Sukta 116

Mantra 1

नासत्याभ्यां बर्हिरिव प्र वृञ्जे स्तोमाँ इयर्म्यभ्रियेव वातः । यावर्भगाय विमदाय जायां सेनाजुवा न्यूहतू रथेन ॥

नासत्यांसाठी मी स्तोत्रे बर्हि (पवित्र आसन) जशी पसरतो; मेघांना हाकणाऱ्या वाऱ्यासारखी त्यांना मी प्रवाहित करतो. जे दोघे सेना-प्रेरक रथाने अर्भग व विमद यांच्यासाठी वधू आणलीत—तुम्ही या; त्याच शीघ्र सहाय्याने आमच्यातही शुभ संयोग प्रस्थापित करा.

Mantra 2

वीळुपत्मभिराशुहेमभिर्वा देवानां वा जूतिभिः शाशदाना । तद्रासभो नासत्या सहस्रमाजा यमस्य प्रधने जिगाय ॥

दृढ-उड्डाण करणाऱ्या पावलांनी, किंवा शीघ्र-सुवर्ण वेगांनी, अथवा देवांच्या स्वतःच्या जूती (वेग)च्या झंझावाताने—सतत पुढे झेपावत—हे नासत्यांनो, त्या रासभाने (गाढवाने) यमाच्या प्रधन (स्पर्धा/संघर्ष) मध्ये सहस्र जिंकले. तसेच आमच्यातही तुमच्या शक्ती मर्यादा व मृत्युमुखी सवयींच्या क्षेत्रातून बल-समृद्धी जिंकून आणोत.

Mantra 3

तुग्रो ह भुज्युमश्विनोदमेघे रयिं न कश्चिन्ममृवाँ अवाहाः । तमूहथुर्नौभिरात्मन्वतीभिरन्तरिक्षप्रुद्भिरपोदकाभिः ॥

हे अश्विनौ! तुग्राने भुज्युला उफाळत्या मेघ-प्रलयात असे टाकले, जणू धनराशी हरवावी आणि वाचविणारा कोणीच नसावा. तेव्हा तुम्ही आत्मप्रेरित नौकांनी—ज्या अंतरिक्ष-पथांत धावतात, आणि जिथे जल नाही तिथेही जलमार्गासारख्या चालतात—त्याला उचलून तारले. तसेच आम्हालाही मोह-भ्रमाच्या पुरातून तुमच्या अद्भुत उपायांनी उध्दरा.

Mantra 4

तिस्रः क्षपस्त्रिरहातिव्रजद्भिर्नासत्या भुज्युमूहथुः पतंगैः । समुद्रस्य धन्वन्नार्द्रस्य पारे त्रिभी रथैः शतपद्भिः षळश्वैः ॥

हे नासत्यौ! तीन रात्रि आणि तीन दिवस, वेगाने पुढे धावत, तुम्ही भुज्युला पंखयुक्त वाहकांनी नेले. समुद्राच्या ओसाड विस्तारास पार करून, आर्द्र लोकाच्या दूर तीरापर्यंत—तीन रथांनी, शतपद (शंभर पावले) असलेल्या, षळश्व (सहा अश्व) युक्त—तुम्ही त्याला दीर्घ पार घडविला. तसेच आमची चेतनाही दीर्घ अंधाराच्या पलीकडे वाहून न्या.

Mantra 5

अनारम्भणे तदवीरयेथामनास्थाने अग्रभणे समुद्रे । यदश्विना ऊहथुर्भुज्युमस्तं शतारित्रां नावमातस्थिवांसम् ॥

आधाररहित स्थानी तुम्ही ते वीर्य प्रकट केले; पाऊल ठेवण्यास व धरायला जागा नसलेल्या समुद्रात—हे अश्विनौ! जेव्हा तुम्ही भुज्युला त्याच्या घरी नेले, तेव्हा तो शत-आरित्र (शंभर वल्ही) असलेल्या नौकेवर उभा होता. तसेच आमच्या आधाररहित क्षणी, जेव्हा मनाला धरायला काहीच मिळत नाही, तेच सामर्थ्य प्रकट करा; अनेक साधनांनी युक्त, सुव्यवस्थित संकल्प-शक्तीची नौका आम्हाला द्या.

