश्विनौंचे आवाहन करते—ते वेगवान, प्रिय सहाय्यक असून उपासकांना “उचलून” धरतात आणि विशेषतः गरजेच्या क्षणी त्यांच्या वाटा मोकळ्या करतात. लोकलोकांत त्यांच्या तेजस्वी गतीचे, प्राणदायी शक्तींचे, आणि जो यजमान योग्य रीतीने यज्ञ अर्पण करतो त्याच्यासाठी त्यांच्या अढळ तरुणाईचे स्तवन येथे आहे. कवी त्यांच्याकडे विस्तृत अवकाश (वरिवस्), संकटांवर विजय मिळवून त्यांतून पार पडण्याची शक्ती, आणि समयोचित आगमनाने त्वरेने देणारी देणगी/समृद्धी यांची याचना करतो.

9 mantras | Devata: Aśvinau

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 182

Sukta 1.182

हा अश्विन-सूक्त वेगवान रथावर येण्याचे आवाहन करून द्वय दिव्य वैद्य अश्विनौना बोलावतो; त्यांनी प्रेरित विचारांना सजीव करावे आणि आपल्या शुद्ध, तेजस्वी सहाय्याने ‘सुकृत’—म्हणजे योग्य रीतीने घडविणारी/सद्कर्माची सिद्धी—प्रदान करावी अशी विनंती करतो. त्यांच्या प्रसिद्ध उद्धारकृत्यांचे—विशेषतः धोकादायक जलमार्ग ओलांडून तुग्र्याच्या पुत्राचे रक्षण—स्मरण करून, त्या स्मृत सहाय्याला वर्तमान याचनेत रूपांतरित करत सोम-सत्रात पोषण, संकटांवर विजय आणि टिकाऊ दानांची प्रार्थना केली आहे.

8 mantras | Rishi: Agastya Māna (traditional for this Aśvin cluster; confirm via Anukramaṇī for RV 1.182) | Devata: Aśvinau

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 183

Sukta 1.183

हा लघु अश्विन-सूक्त युगल दिव्य वैद्य अश्विनांना आवाहन करतो की त्यांनी मनासारख्या वेगवान आपल्या अद्भुत रथास जुंपावे आणि यजमानाच्या सुस्थित, नीट सिद्ध केलेल्या निवासस्थानी कुशलतेने यावे. कवी मार्गातील संरक्षणाची याचना करतो, त्यांना त्यांचा नियत भाग अर्पण करतो, आणि त्यांच्या सहाय्याने अंधारातून दूरच्या तीरापर्यंत होणाऱ्या पारगमनाचे स्तवन करतो—पोषण, अडथळ्यांचे निरसन, आणि शीघ्र दान करणारी शक्ती यांचीही कामना करीत.

6 mantras | Devata: Aśvinau

Sukta 184

Sukta 1.184

हे सूक्त अश्विनौ (नासत्य) या दिव्य जुळ्या देवांना आवाहन करते की त्यांनी उषःकाळी ‘देव-प्रवासाच्या’ मार्गांनी येऊन मदुर, मधुरसदृश अशी मदत, उपचार/आरोग्य आणि समृद्धीची दाने द्यावीत. कवी त्यांना ‘पुन्हा पुन्हा’ हाक मारतो, जेणेकरून उपासकांना अंधार व अडथळे ओलांडून सुरक्षित मार्ग मिळावा आणि परिपूर्णता, बळ व सुभाग्य प्राप्त व्हावे.

6 mantras | Rishi: Agastya (traditional for RV 1.184) | Devata: Aśvinau (Nāsatyā)

Chandas: Jagatī (probable; verify by metrical count)

Sukta 185

Sukta 1.185

हे सूक्त दिवस व रात्र यांच्या फिरत्या आलटून-पालटून येणाऱ्या क्रमाचा, आणि त्यातून जगाला धारण करणाऱ्या सुव्यवस्थित द्वैताचा, विचार करते. त्यांच्या गूढ उत्पत्तीबद्दल विस्मय व्यक्त करते, ऋत (सत्य-व्यवस्था) यांच्या अधीन असलेल्या त्यांच्या विश्वस्थैर्याची स्तुती करते, आणि शेवटी स्वर्ग-आणि-पृथ्वी यांना सार्वत्रिक माता-पिता मानून यजमानाचे रक्षण, पोषण व मार्गदर्शन करण्याची प्रार्थना करते—जेणेकरून तो चिरस्थायी समृद्धी व योग्य प्रेरणेकडे प्रवृत्त होईल.

11 mantras | Rishi: Traditionally attributed to an early seer of the Dyāvā-Pṛthivī (Heaven-and-Earth) cycle in RV 1.185 (exact rishi varies by tradition) | Devata: Ahanī (Day and Night) / cosmic duality; implicitly Rodasī order

Chandas: Triṣṭubh (probable; verify by metrical scan)

Sukta 186

Sukta 1.186

हे सूक्त एक आमंत्रणात्मक स्तुति-लितानी आहे. यात सवितृला त्याच्या वैश्वानर ("सर्वव्यापी, मनुष्यात सर्वत्र असणारा") रूपात, अर्पणाच्या प्रकाशमान प्रवाहांसह यज्ञात प्रवेश करण्यासाठी बोलावले आहे; तसेच उपासकाची प्रेरित इच्छाशक्ती/संकल्पशक्ती विस्तारून ती संपूर्ण गतिमान विश्वाला सामावून घेईल अशी केली आहे. स्तुती पुढे उलगडत जाताना, सहकारी देवता—विशेषतः त्वष्टृ आणि वृत्रहन् इंद्र—यांना सामायिक "अभिपित्व" (अंतरंग निवास/सहवास) मध्ये सहभागी होण्यासाठी आवाहन केले जाते; ते वीर्य, स्थिर प्रतिष्ठा आणि टिकाऊ संपत्ती प्रदान करोत अशी प्रार्थना आहे. शेवटी, "दीधिति" (तेजस्वी प्रज्वलन/अंतःप्रकाश) या प्रतिमेत सूक्त समाप्त होते—हीच धारण करणारी उपस्थिती असून तिच्या आधाराने साधक देवांमध्ये परिश्रम करतो आणि वरदानांच्या बलवान समूहाला जाणतो.

