Mandala 2
मण्डल 2
The Family Book of Gritsamada
ऋग्वेदातील मंडल २ हे गृत्समद वंशाचे ‘कुलग्रंथ’ असून, प्रेरित वाणी (वाच) ऋताशी संलग्न होऊन देवता व यजमानांसाठी ‘मार्ग उघडते’ असा घट्ट रचलेला यज्ञविश्व येथे दिसतो. अग्नी हा सर्वोच्च मध्यस्थ ठरतो; इंद्राची विजयशक्ती आणि मरुतांची वादळी साथ यज्ञाद्वारे संपत्ती, संरक्षण आणि योग्य व्यवस्था (ऋत) दृढ करतात. हे मंडल विशेषतः रुद्रसूक्तांसाठी प्रसिद्ध आहे: उग्र धनुर्धर रुद्राजवळ आदरयुक्त संयमाने जाऊन, त्याच्या क्रोधाचे शमन व्हावे व तो कल्याणकारी होावा अशी विनंती केली जाते.
Suktas in Mandala 2
Sukta 1
Sukta 2.1
ऋग्वेद २.१ मध्ये अग्नीचे आवाहन सर्वजन्मा, सदैव शुद्ध अशा अग्निरूपाने केले आहे—जो स्वर्गाच्या तेजातून, जलांतून, दगड, लाकूड व वनस्पतींतून प्रकट होतो, आणि मानवाच्या घरात व हृदयात प्रज्वलित केला जातो. हे सूक्त अग्नीच्या अनेक नातेसंबंधी रूपांची—पिता, भाऊ, पुत्र आणि मित्र—स्तुती करते, तसेच उपासक व यजमानांना समृद्धी, संरक्षण आणि सभेत ‘वृहद्’ (bṛhat) अशी विशाल/महान वाणी-उद्गार प्राप्त व्हावा यासाठी त्याने मार्गदर्शन करावे अशी प्रार्थना करते.
Sukta 2
Sukta 2.2
हे सूक्त अग्नीला जातवेदस् म्हणून आवाहन करते आणि यज्ञाने त्याची वृद्धी व्हावी, तसेच आहुती, देह आणि प्रेरित वाणीने त्याची स्तुती व्हावी अशी प्रार्थना करते. यात अग्नीला तेजस्वी होतृ म्हणून वर्णिले आहे—जो सामर्थ्य व समृद्धीची “दारे” उघडतो, द्यावा-पृथिवीला अनुकूल करतो, आणि यजमान व गायक—दोघांनाही—श्रेष्ठ कल्याण व बृहद् (विस्तीर्ण महानता) याकडे नेतो.
Sukta 3
Sukta 2.3
हा सूक्त प्रज्वलित, पृथ्वीवर स्थापित होतृ म्हणून अग्नीचा अभिषेक करतो—जो सर्व लोकांकडे मुख करून देवांना यज्ञाकडे नेतो. त्याच्या शुद्ध करणाऱ्या, तेजस्वी प्रज्ञेची आणि हवि—विशेषतः घृत—वाहून नेणाऱ्या भूमिकेची स्तुती केली आहे, ज्यामुळे विधी यथायोग्य घडतो आणि यजमानासाठी फलदायी ठरतो.
Sukta 4
Sukta 2.4
हे सूक्त अग्नी जातवेदसाचे आवाहन करते—कुळांचा तेजस्वी “अतिथी” म्हणून—आणि त्याला मित्राप्रमाणे स्थिर, विश्वासार्ह, व मानवांमध्ये वास करण्यास योग्य असा दिव्य मध्यस्थ म्हणून प्रतिष्ठित करते. यात अग्नीच्या बहुरंगी प्रभेची स्तुती आहे आणि त्याच्या त्या विरोधाभासाचाही उल्लेख आहे की तो यौवन नित्य नवे करतो. शेवटी प्रार्थना आहे की अग्नीच्या द्वारे गृत्समद-वंशी मर्यादांपलीकडे उन्नत होऊन वीरशक्ती, संरक्षण आणि प्राणदायी वाढ प्राप्त करो.
