
Sukta 1.156
Dīrghatamas Aucathya (traditional for RV 1.156)
Viṣṇu
Triṣṭubh
हा संक्षिप्त त्रिष्टुभ सूक्त विष्णूची स्तुती करतो—त्यांना व्यापक, प्राचीन आणि ऋत (विश्व-नियम) धारण करणारे म्हणून. ते मित्राप्रमाणे कृपाळू व्हावेत आणि स्तोत्र व यज्ञ सफल करावेत अशी प्रार्थना आहे. यात विष्णूची व्यापक उपस्थिती, यजमानाला ‘ऋताच्या भागा’त प्रतिष्ठित करण्यातील त्यांची भूमिका, तसेच इंद्रासोबतची त्यांची दिव्य संगत—जी योग्य कर्म आणि अंतर्दृष्टीला सामर्थ्य देते—हे विशेषत्वाने अधोरेखित केले आहे.
Mantra 1
भवा मित्रो न शेव्यो घृतासुतिर्विभूतद्युम्न एवया उ सप्रथाः । अधा ते विष्णो विदुषा चिदर्ध्यः स्तोमो यज्ञश्च राध्यो हविष्मता ॥
आमच्यासाठी मित्रासारखा कल्याणकारी व स्नेहशील हो—घृत-आहुतीने समृद्ध, व्यापक यश-दीप्ती असलेला, सरळ मार्गाने जाणारा, आणि विस्तीर्ण प्रसार असलेला। मग, हे विष्णो, जाणकाराकडूनही, स्तोत्र व यज्ञ हवि सहित यथाविधी साध्य करण्याजोगे आहेत.
Mantra 2
यः पूर्व्याय वेधसे नवीयसे सुमज्जानये विष्णवे ददाशति । यो जातमस्य महतो महि ब्रवत्सेदु श्रवोभिर्युज्यं चिदभ्यसत् ॥
जो प्राचीन आणि तरीही नित्य-नवीन वेधस्, सुमज्जान (सद्बुद्धी जागविणारा) विष्णूला दान अर्पितो; जो त्याच्यापासून जन्मलेल्या त्या महत्त्वाची महिमा महान् वाणीने सांगतो—तो पुरुष ‘श्रवः’ (प्रेरित श्रवण-शक्ती) यांच्या बळावर जुळविण्यास कठीण असेही प्राप्त करतो.
Mantra 3
तमु स्तोतारः पूर्व्यं यथा विद ऋतस्य गर्भं जनुषा पिपर्तन । आस्य जानन्तो नाम चिद्विवक्तन महस्ते विष्णो सुमतिं भजामहे ॥
हे स्तोतारांनो, त्या प्राचीनाला आपण तसेच जाणू या, जसे आपण ऋताचा गर्भ जाणतो—ज्याला तो आपल्या जन्मानेच परिपूर्ण करतो. त्याचे नावसुद्धा जाणून ते प्रकट करा; हे विशाल विष्णो, आम्ही तुझ्या सुमतीत (सद्बुद्धीत) सहभागी होऊ.
Mantra 4
तमस्य राजा वरुणस्तमश्विना क्रतुं सचन्त मारुतस्य वेधसः । दाधार दक्षमुत्तममहर्विदं व्रजं च विष्णुः सखिवाँ अपोर्णुते ॥
त्याच्याविषयी राजा वरुण आपले राजधर्मयुक्त रक्षण धारण करतो; अश्विनौ त्याच्या क्रतु (कार्यकारी संकल्प) शी संयुक्त होतात; मरुत-वेधस् शक्ती ‘अहः’ (दिवस) ओळखणारा उत्तम ‘दक्ष’ (परम विवेक/दक्षता) धारण करते. आणि सखा विष्णू त्याच्यासाठी प्रकाशमय ‘व्रज’ (दीप्त आवरण/परिसर) हाही उघडून देतो.
Mantra 5
आ यो विवाय सचथाय दैव्य इन्द्राय विष्णुः सुकृते सुकृत्तरः । वेधा अजिन्वत्त्रिषधस्थ आर्यमृतस्य भागे यजमानमाभजत् ॥
जो दैवी सख्य-समागमास आला आहे—विष्णु, जो सुकृत करणाऱ्यास अधिकाधिक कल्याणकारी आहे—त्याने इंद्रासाठी अंतःस्थ वेधा (प्रेरित ऋषि-चेतना) जागृत केली. त्रिषधस्थ/त्रिधामांत प्रतिष्ठित होऊन त्याने यजमानाला ऋताच्या भागात, आर्य—सत्य-व्यवस्थेच्या श्रेष्ठ अंशात—भागीदार केले.
It praises Viṣṇu as a vast, ancient power who supports Ṛta (cosmic order) and makes the hymn and sacrifice succeed when offered correctly.
Mitra represents friendliness, harmony, and right dealing. The hymn asks Viṣṇu to be similarly gracious—so the worshipper’s path and ritual remain aligned with Ṛta.
It means Viṣṇu helps the yajamāna participate in the rightful order of things—receiving an auspicious portion through truthful intention, proper offering, and noble conduct.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.