
Sukta 1.155
Dīrghatamas Aucathya (traditional for RV 1.155)
Viṣṇu
Triṣṭubh
हा सूक्त विष्णूची स्तुती करतो—त्यांना विशाल, अजेय रक्षक म्हणून, जे प्रेरित विचार जागृत करतात आणि पर्वतशिखरांवर दृढपणे उभे राहतात. यात त्यांच्या विश्वव्यापी ‘विस्तीर्ण पावलां’चा (त्रिविक्रम) गौरव आहे; त्या पावलांनी ते लोकांना मोजतात व धारण करतात. त्यांची महती यज्ञाच्या ऋत-व्यवस्थेशी आणि स्पर्धेतल्या विजयाशी जोडली आहे. कवी विष्णूला एकीकडे विश्वमापक, तर दुसरीकडे सदैव तरुण अशी शक्ती—उपासकांना सहाय्य करण्यासाठी पुढे सरसावणारी—असे रूप देतो.
Mantra 1
प्र वः पान्तमन्धसो धियायते महे शूराय विष्णवे चार्चत । या सानुनि पर्वतानामदाभ्या महस्तस्थतुरर्वतेव साधुना ॥
हे जनहो, महाशूर विष्णूसाठी तुमचे स्तवन पुढे आणा—तो शुद्ध सोम-आनंदाने तृप्त असून धिया (विचार/प्रज्ञा) जागवितो. जो पर्वतशिखरांवर उभा आहे—अजेय, विराट्; आणि सुसाधित अश्वाप्रमाणे दृढ व सरळ आहे.
Mantra 2
त्वेषमित्था समरणं शिमीवतोरिन्द्राविष्णू सुतपा वामुरुष्यति । या मर्त्याय प्रतिधीयमानमित्कृशानोरस्तुरसनामुरुष्यथः ॥
हे इंद्र–विष्णू! तुमच्या दोघांच्या—उग्र, वेगवान शक्तींचे—समर खरोखरच तीव्र आहे; सोमपायी (सुतपा) तुमच्यासाठी सुरक्षित वाट रुंदावतो. आणि जेव्हा एखाद्या मर्त्याविरुद्ध शत्रुबल उभे केले जाते, तेव्हा अग्नीच्या ज्वाळांतूनही आणि धडकत्या आक्रमणातूनही तुम्ही दोघे रक्षण करता व मार्ग प्रशस्त करता.
Mantra 3
ता ईं वर्धन्ति मह्यस्य पौंस्यं नि मातरा नयति रेतसे भुजे । दधाति पुत्रोऽवरं परं पितुर्नाम तृतीयमधि रोचने दिवः ॥
ते दोघे त्याचे महान् पौरुष वाढवतात; बीज आणि भोग यांसाठी दोन माता खाली नेल्या जातात. पुत्र पित्याचे खालचे व वरचे—दोन्ही नाम स्थापन करतो; आणि तिसरे तो द्युलोकाच्या प्रकाशमय रोचनात अधिष्ठित करतो.
Mantra 4
तत्तदिदस्य पौंस्यं गृणीमसीनस्य त्रातुरवृकस्य मीळ्हुषः । यः पार्थिवानि त्रिभिरिद्विगामभिरुरु क्रमिष्टोरुगायाय जीवसे ॥
त्याचेच, त्याचेच हे वीर्य आम्ही गातो—त्या दृढ रक्षकाचे, जो ‘अवृक’ (लांडगा-अस्पर्शित) आहे, जो उदार दाता आहे. ज्याने तीन पावलांनी पार्थिव लोकांचे व्यापक मापन केले—उरुगायासाठी, जीवनाच्या विस्तीर्ण गतीसाठी, आणि विशाल स्तुतीसाठी.
Mantra 5
द्वे इदस्य क्रमणे स्वर्दृशोऽभिख्याय मर्त्यो भुरण्यति । तृतीयमस्य नकिरा दधर्षति वयश्चन पतयन्तः पतत्रिणः ॥
त्याचे दोनच क्रम (पद-चरण) मर्त्य मनुष्य पाहू शकतो—दीप्त स्वर्गाच्या दर्शनाकडे पाहत; पण त्याचा तिसरा पद कोणालाही गाठता येत नाही—उडणारे पंखधारी पक्षीही नाहीत.
Mantra 6
चतुर्भिः साकं नवतिं च नामभिश्चक्रं न वृत्तं व्यतीँरवीविपत् । बृहच्छरीरो विमिमान ऋक्वभिर्युवाकुमारः प्रत्येत्याहवम् ॥
चार आणि नव्वद नावांसह त्याने अनेक-अरांचे चक्र—फिरत्या वर्तुळासारखे—चालविले, ते त्याच्या मार्गांत प्रवाहित केले. विशाल-शरीर, ऋषींच्या ऋचांनी मोजणारा, सदा-युवा—कधीही बालक नाही—रणाकडे पुढे येतो.
It praises Viṣṇu’s vast power—especially his famous ‘three strides’ by which he measures and secures the worlds—while asking for protection, stability, and a spacious life.
The mountain-summit imagery presents Viṣṇu as firm, unconquerable, and elevated above obstacles—symbolizing a stable cosmic support that the worshipper can rely on.
It is a Vedic way of saying Viṣṇu establishes the great spaces of existence—measuring out the world-regions so life, order, and the sacrifice can unfold securely.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.