Sukta 5
Sukta 2.5
हा सूक्त अग्नीची विशेषतः होतृ—यज्ञाचा पुरोहित—या याजकपदातील स्तुती करतो आणि त्याच्या भोवती समन्वित विधीशक्तींचे आवाहन करतो, जेणेकरून यज्ञ योग्य रीतीने पुढे जाऊन प्रभावी/फलदायी ठरो. अग्नीला जागरूक, पितृतुल्य मार्गदर्शक म्हणून—पितृपरंपरेला दिशा देणारा—असे हाक मारले आहे; तो आहुती एकत्र करतो, विधीची रचना/क्रम नीट जुळवतो, आणि यम (योग्य शिस्त/क्रम) व यज्ञकौशल्य यांच्या बळावर ‘श्रेष्ठ धन’ प्रदान करतो.
Sukta 6
Sukta 2.6
गृत्समदाचे हे गायत्री सूक्त अग्नीचे आवाहन करते—समिधा प्रज्वलन, प्रार्थना आणि यज्ञकर्माची सुव्यवस्थित रचना यांद्वारे ज्याच्याजवळ जाता येते अशी निकट व अंतरंग दैवी उपस्थिती म्हणून. अग्नीने ऋषीचे उच्चार ऐकावेत, हवि स्वीकारावे, आणि स्वर्गीय “वर्षा” (बलाचा अवतार), विजयदायी ऊर्जा (वाज) व विपुल पोषण प्रदान करावे अशी विनंती आहे. शेवटी सर्वज्ञ, चेतन अग्नीला आमंत्रण दिले आहे की तो येवो, विधी योग्य क्रमाने संपन्न करो आणि बर्हिस् (यज्ञासन)ावर विराजमान होवो.
Sukta 7
Sukta 2.7
हे लघु गायत्री सूक्त भरतांची स्वतःची अग्नी—कनिष्ठ असूनही अग्रगण्य—अशा अग्नीचे आवाहन करते आणि त्याने तेजस्वी, अत्यंत इच्छित धन व कल्याण आणावे अशी प्रार्थना करते. यात अग्नीची पवित्रता व त्याची व्यापक, दीप्तिमान उपस्थिती यांची स्तुती आहे; तसेच तो घृत-आहुतींनी पुष्ट होतो आणि प्राचीन, वरणीय होतृ म्हणून यज्ञकर्म वहन करून त्याला पूर्णत्व/सिद्धीपर्यंत पोहोचवतो, हे अधोरेखित केले आहे.
Sukta 8
Sukta 2.8
अग्नीला अर्पित हे लघु सूक्त त्याच्या वेगवान “जुए व रथां”ची—म्हणजे यज्ञात त्वरित आगमन व प्रभावी कृती साधणाऱ्या त्याच्या शक्तींची—स्तुती करते, आणि उपासकाला अविनाशी प्रकाशाने सर्व बाजूंनी वेढणाऱ्या, स्वर्गसदृश तेजस्वी प्रभेचा उत्सव साजरा करते. शेवटी हे सामुदायिक प्रार्थनेत परिणत होते: अग्नीच्या, तसेच इंद्र, सोम आणि इतर देवांच्या संयुक्त सहाय्याने संघर्षात संरक्षण व विजय लाभो.
Sukta 9
Sukta 2.9
हा सहा-ऋचांचा त्रिष्टुभ सूक्त अग्नीला सर्वज्ञ होतृ म्हणून सिंहासनारूढ करतो—जो याज्ञिक स्थानी आसन घेऊन उपासकांच्या अंतःकरणात स्वतःची स्थापना करतो. त्याच्याकडे विनंती आहे की तो हविर्भाग ऐकून स्वीकारो, समृद्धीची पुष्टी करो, आणि यज्ञाचे नेतृत्व करणारा सर्वोत्तम यजमान/याजक म्हणून कर्म पार पाडो—अपायापासून रक्षण करो तसेच तेजस्वी प्राणशक्ती व धन प्रदान करो.