Mantra 6

यमश्विना ददथुः श्वेतमश्वमघाश्वाय शश्वदित्स्वस्ति । तद्वां दात्रं महि कीर्तेन्यं भूत्पैद्वो वाजी सदमिद्धव्यो अर्यः ॥

हे अश्विनौ! तुम्ही अघाश्वाला शाश्वत स्वस्तीसाठी श्वेत अश्व दिला. तुमचे ते दान महान व कीर्तनीय ठरले; म्हणून पैद्व—बलात विजयी वाजी—सदैव हविर्दाता, आर्य (श्रेष्ठ) झाला.

Mantra 7

युवं नरा स्तुवते पज्रियाय कक्षीवते अरदतं पुरंधिम् । कारोतराच्छफादश्वस्य वृष्णः शतं कुम्भाँ असिञ्चतं सुरायाः ॥

हे नर (वीर) अश्विनौ! पज्रि-वंशातील स्तुती करणाऱ्या कक्षीवन्ताला तुम्ही पुरंधि—समृद्धीची शक्ती—दिली. बलवान, वृषभासारख्या अश्वाच्या खुरातून तुम्ही सुरेचे शंभर कुंभ ओतून दिले.

Mantra 8

हिमेनाग्निं घ्रंसमवारयेथां पितुमतीमूर्जमस्मा अधत्तम् । ऋबीसे अत्रिमश्विनावनीतमुन्निन्यथुः सर्वगणं स्वस्ति ॥

शीताने तुम्ही दाहक अग्नीचा ‘घ्रंस’ (ताप) थांबविला, आणि त्याला ‘पितुमती ऊर्ज’—पोषक, अन्नसमृद्ध शक्ती—अर्पण केली. ‘ऋबीस’ (गर्त) मध्ये पडलेल्या अत्रीला, हे अश्विनौ, तुम्ही वर उचलले—त्याच्या सर्व गणाला स्वस्तीत आणले.

Mantra 9

परावतं नासत्यानुदेथामुच्चाबुध्नं चक्रथुर्जिह्मबारम् । क्षरन्नापो न पायनाय राये सहस्राय तृष्यते गोतमस्य ॥

हे नासत्यौ! तुम्ही त्याचा परम दूर प्रदेशापर्यंतही पाठपुरावा केला; आणि भारामुळे वाकलेला तो उच्च-आधार असलेला आधार तुम्ही दृढ केला. जसे पाण्याचे प्रवाह पानस्थळी धावतात, तसे सहस्रगुण पूर्णतेसाठी तृषित गोतमासाठी तुम्ही वृद्धिदायक प्रवाही साधन प्रवाहित केले.

Mantra 10

जुजुरुषो नासत्योत वव्रिं प्रामुञ्चतं द्रापिमिव च्यवानात् । प्रातिरतं जहितस्यायुर्दस्रादित्पतिमकृणुतं कनीनाम् ॥

हे नासत्यौ! जीर्ण व क्षीण झालेल्यासाठीही तुम्ही च्यवानापासून आवरण-कोश असा मोकळा केला, जसा देहावरचा कातडा सोलतात. टाकून दिलेले आयुष्य तुम्ही पुन्हा पुढे नेले; आणि हे दसरौ (अद्भुत-कर्मकर्ते)! तुम्ही त्याला पुन्हा यौवनशक्तींचा स्वामी—कन्यांचा पती केले.

Mantra 11

तद्वां नरा शंस्यं राध्यं चाभिष्टिमन्नासत्या वरूथम् । यद्विद्वांसा निधिमिवापगूळ्हमुद्दर्शतादूपथुर्वन्दनाय ॥

हे वीर नरौ, हे नासत्यौ! हे तुमचे कर्म—प्रशंसनीय, साध्य करण्याजोगे; तुमचे ते विजयदायी वरूथ (रक्षा-कवच) आहे. कारण तुम्ही जाणते होऊन, वन्दनासाठी अदृश्य अवस्थेतून निधीसारखे गूढ दडलेले उचलून आणले—आणि ते दर्शनयोग्य केले.

Mantra 12

तद्वां नरा सनये दंस उग्रमाविष्कृणोमि तन्यतुर्न वृष्टिम् । दध्यङ्ह यन्मध्वाथर्वणो वामश्वस्य शीर्ष्णा प्र यदीमुवाच ॥

हे नरा (अश्विनौ)! विजय-प्राप्तीसाठी तुमचा तो उग्र दंस (पराक्रम) मी प्रकट करीत आहे—जसा तडित् वर्षेला दृश्य करतो. दध्यङ् अथर्वणाने अश्व-शीर्षातून तुम्हांला मधु-तत्त्व (मधुर सत्य) सांगितले, तेव्हा तुमचे गूढ ज्ञान विजयी प्रकाशन झाले.

