Sukta 191
Sukta 1.191
Apotropaic force against unseen afflictors (often read as disease/poison/hostile beings; devatā assignment varies in traditions)
हे सूक्त अपोत्रोपायिक (संरक्षक) जप आहे; उद्देश असा की न दिसणाऱ्या पीडकांना दूर हाकलणे—ज्यांना अनेक वाचनांत विष, रोगकारक, शत्रुत्वपूर्ण सत्त्वे किंवा गूढ/अभिचारजन्य बाधा असे मानले जाते, जी माणसाला ‘चिकटून’ बसते. यात लपलेले डंख व विषे यांची नावे घेऊन त्यांना निष्प्रभ केले जाते; नंतर उगवत्या सूर्य/आदित्याचे आवाहन केले जाते—महान प्रकाशक, जो अदृश्य रीतीने कार्य करणाऱ्याचा नाश करतो. शेवटी प्रतिविषात्मक व घोषणात्मक सूर: विष ‘निरस’ केले आहे, म्हणजे ते शक्तिहीन झाले आहे.
Mantras
Mantra 1
कङ्कतो न कङ्कतोऽथो सतीनकङ्कतः । द्वाविति प्लुषी इति न्यदृष्टा अलिप्सत ॥
कंकट नाही—कंकट नाही; लपलेला कंकटही नाही। ‘दोन’—असे म्हणतात—‘चावणारी जोडी’; ते अदृष्ट (अदृष्टा) आमच्यावर येऊन घट्ट चिकटले आहेत।
Mantra 2
अदृष्टान्हन्त्यायत्यथो हन्ति परायती । अथो अवघ्नती हन्त्यथो पिनष्टि पिंषती ॥
अदृष्टांना ती येताना ही मारते, आणि जाताना ही मारते। खाली प्रहार करतानाही मारते, आणि दळत-दळत चिरडून टाकते—अशा रीतीने प्रत्येक हालचालीत तो पीडा-आघात मोडून पडतो।
Mantra 3
शरासः कुशरासो दर्भासः सैर्या उत । मौञ्जा अदृष्टा वैरिणाः सर्वे साकं न्यलिप्सत ॥
शरास, कुशरास, दर्भास आणि सैर्या तसेच; आणि मुञ्जा—हे सर्व अदृष्ट वैरी—एकत्र येऊन चिकटून घट्ट बसले आहेत. हा आसक्तीचा जाळा उघड होवो आणि सुटून निघो.
Mantra 4
नि गावो गोष्ठे असदन्नि मृगासो अविक्षत । नि केतवो जनानां न्यदृष्टा अलिप्सत ॥
गायी गोठ्यात बसोत—आपापल्या योग्य स्थानी स्थिर होत; आणि मृगांसारख्या चंचल प्रेरणा शांत होत. मनुष्यांच्या केतवः—विवेकदीप्ती—खाली उतरून स्थिर स्वच्छतेत टिकोत; आणि अदृष्ट शत्रुशक्ती आपली पकड सोडून निसटून जावोत.
Mantra 5
एत उ त्ये प्रत्यदृश्रन्प्रदोषं तस्करा इव । अदृष्टा विश्वदृष्टाः प्रतिबुद्धा अभूतन ॥
हेच ते बल—संध्याकाळच्या चोरांसारखे—समोर दिसून आले. जे अदृष्ट होते ते दृष्ट झाले; विश्वदृष्टीत जागृत होऊन ते रोखले गेले आणि उघडे पाडले गेले.
Mantra 6
द्यौर्वः पिता पृथिवी माता सोमो भ्रातादितिः स्वसा । अदृष्टा विश्वदृष्टास्तिष्ठतेलयता सु कम् ॥
द्यौ तुमचा पिता आहे, पृथिवी माता; सोम तुमचा भ्राता आहे आणि अदिती तुमची स्वसा. हे अदृष्ट शक्तींनो, ज्या आता विश्व-दृष्टीच्या अधीन झाल्या आहात, स्थिर व्हा; शांत व्हा—इथे खरा सुख-क्षेम आणि ऋताची स्थापना होवो.
Mantra 7
ये अंस्या ये अङ्ग्याः सूचीका ये प्रकङ्कताः । अदृष्टाः किं चनेह वः सर्वे साकं नि जस्यत ॥
जे खांद्याला धरतात, जे अंगांना जखडतात, जे सूईसारखे टोचतात, जे लपलेल्या डंखाने प्रहार करतात—हे अदृष्टांनो, इथे तुमचे किंचितही स्थान नाही. तुम्ही सर्वजण एकत्र खाली दाबले जाऊन, वश व्हा.
Mantra 8
उत्पुरस्तात्सूर्य एति विश्वदृष्टो अदृष्टहा । अदृष्टान्त्सर्वाञ्जम्भयन्त्सर्वाश्च यातुधान्यः ॥
अग्रभागातून सूर्य उदयास येतो—विश्वदृष्ट, अदृष्टहंता. तो सर्व अदृष्ट वैर्‍यांना चुरडून टाकतो; आणि सर्व यातुधान्य शक्तींनाही भंग करून नष्ट करतो.