Sukta 10
Sukta 2.10
अग्नीला उद्देशून रचलेल्या या लहान त्रिष्टुभ सूक्तात त्याची यज्ञातील प्रथम व पित्याप्रमाणे उपस्थिती म्हणून स्तुती केली आहे—इळेच्या पवित्र आसनावर प्रज्वलित झालेला, परिपूर्णता व विवेकाने तेजस्वी. यात अग्नीची सर्वव्यापी, विश्वव्यापी पोहोच अधोरेखित केली आहे—तो लोकांना आपल्या अधिकारात घेतो—आणि त्याचबरोबर त्याला “घासून उजळवला जाणारा” व घृताने अभिषिक्त होणारा शुद्धकर्ता म्हणूनही दाखवले आहे. शेवटी कवी अर्पणातील योग्य रीतीने वाटलेला हिस्सा मागतो आणि अग्नीला मनु-परंपरेतील दूत म्हणून आवाहन करतो—वाणी-रूपी स्रुवाने बोलावलेला—माधुर्य व समृद्धीसाठी.
Sukta 11
Sukta 2.11
गृत्समद ऋषींचे हे इन्द्रसूक्त देवाला कवींनी केलेली विनंती ऐकण्यासाठी, यज्ञात येण्यासाठी आणि त्याचे सामर्थ्य वाढविणारा सोम पिण्यासाठी आवाहन करते. यात इन्द्राची वीर दाता व रक्षक म्हणून स्तुती करून धन, विजय आणि भाग्याचा अदग्ध (न जळणारा) हिस्सा मागितला आहे, जेणेकरून उपासक सभेत ‘विस्तीर्ण’ वाणी बोलू शकतील आणि त्यांना बलवान संतती व सहाय्यक मित्र लाभतील.
Sukta 12
Sukta 2.12
ऋग्वेद २.१२ हे इंद्राचे एक प्रभावी स्तुतिगीत आहे; सृष्टीची स्थिरता, संघर्षातील विजय, तसेच धन व बळ प्राप्त होणे यामागील निर्णायक सामर्थ्य म्हणून त्यांची वारंवार ओळख करून देते. यात इंद्राच्या आद्य सर्वोच्चतेचे स्मरण आहे—ज्यामुळे स्वर्ग व पृथ्वी थरथरले—आणि संघर्षात सर्व बाजूंनी ज्याला आवाहन केले जाते असा देव म्हणून त्यांचे चित्रण केले आहे; तसेच सोम पिळणारा आणि यजमान/यज्ञकर्ता यांना मिळणाऱ्या त्यांच्या अढळ सहाय्याचेही प्रतिपादन केले आहे.
Sukta 13
Sukta 2.13
ऋग्वेद २.१३ हे गृत्समद ऋषींचे त्रिष्टुभ छंदातील सूक्त असून, यात इंद्राची स्तुती ऋत (विश्वव्यवस्था) धारण करणारा म्हणून केली आहे—तो लोकांचा विस्तार करतो, जीवनदायी शक्ती मुक्त करतो आणि स्वर्गातील गर्जनयुक्त तेज प्रकट करतो. जल, ऋतूचक्र आणि सोमसदृश “प्रथम अमृत” या प्रतिमांद्वारे इंद्राचे सामर्थ्य जननशील/सृजनशील शक्तींशी जोडले आहे; आणि शेवटी सामुदायिक यज्ञकर्मांत सुव्यवस्थित दानशीलता, कीर्ती व वीरबल यांसाठी प्रार्थना करून सूक्त समाप्त होते.
Sukta 14
Sukta 2.14
हे सूक्त इंद्रासाठी सोम-आह्वान आहे; अध्वर्यु याजकांनी वृषभस्वरूप इंद्राला प्रिय असलेला उत्साहवर्धक सोम आणून ओतावा, अशी प्रेरणा यात आहे. यात इंद्राच्या निर्णायक विजयांचे आणि सहकारी वीरांचे तो करीत असलेल्या संरक्षणाचे स्तवन केले आहे; आणि शेवटी सार्वजनिक सभांमध्ये उपासकांसाठी विपुल, कीर्ती देणारे धन व बळ यांची याचना केली आहे.