Mantra 13

अजोहवीन्नासत्या करा वां महे यामन्पुरुभुजा पुरंधिः । श्रुतं तच्छासुरिव वध्रिमत्या हिरण्यहस्तमश्विनावदत्तम् ॥

हे नासत्यौ, पुरुभुजौ! महायात्रेत पुरंधीने हात उंचावून तुम्हांला हाक मारली. आणि हे ‘श्रुत’ झाले—जशी आज्ञा पाळली जाते तसे—तुम्ही वध्रिमतीला सुवर्ण-हस्त दिला; तिचे कर्म-बल पुन्हा जागे झाले.

Mantra 14

आस्नो वृकस्य वर्तिकामभीके युवं नरा नासत्यामुमुक्तम् । उतो कविं पुरुभुजा युवं ह कृपमाणमकृणुतं विचक्षे ॥

लांडग्याच्या जबड्यांच्या अगदी जवळ, त्या भयावह सन्निकटतेत, हे नरा नासत्यौ, तुम्ही वर्तिका (बटेर) हिला मुक्त केले. आणि हे पुरुभुजौ, संकटात असलेल्या कवीला तुम्ही ‘विचक्षे’ (स्पष्ट-दृष्टी) केले—दुःखाचे विवेकमय दृष्टीत रूपांतर करून.

Mantra 15

चरित्रं हि वेरिवाच्छेदि पर्णमाजा खेलस्य परितक्म्यायाम् । सद्यो जङ्घामायसीं विश्पलायै धने हिते सर्तवे प्रत्यधत्तम् ॥

खेळाच्या परितक्म्य (वर्तुळाकार) स्पर्धेत, पक्ष्याच्या पंखासारखी गती जेव्हा छेदली गेली, तेव्हा तुम्ही—हे अश्विनौ—धनासाठी नियत धावेत पुन्हा धावता यावे म्हणून, विश्पलासाठी तत्क्षणी लोखंडी जंघा (पाय) बसविला.

Mantra 16

शतं मेषान्वृक्ये चक्षदानमृज्राश्वं तं पितान्धं चकार । तस्मा अक्षी नासत्या विचक्ष आधत्तं दस्रा भिषजावनर्वन् ॥

ऋज्राश्वाने वृक्यै (लांडगीणेस) शंभर मेंढ्या दान दिल्या; त्याच्या पित्याने त्याला आंधळे केले. हे नासत्यौ, तेव्हा तुम्ही—हे दस्रौ, अचूक वैद्य—त्याच्यासाठी स्पष्टदृष्टी देणारे डोळे बसविले.

Mantra 17

आ वां रथं दुहिता सूर्यस्य कार्ष्मेवातिष्ठदर्वता जयन्ती । विश्वे देवा अन्वमन्यन्त हृद्भिः समु श्रिया नासत्या सचेथे ॥

सूर्याची दुहिता तुमच्या रथावर अशी चढली जशी कोणी रथावर आरूढ होतो; अश्वाच्या अग्रगामी गतीत ती जयवती झाली. सर्व देवांनी हृदयाने अनुमोदन केले; हे नासत्यौ, तुम्ही दोघे श्रीच्या समवेत तेजात—सौंदर्य, सुसंवाद आणि प्रकाशमय पूर्णता—एकत्र चाललात.

Mantra 18

यदयातं दिवोदासाय वर्तिर्भरद्वाजायाश्विना हयन्ता । रेवदुवाह सचनो रथो वां वृषभश्च शिंशुमारश्च युक्ता ॥

हे अश्विनौ! जेव्हा तुम्ही दिवोदासासाठी आणि भरद्वाजासाठी मार्ग उघडणाऱ्या गतीने, वेगवान रथचालक होऊन आलात, तेव्हा तुमचा संगताने धावणारा रथ ‘रेवत्’ समृद्धी वाहत गेला. त्यास वृषभ-बल आणि शिंशुमार-शक्तीही युक्त होत्या—पराक्रम व जलमार्गातील सुरक्षित गती देणाऱ्या शक्ती.

