
Sukta 1.60
Bharadvāja Bārhaspatya (traditional for RV 1.60)
Agni (with Mātariśvan in narrative role)
Triṣṭubh
हे संक्षिप्त त्रिष्टुभ् सूक्त अग्नीची स्तुती करते—त्याला तेजस्वी “सभेचा संकेत” आणि वेगवान दूत म्हणून, ज्याची क्रिया यज्ञात त्वरित परिणाम घडवते. यात मातरिश्वन् यांनी अग्नीला भृगूंकडे आणून दिल्याची पौराणिक कथा स्मरली आहे आणि त्या आद्य देणगीला मानवाने हृदयातून व यज्ञभूमीतून पुन्हा पुन्हा अग्नी प्रज्वलित करण्याच्या कृतीशी जोडले आहे. शेवटी कवी अग्नीला संपत्तीचा स्वामी घोषित करतो आणि उषःकाळाभिमुख प्रार्थना करतो—तो लवकर यावा व अंतःकरणात प्रकाश जागवावा.
Mantra 1
वह्निं यशसं विदथस्य केतुं सुप्राव्यं दूतं सद्योअर्थम् । द्विजन्मानं रयिमिव प्रशस्तं रातिं भरद्भृगवे मातरिश्वा ॥
मातरिश्वाने भृगुला एक दान आणून दिले—तो वह्नि (वाहक), यशस्वी, विदथ (सभा/यज्ञ-समागम) याचा केतु (चिन्ह), सु-प्राव्य (सुगतीने पुढे जाणारा) दूत, तत्क्षणी फल देणारा. द्विजन्मा अग्नी धनसमृद्धीसारखा प्रशंसित; दानरूप ‘रति’ घेऊन तो आला.
Mantra 2
अस्य शासुरुभयासः सचन्ते हविष्मन्त उशिजो ये च मर्ताः । दिवश्चित्पूर्वो न्यसादि होतापृच्छ्यो विश्पतिर्विक्षु वेधाः ॥
त्याच्या शासन/विधानाशी दोन्ही प्रकारचे जन जुळतात—हविष् धारण करणारे, उशिज् (उत्साही प्रज्वालक) आणि मर्त्यही. दिव्यापासूनच पूर्वीचा, प्राचीन होतृ (होता) आसनस्थ झाला आहे—विचारण्याजोगा, सल्ल्याजोगा; लोकांमध्ये कुलपती, प्रज्ञावान विधाता।
Mantra 3
तं नव्यसी हृद आ जायमानमस्मत्सुकीर्तिर्मधुजिह्वमश्याः । यमृत्विजो वृजने मानुषासः प्रयस्वन्त आयवो जीजनन्त ॥
हृदयातून जन्मणारा, नित्य-नवीन—आमची सुकिर्ती त्या मधुजिह्वा (मधुर वाणीच्या) पर्यंत पोहोचो. ज्याला मानवी ऋत्विज् उघड्या मैदानात, परिश्रमयुक्त प्रयत्नांनी, पुन्हा पुन्हा जन्म देतात।
Mantra 4
उशिक्पावको वसुर्मानुषेषु वरेण्यो होताधायि विक्षु । दमूना गृहपतिर्दम आँ अग्निर्भुवद्रयिपती रयीणाम् ॥
उशिक्—पावक, तेजस्वी; मनुष्यांमध्ये वसु (धन/रत्न) समान, वरेण्य होता—तो कुलांमध्ये स्थापिला गेला. दमूना, गृहपती—अग्नी आमच्या धाम/गृहात येतो आणि रयि (समृद्धी)च्या रयींचा स्वामी, संपत्तींचा रक्षक होतो।
Mantra 5
तं त्वा वयं पतिमग्ने रयीणां प्र शंसामो मतिभिर्गोतमासः । आशुं न वाजम्भरं मर्जयन्तः प्रातर्मक्षू धियावसुर्जगम्यात् ॥
हे अग्ने, रयीं (समृद्धी) यांचा पती! आम्ही गौतम वंशीय जागृत मतींनी तुझी स्तुती करतो. वेगवान बलवाहकासारखे (यज्ञहविस् व वाणी) मर्जन करून शुद्ध करत, धिया-बलाने समृद्ध तो (देव) प्रातःकाळी—प्रथम प्रकाशोघडणीला—त्वरित येवो.
It recalls Mātariśvan bringing Agni as a divine gift to the Bhṛgus, and connects that ancient event to the daily act of kindling Agni in the ritual.
Because Agni has a cosmic birth (as divine fire/light) and a repeated human birth when priests kindle him again in the ritual fire.
It points to inner intention and inspired speech: Agni is not only a physical flame but also the awakened fire of will and insight arising from the heart during worship.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.