Sukta 15
Sukta 2.15
हा सूक्त इंद्राच्या “सत्याच्या सत्य कर्मां”चा उद्घोष करतो: सोमपानानंतर तो अडथळा आणणाऱ्या सर्पाचा (अहि/वृत्र) वध करतो आणि जीवनशक्तींचे—जल, प्रकाश व विजयकारी गतीचे—दडपलेले प्रवाह मुक्त करतो. हे स्तुतीही आहे आणि आवाहनही; उपासकांसाठी इंद्राने ही विश्व-व्यवस्था घडविणारी कृत्ये पुन्हा करावीत, आणि सभेत संरक्षण, लूट/धनलाभ व वीरबल प्रदान करावे, अशी विनंती यात आहे.
Sukta 16
Sukta 2.16
ऋग्वेद २.१६ हे सात त्रिष्टुभ् छंदांचे सूक्त आहे. यात गृत्समद प्रज्वलित अग्नीला आहुती अर्पावी तशी, काळजीपूर्वक “वहन” केलेली स्तुती अर्पण करतो आणि प्राचीन तरीही सदैव तरुण अशा इंद्राला सोम-पीडनांकडे येण्याचे आमंत्रण देतो. हे सूक्त इंद्राला धाडसी वृषभ म्हणून गौरवते—जो जनांचा संकल्प (क्रतु) स्वीकारतो; त्याला तेजस्वी सामर्थ्याने सोमपान करण्यास उद्युक्त केले जाते, जेणेकरून तो उपासकांवर धन आणि संरक्षणाचा वर्षाव करील.
Sukta 17
Sukta 2.17
हे संक्षिप्त त्रिष्टुभ सूक्त इंद्राची स्तुती करते—त्याच्या त्या विस्तीर्ण अधिपत्याची, जे वाढत जाऊन सर्व लोकांना व्यापते, आणि त्याच्या त्या विजयशक्तीची, जी विश्वात प्रकाश व सुसंगती (व्यवस्था) प्रस्थापित करते. इंद्राची क्रिया येथे कार्यकारी “अग्नि-शक्ती” (अग्नि/वह्नि) यांच्या प्रतिमेतून दाखवली आहे; ती दोन लोकांना विस्तारते आणि फाटलेला अंधार “शिवून” जोडते. त्यानंतर कवी गायकांसाठी वाज (विजयकारी बल), संरक्षण, आणि उदार दक्षिणा (दान) यांची याचना करतो.
Sukta 18
Sukta 2.18
इंद्राला उद्देशून ही स्तुती उषःकाळी जुंपलेल्या “नव्या रथा”चे आवाहन करते; अनेक जू, लगाम आणि वल्ह्यासारखे समृद्ध प्रतीकात्मक अवयव त्यात येतात. कवींच्या अर्पणांनी व प्रेरित चिंतनाने तो रथ वेगवान व्हावा अशी प्रार्थना आहे. सोमपानाच्या यज्ञात इंद्राला अत्यंत तातडीने—अधिकाधिक संख्येने व सामर्थ्याने—आमंत्रित केले आहे; त्याचे आगमन यजमानांसाठी विजय, संरक्षण आणि योग्य वाटा (भग) निश्चित करो. शेवटी दृष्टी दक्षिणा (पुरोहित-दान) आणि सामुदायिक समृद्धीकडे वळते: उदारता वाहत राहो, सभेत वाणी “विस्तीर्ण” होवो, आणि प्रजा वीर संततीने संपन्न होवो.
Sukta 19
Sukta 2.19
हे सूक्त इंद्राची स्तुती करते—सोमाने सामर्थ्यवान झालेला प्रभू म्हणून—जो “उच्चतर स्वर्गात” आपले आसन स्थापन करतो, यजमानाच्या हाकेला उत्तर देतो, आणि प्रकाश, संपत्ती व विजय देतो. योग्य स्तुती (ब्रह्मन्) आणि सोमपिळण यांचा इंद्राच्या प्रत्यक्ष देणग्यांशी संबंध जोडला आहे—सूर्यासारखी दीप्ती, लपलेले धन, आणि गायकांसाठी अक्षय वाटा (भग). शेवटच्या प्रार्थनेत उदार दक्षिणा याजकसमुदायासाठी “दुधासारखी काढून” मिळावी, जेणेकरून ते सभेत दृढ संतती आणि वीरशक्तीसह बृहद् (विस्तीर्ण/महान) वाणी उच्चारू शकतील, अशी याचना आहे.