11 mantras | Devata: Savitṛ (with Viśvānara aspect)

Sukta 187

Sukta 1.187

हा सूक्त सोमाची स्तुती करतो—पवित्र “पेय” (पितु) म्हणून, जो दैवी संकल्प दृढ करतो, देवांना बळ देतो आणि वृत्र/अहि यांनी प्रतीकित केलेल्या अडथळ्यावर विजय मिळविण्याची शक्ती प्रदान करतो. यात सोमाची यज्ञीय ओळख (पिळून काढलेला, अर्पित केलेला, आणि सधमादात सामायिक करून घेतलेला) तसेच त्याची विश्वात्मक भूमिका एकत्र येते: धर्म/ऋताची पुनर्स्थापना करणे आणि देव व उपासक—दोघांसाठीही शक्ती व प्रकाश मुक्त करणे.

11 mantras | Devata: A mighty upholder of dharma (likely Indra or a related heroic power; identification requires full hymn context beyond 1.187.1)

Chandas: Gayatri/Anuṣṭubh uncertain (meter requires syllable verification; short verse suggests non-Trishtubh)

Sukta 188

Sukta 1.188

हे सूक्त मध्यलोकात तेजस्वी राजा म्हणून अग्नीला प्रज्वलित करते आणि सर्व देवतांकडे हवि नेणारा प्रेरित दूत म्हणून त्याचे आवाहन करते. विशेषतः उषा-शक्तींना क्रमाने आमंत्रित करून, यज्ञातील ऋत (योग्य व्यवस्था/नियम), वैभव आणि यशस्वी “स्वाहा”-कर्म यांची कामना करते—ज्यात अग्नी देवगणाचा अग्रणी नेता म्हणून उजळून निघतो.

11 mantras | Rishi: Agastya (traditionally associated with RV 1.188 in Anukramaṇī lists) | Devata: Agni (primary); also functions as divine messenger to all Devatās

Chandas: Triṣṭubh (common for RV 1.188; verse-length supports triṣṭubh cadence)

Sukta 189

Sukta 1.189

हा सूक्त अग्नीला बुद्धिमान मार्गदर्शक मानून केलेली प्रार्थना आहे—तो उपासकाला “सुपथावर” नेवो, समृद्धी व धर्मयुक्त अस्तित्वाकडे मार्ग दाखवो, आणि वारंवार होणारे पाप तसेच अंतःकरणातील चूक दूर करो. तसेच शत्रुत्वपूर्ण व दुष्ट हेतूच्या शक्तींमधून समुदायाचे रक्षण अग्नीने करावे अशी विनंती आहे. शेवटी, “मनाचा पुत्र” अशा महाबली अग्नीला सुबद्ध वाणीचे आत्मविश्वासपूर्ण अर्पण करून, टिकाऊ ऐश्वर्य आणि विजयदायी सामर्थ्याची कामना केली आहे.

8 mantras | Devata: Agni

Chandas: Triṣṭubh (common for RV 1.189; not metrically recomputed here)

Sukta 190

Sukta 1.190

हे सूक्त बृहस्पतीची स्तुती करते—प्रेरित वाणीचा अथक “वृषभ” म्हणून—ज्यांची तेजस्वी गीते देवांना आणि नवचैतन्य शोधणाऱ्या मर्त्यांना ऐकू येतात. यात अशी प्रार्थना आहे की खरे धन—शौर्यबल, योग्य मार्गदर्शन आणि फलदायी समृद्धी—फक्त पात्रांना मिळो; केवळ सुखद लाभासाठी दैवाजवळ येणाऱ्यांना नव्हे. अशा रीतीने हे सूक्त स्तुती (stuti)ला अंतःपात्रता/अधिकार (adhikāra) आणि पवित्र वाणीच्या योग्य उपयोगाशी जोडते.

8 mantras | Devata: Bṛhaspati

Chandas: Jagatī or Triṣṭubh (uncertain here; not recomputed and the transmitted line-length suggests possible Jagatī tendencies)

Sukta 191

Sukta 1.191

हे सूक्त अपोत्रोपायिक (संरक्षक) जप आहे; उद्देश असा की न दिसणाऱ्या पीडकांना दूर हाकलणे—ज्यांना अनेक वाचनांत विष, रोगकारक, शत्रुत्वपूर्ण सत्त्वे किंवा गूढ/अभिचारजन्य बाधा असे मानले जाते, जी माणसाला ‘चिकटून’ बसते. यात लपलेले डंख व विषे यांची नावे घेऊन त्यांना निष्प्रभ केले जाते; नंतर उगवत्या सूर्य/आदित्याचे आवाहन केले जाते—महान प्रकाशक, जो अदृश्य रीतीने कार्य करणाऱ्याचा नाश करतो. शेवटी प्रतिविषात्मक व घोषणात्मक सूर: विष ‘निरस’ केले आहे, म्हणजे ते शक्तिहीन झाले आहे.

16 mantras | Devata: Apotropaic force against unseen afflictors (often read as disease/poison/hostile beings; devatā assignment varies in traditions)