Mantra 9
उदपप्तदसौ सूर्यः पुरु विश्वानि जूर्वन् । आदित्यः पर्वतेभ्यो विश्वदृष्टो अदृष्टहा ॥
तो सूर्य उडी घेऊन वर उगवला; अनेकांना—सर्व विरोधी गतींना—झिजवून नष्ट करणारा. आदित्य पर्वतांच्या पलीकडे उदित होतो—सर्वदर्शी, अदृष्टाचा संहारक.
Mantra 10
सूर्ये विषमा सजामि दृतिं सुरावतो गृहे । सो चिन्नु न मराति नो वयं मरामारे अस्य योजनं हरिष्ठा मधु त्वा मधुला चकार ॥
हे विष मी सूर्यांत टाकतो; सुरा‑गृहातील चामड्याच्या पिशवीत. तोही मरत नाही—आम्हीही मरू नये; याच्याशी आमचा संयोग दूर राहो. हे हरिष्ठा (हरित‑स्वर्ण प्रकाशात स्थित), मधूने तुला मधुर केले; गोडवा कडूपणावर विजय मिळवतो.
Mantra 11
इयत्तिका शकुन्तिका सका जघास ते विषम् । सो चिन्नु न मराति नो वयं मरामारे अस्य योजनं हरिष्ठा मधु त्वा मधुला चकार ॥
ही लहानशी पक्षी‑प्राणीही तुझे विष गिळून टाकतील तरी ते मरत नाहीत—आम्हीही मरू नये; याच्याशी आमचा संयोग दूर राहो. हे हरिष्ठा (सुवर्ण प्रकाशात स्थित), मधूने तुला मधुर केले; आनंद‑शक्ती विषाचा परिणाम बदलते.
Mantra 12
त्रिः सप्त विष्पुलिङ्गका विषस्य पुष्यमक्षन् । ताश्चिन्नु न मरन्ति नो वयं मरामारे अस्य योजनं हरिष्ठा मधु त्वा मधुला चकार ॥
त्रिवार सात ‘विष्पुलिङ्गका’ यांनी विषाची वाढ चाखली; तरीही ते मरत नाहीत—आम्हीही मरू नये. त्याच्याशी आमचे योजण दूर राहो. हरिष्ठा (हरित-दीप्ती)मध्ये प्रतिष्ठित होऊन मधु तुला मधुर करो; मधुला (आनंद-शक्ती) विषाचा विधान निरस्त करो.
Mantra 13
नवानां नवतीनां विषस्य रोपुषीणाम् । सर्वासामग्रभं नामारे अस्य योजनं हरिष्ठा मधु त्वा मधुला चकार ॥
विषाच्या नवानां-नवतीनां—नव्व्याण्णव प्रकार व त्यांच्या रोपुषी (प्रसार-शाखा) यांचे—सर्वांचे नाव मी धरले आहे. त्याच्याशी आमचे योजण दूर राहो. हरिष्ठामध्ये प्रतिष्ठित होऊन मधु तुला मधुर करो; मधुला नाम-ज्ञानाने सर्व विषाक्तता वश करो.
Mantra 14
त्रिः सप्त मयूर्यः सप्त स्वसारो अग्रुवः । तास्ते विषं वि जभ्रिर उदकं कुम्भिनीरिव ॥
त्रिवार सात मयूर्यः—दीप्त शक्ती—आणि सात अग्रुवः स्वसारः, अग्रगामी भगिनी-शक्ती, तुझे विष उचलून घेऊन गेल्या; बाहेर टाकून दिले—जसे कुम्भिनीः, जलकलशधारिणी स्त्रिया, पाणी उचलून दूर करतात तसे.
Mantra 15
इयत्तकः कुषुम्भकस्तकं भिनद्म्यश्मना । ततो विषं प्र वावृते पराचीरनु संवतः ॥
मी, इयत्तक, कुषुम्भकासह, दगडाने विषाचा उगम प्रहार करून फोडून टाकतो. त्या भेदनाने विष बाहेरच्या दिशेने वळून लोटत दूर निघून जाते; काळाच्या क्षय पावणाऱ्या प्रवाहांनुसार मागे सरकत जाते.
Mantra 16
कुषुम्भकस्तदब्रवीद्गिरेः प्रवर्तमानकः । वृश्चिकस्यारसं विषमरसं वृश्चिक ते विषम् ॥
कुषुम्भक, पर्वतावरून पुढे सरकत असताना, असे म्हणाला: ‘वृश्चिकाचे विष निरस, सारहीन आहे; हे वृश्चिका, तुझे विष निरस—अशक्त—केले गेले आहे.’
Frequently Asked Questions
It is a protective hymn that confronts hidden, unseen afflictors—often understood as poison, disease-agents, or hostile forces—and drives them away through mantra and the power of solar revelation.
Because the Sun is portrayed as “all-seeing” and as the destroyer of what works invisibly (adṛṣṭahā). The hymn uses sunlight as a symbol and force of exposure that breaks hidden harm.
Several verses explicitly speak in an antidote style and one verse directly addresses scorpion venom. In practice, it is also applied more broadly for protection from unseen troubles, fear, and sudden afflictions.
Ask anything about Sukta 191 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