Sukta 20
Sukta 2.20
ऋग्वेद २.२० हे इंद्राचे त्रिष्टुभ छंदातील स्तुतीसूक्त आहे. कवी आपली प्रेरित शक्ती सुयोजित रथासारखी अर्पण करून इंद्राची रक्षा, विजय आणि उदार प्रतिदान यांची याचना करतो. यात अङ्गिरसांशी निगडित इंद्राच्या प्राचीन पराक्रमांचे स्मरण आहे—मार्ग उघडणे, शिला/दुर्ग फोडणे आणि प्रकाश मुक्त करणे—आणि नंतर ठोस यज्ञीय विनंती येते: गायकासाठी व सभेसाठी विपुल दक्षिणा ‘दुधून’ काढली जावो, आणि विदथात वीर संतती व महान वाणी यांसह समुदाय समृद्ध होवो.
Sukta 21
Sukta 2.21
हे लघु इन्द्रसूक्त सर्वविजयी देवाला सोम आणण्याचे आमंत्रण आहे—जो विजयाच्या प्रत्येक क्षेत्रात जिंकवतो: धन, स्वर्ग, बळ, गोधन आणि जल. यात इन्द्राची अजेय व व्यापक अशी शक्ती म्हणून स्तुती आहे, जो उषांसाठी प्रकाशमय लोक उघडतो; आणि शेवटी श्रेष्ठ देणग्यांसाठी एकाग्र प्रार्थना आहे: निर्मळ बुद्धी, समृद्धी, सुरक्षितता, मधुर वाणी आणि उजळ दिवस.
Sukta 22
Sukta 2.22
इंद्राला अर्पित हे लघु सूक्त विष्णूसह पिळलेल्या सोमाचे पान केल्यानंतर देवाच्या शक्तीच्या उधाणाचे स्तवन करते; तसेच सोमाला “सत्य” अशी दैवी शक्ती मानते, जी “सत्य” इंद्रास निष्ठेने साथ देते. इंद्राची वाढती पराक्रमशक्ती, उपासकाप्रती त्याची उदारता, आणि जलांना मुक्त करून जीवन व दैवी ऋत-व्यवस्था पुनर्स्थापित करणारा त्याचा आद्य पराक्रम—यांची येथे प्रशंसा केली आहे.
Sukta 23
Sukta 2.23
हे सूक्त बृहस्पति/ब्रह्मणस्पतीचे आवाहन करते—पवित्र वाणीचा अधिपती, जो अंतःस्थ “गण” (gaṇāḥ) यांना संघटित करून प्रेरित उच्चार व विजयासाठी मार्ग मोकळा करतो. त्यांना विनंती आहे की ते उपासकाच्या अंतःआसनात विराजमान व्हावेत, शत्रुत्वपूर्ण किंवा दुष्ट-वाणी शक्तीं पासून संरक्षण करावे, आणि या स्तोत्रालाच योग्य दिशा द्यावी—जेणेकरून कुल समृद्ध होईल आणि सभेत “बृहत्” (bṛhat; विशाल/महान) वाणी उच्चारली जाईल.
Sukta 24
Sukta 2.24
हे सूक्त पवित्र वाणीचा अधिपती बृहस्पति/ब्रह्मणस्पती याचे आवाहन करते; तो प्रेरित विचार (मति) जागवतो आणि यज्ञात स्तोत्र प्रभावी करतो. सल्ला व संघर्ष यांत अग्रगण्य मार्गदर्शक म्हणून त्याची स्तुती करून, अर्पण व प्रार्थना प्रवृत्त करावी, विजय व समृद्धी (वाज) द्यावी, तसेच संतती व कल्याण यांचे रक्षण करावे अशी विनंती केली आहे. सूक्ताचा शेवट या प्रार्थनेने होतो की देवाने “सु-वाक्य स्तोत्राला मार्गदर्शन करावे”, जेणेकरून उपासक वीरशक्तीने संपन्न होऊन सभेत ‘बृहद्’ (विस्तीर्ण/महान) उच्चारू शकतील.