Mantra 19

रयिं सुक्षत्रं स्वपत्यमायुः सुवीर्यं नासत्या वहन्ता । आ जह्नावीं समनसोप वाजैस्त्रिरह्नो भागं दधतीमयातम् ॥

हे नासत्यौ! तुम्ही रयि—समृद्धी—वाहत, सु-क्षत्र (सद्-शासन), स्व-पत्य (श्रेष्ठ संतती), आयुः (दीर्घायुष्य) आणि सु-वीर्य (वीर-शक्ती) आणत, एकचित्ताने वाज-बलांसह जह्नावीपाशी आलात. जी दिवसाचा त्रिगुण भाग स्थापते, तिने तुमचे आगमन स्वीकारले.

Mantra 20

परिविष्टं जाहुषं विश्वतः सीं सुगेभिर्नक्तमूहथू रजोभिः । विभिन्दुना नासत्या रथेन वि पर्वताँ अजरयू अयातम् ॥

हे नासत्यौ! सर्व बाजूंनी वेढलेल्या जाहुषाला तुम्ही सुगम मार्गांनी, रात्री, विस्तीर्ण रजस्-प्रदेशांपलीकडे नेले. विघ्न-भेदक रथाने, अजर-यौवनधारी तुम्ही, पर्वतांना—त्या कठोर अडथळ्यांना—फोडीत येऊन पोहोचलात.

Mantra 21

एकस्या वस्तोरावतं रणाय वशमश्विना सनये सहस्रा । निरहतं दुच्छुना इन्द्रवन्ता पृथुश्रवसो वृषणावरातीः ॥

एकाच उषेच्या वेळी, हे अश्विनौ, रणजयीसाठी, सहस्र-लाभासाठी तुम्ही वशाला (साहाय्य) दिले. इंद्र-बलासह, दुष्ट दुःख-पीडा हाकलून देत, हे वृषणौ, तुम्ही पृथुश्रवसापासून शत्रु-शक्ती दूर केल्या.

Mantra 22

शरस्य चिदार्चत्कस्यावतादा नीचादुच्चा चक्रथुः पातवे वाः । शयवे चिन्नासत्या शचीभिर्जसुरये स्तर्यं पिप्यथुर्गाम् ॥

शरासाठीही, हे नासत्यौ, खालच्या ठिकाणाहून तुम्ही जल वर उचलले—पिण्यासाठी. आणि शयवासाठी, तुमच्या शची-शक्तींनी, जसुरासाठी, वांझ गायीला दूधाने भरून काढले—अभावाला पोषणात रूपांतरित केले.

Mantra 23

अवस्यते स्तुवते कृष्णियाय ऋजूयते नासत्या शचीभिः । पशुं न नष्टमिव दर्शनाय विष्णाप्वं ददथुर्विश्वकाय ॥

शोधणाऱ्या व स्तुती करणाऱ्या कृष्णियासाठी, ऋजुगामीसाठी, हे नासत्यौ, तुमच्या शची-शक्तींनी तुम्ही विश्वकायाला विष्णाप्व दिला; हरवलेला पशू पुन्हा दिसावा तसे—लुप्त झालेले पुन्हा प्रकट केले.

Mantra 24

दश रात्रीरशिवेना नव द्यूनवनद्धं श्नथितमप्स्वन्तः । विप्रुतं रेभमुदनि प्रवृक्तमुन्निन्यथुः सोममिव स्रुवेण ॥

दहा रात्री व नऊ दिवस, अशिव (अमंगल) बंधनात, जलांच्या आत जखमी होऊन—विखुरलेला व दूर फेकलेला—रेभ तुम्ही वर उचलून काढलात; जसा स्रुवेण (सोम-कलशी)ने सोम काढतात, तसा त्याला उद्धरून प्रकाशात आणलात.

Mantra 25

प्र वां दंसांस्यश्विनाववोचमस्य पतिः स्यां सुगवः सुवीरः । उत पश्यन्नश्नुवन्दीर्घमायुरस्तमिवेज्जरिमाणं जगम्याम् ॥

हे अश्विनौ, तुमची पराक्रमी कृत्ये मी उच्चारून सांगितली आहेत. मी याचा स्वामी होवो—सु-गव (उत्तम गो-समृद्धी) व सु-वीर (वीर-समृद्धी) यांनी युक्त. आणि पाहत-पाहत, दीर्घ आयुष्य प्राप्त करून, संध्याकाळी घरी पोहोचावे तसे जरा-स्थितीला पोहोचो—अंतर्ज्योतीचा क्षय न होता.