Sukta 25
Sukta 2.25
हे लघु सूक्त ब्रह्मणस्पतीची स्तुती करते—ते पवित्र वाणीचे स्वामी आणि यज्ञकर्मातील प्रावीण्यवान अधिपती आहेत; ते शक्तींना ‘जोत’ करून यशस्वी कृतीसाठी एकत्र आणतात, विशेषतः अग्नीच्या प्रज्वलनशक्ती व पुढे ढकलणाऱ्या प्रेरणेच्या माध्यमातून. वाकड्या/कुटिल विरोधापुढे ते अजेय असल्याचे वर्णन आहे—ते बंधने तोडतात आणि उपासकासाठी सुरक्षित आश्रय व समृद्धी उघडतात. वारंवार येणारा ध्रुवपद त्यांच्या या सामर्थ्यावर भर देतो की ते मित्रांना आणि अंतःकरणातील शक्तींना एक प्रभावी, विजयी संघ म्हणून एकत्रित करतात.
Sukta 26
Sukta 2.26
ऋग्वेद २.२६ मध्ये ब्रह्मणस्पती (बृहस्पती) यांचे पवित्र वाणीचे अधिपती म्हणून आवाहन केले आहे; ते उच्चाराला सरळ, विजयदायी आणि ‘अदेव’ (अर्पणरहित) प्रवृत्तीविरुद्ध प्रभावी करतात. हा सूक्त श्रद्धेने हविर्दान करणाऱ्या यजमानाला मिळणारी समृद्धी, सामाजिक आधार आणि अंतर्बळ यांची स्तुती करतो; आणि शेवटी बृहस्पती योग्य मार्गावर मार्गदर्शन करतात व दुःख आणि इजा/हानीपासून व्यापक संरक्षण देतात, असे सांगून समाप्त होतो.
Sukta 27
Sukta 2.27
ऋग्वेद २.२७ हे गृत्समदाचे त्रिष्टुभ छंदातील सूक्त असून, यात आदित्यांचे आवाहन केले आहे—ते प्राचीन राजे आहेत, जे ऋत (विश्व-व्यवस्था) धारण करतात आणि सरळ मार्गाने चालणाऱ्या मानवाचे रक्षण करतात. सूक्त ‘शुद्ध तूप’सदृश स्तुती अर्पण करते आणि देवतांकडे—विशेषतः मित्र, वरुण, अर्यमन्, भग, दक्ष व अंश—मार्गदर्शन, नैतिक स्थैर्य, समृद्धी आणि निर्दोष मार्ग यांची याचना करते. शेवटी वरुणाला वैयक्तिक प्रार्थना आहे—आपण दैवी कृपेतून ढळू नये आणि सभेत बळाने ‘बृहद्’ (महान/विस्तृत वाणी) उच्चारू शकावे.
Sukta 28
Sukta 2.28
ऋग्वेद २.२८ हे गृत्समद ऋषीचे वरुणाला उद्देशून त्रिष्टुभ छंदातील सूक्त आहे. यात वरुणाला ऋत (विश्व व नैतिक व्यवस्था) धारण करणारा, सार्वभौम आदित्य म्हणून स्तुती केली आहे. कवी संरक्षण, उत्तम कीर्ती, तसेच भय व अपराध/दुष्कृत्यांपासून मुक्ती मागतो; वरुणाने पाप व दुःख ‘दोरीला बांधलेल्या वासरासारखे’ सैल करून सोडावे अशी प्रार्थना करतो, आणि उपासकाला समृद्धी व सत्याच्या सुयोग्यरीत्या मार्गदर्शित पथावर स्थिर ठेवावे अशी विनंती करतो.
Sukta 29
Sukta 2.29
या सात ऋचांच्या त्रिष्टुभ सूक्तात गृत्समद आदित्यांना—विशेषतः मित्र व वरुण—ऋत (विश्व व नैतिक व्यवस्था) यांचे रक्षक म्हणून आवाहन करतो, जेणेकरून लपलेला दोष आणि अंतःकरणातील विचलन दूर राहील. कवी दया, सत्याच्या “मध्यम मार्गा”वर योग्य मार्गदर्शन, तसेच समृद्धीमध्ये आणि “बृहद्” (विशाल) सामुदायिक वाणीमध्ये अखंड सहभाग यांची याचना करतो—ही वाणी अंतर्गत वीरशक्तीने पोसली व टिकवली जाते.
Sukta 30
Sukta 2.30
हे त्रिष्टुभ् सूक्त ‘आपः’ (जल) यांची स्तुती करते—त्यांना सुव्यवस्थित, जीवनदायी शक्ती म्हणून वर्णन करते, ज्या दिवस‑रात्र ऋताच्या (ṛta) नियमानुसार प्रवाहित होतात. विश्वव्यवस्था स्थापन करणाऱ्या सवितृमध्ये त्या आनंद मानतात आणि अडथळे दूर करणाऱ्या इंद्रामध्येही. पुढे सूक्त रक्षणार्थ आवाहनांत विस्तारते—विशेषतः इंद्र (आणि सोम) यांना उद्देशून—भीतीच्या वेळी सुरक्षा, विस्तीर्ण अवकाश/स्थान, तसेच वीरशक्ती व संततिसमृद्धीने युक्त समृद्धी मिळावी अशी प्रार्थना करते; शेवटी मरुत‑गणाचेही आवाहन केले आहे.
Sukta 31
Sukta 2.31
या सूक्तात मित्र-वरुणांना ऋत आणि योग्य संबंध यांचे स्थैर्य राखणारे बल म्हणून आवाहन केले आहे; आणि आदित्य, रुद्र व वसु यांच्यासह त्यांनी यजमानाच्या प्रवासाचा “रथ” धारण करून स्थिर ठेवावा अशी प्रार्थना केली आहे. पुढे हे व्यापक विश्वदेव-समाह्वानात विस्तारते—त्वष्टृ, इळा, भग, द्यावा-रोदसी, पूषन्, पुरंधि आणि अश्विन—यांना बोलावून, प्रत्येक सहाय्यकारी विश्वकार्य यज्ञात आपले आसन घेईल असे घडवते. शेवटी कवी आपल्या वाणीला नव्याने घडविलेल्या स्तुती-वाहनासारखे “रचतो” आणि श्रवस् (कीर्ती/प्रेरित श्रवण), वाज (उत्साह-बल) व धीति (प्रकाशित विचार) यांची याचना करतो.
Sukta 32
Sukta 2.32
हा सूक्त आरंभी द्यावा–पृथिवी (स्वर्ग आणि पृथ्वी) यांचे आवाहन करतो—कवीच्या वचनाचे रक्षक, ऋताशी सुसंगत, आणि विशाल माता–पिता म्हणून—जे विस्तार, संरक्षण आणि समृद्धी प्रदान करतात. पुढे ही प्रार्थना शुभ स्त्री-शक्तींकरिता विस्तारित होते—विशेषतः राका आणि संबंधित देवतांना—की त्यांनी सुपीकता, धन आणि कल्याण द्यावे; आणि शेवटी अनेक दिव्य स्त्रियांना साहाय्य व स्वस्ति (मंगल) यासाठी केलेल्या सर्वसमावेशक आवाहनाने ती समाप्त होते.
Sukta 33
Sukta 2.33
हे सूक्त रुद्राचे श्रद्धापूर्ण व काळजीपूर्वक संतुलित आवाहन आहे—तो एकीकडे भयप्रद, तर दुसरीकडे कल्याणकारी—आणि त्यात त्याच्या क्रोधाऐवजी कृपेची याचना केली आहे. गृत्समद प्रार्थना करतो की तो “सूर्यदर्शन”ापासून वंचित होऊ नये, समृद्ध बल, संतती व अपायापासून संरक्षण मिळावे; तसेच रुद्राच्या शुद्धीकरण करणाऱ्या शक्तीची स्तुती करून उग्र देवाला शांत करण्यासाठी वारंवार नमस्कार अर्पण करतो.
Sukta 34
Sukta 2.34
हा सूक्त मरुतांची स्तुती करतो—ते उग्र, तेजस्वी वादळ-शक्ती आहेत; वन्य सत्तांसारखे वेगाने धावतात, अग्नीप्रमाणे ज्वलंत होतात, आणि अडथळे दूर करून प्रकाशाच्या लपलेल्या “किरणां/गायीं”ना मुक्त करतात. त्यांना विनंती आहे की ते संरक्षण, समृद्धी आणि सुमती (योग्य बुद्धी/सद्भाव) घेऊन जवळ यावेत—विशेषतः हविर्दान करणाऱ्या यजमानासाठी. त्यांच्या सामर्थ्याचे जिवंत विशेषणांनी वर्णन करताना सुरू झालेला सूर पुढे थेट प्रार्थनेत बदलतो, आणि त्यांची तारक मदत आपल्याला संकट व निंदेच्या पलीकडे नेवो अशी याचना करतो.
Sukta 35
Sukta 2.35
हा सूक्त अपां नपात्—गूढ ‘जलांचा पुत्र’—याची स्तुती करतो; तो जलांमध्ये अंतर्निहित अग्नी व सृजनशक्ती म्हणून तेजस्वी दैवी उपस्थिती आहे. गृत्समद ऋषी त्याला कवीचे वचन स्वीकारावे, आनंद व योग्य रूप घडवावे, आणि लोकांमध्ये समृद्धी, प्राणबल व ऋत-नियमित वाढ प्रदान करावी असे आवाहन करतात. सूक्ताचा शेवट आशीर्वचनात्मक वळणाने होतो, ज्यात अपां नपात्चे तेज अग्नीच्या मंगल रक्षणाशी जोडून समुदाय व यज्ञसभेच्या कल्याणाची कामना केली जाते.
Sukta 36
Sukta 2.36
ऋग्वेद २.३६ मध्ये सोम-यज्ञाचे आमंत्रण रेखाटले आहे; यात इंद्र (आणि संबंधित राजस देवता) यांना येण्यास, आसन ग्रहण करण्यास, आणि याजकीय पदांद्वारे वाटप झालेला मधुर सोम पिण्यास उद्युक्त केले जाते. दगडांनी पिळण्याची जिवंत प्रतिमा—दगडांनी ‘दूध काढल्या’ जाणाऱ्या गायी/किरण आणि जलधारा—ह्या होतृ, आग्नीध्र, प्रशास्तृ अशा नेमक्या विधी-सूचनांशी मिसळून, यज्ञाला एक सुव्यवस्थित प्रवाह/मार्ग म्हणून दाखवते, जो देवांना जागृत करतो आणि बल, प्रभुत्व व योग्य शासन-आज्ञा (न्याय्य आदेशाधिकार) मुक्त करतो.
Sukta 37
Sukta 2.37
हे लघु सूक्त द्रविणोदाः—“धन/वर देणारा”—यांचे आवाहन करते; ते सोमपान करणारी शक्ती असून, योग्य रीतीने क्रमबद्ध याज्ञिक कर्म आणि ऋतु (योग्य वेळ) साधून दिलेल्या आहुतीने प्रसन्न होतात. होतृ, पोतृ, नेष्टृ, अध्वर्यु या ऋत्विजांच्या माध्यमातून सोमयागाचा क्रम येथे मांडला आहे आणि शेवटी देवतेने “चौथा पेला” पिण्याची विनंती केली आहे; ज्यायोगे यजमानाला समृद्धी, बळ आणि यज्ञसिद्धी प्राप्त होईल.
Sukta 38
Sukta 2.38
हे सूक्त सवितृची स्तुती करते—त्यांना दिव्य प्रेरक म्हणून, जे उदयास येऊन व अस्ताला जाऊन सर्व लोकांना गती देतात, ऋत (विश्वव्यवस्था) धारण करतात आणि देव व मानव यांचा समृद्धीचा हिस्सा वाटतात. यात त्यांच्या स्थिर, विजयशाली उपस्थितीचे वर्णन आहे, जी विकृती/भ्रम दूर करते आणि त्यांच्या दिव्य विधीनुसार “सनातन जलांना” प्रवाहित करते. शेवटी द्रष्टा सवितृकडे प्रार्थना करतो की गायकांच्या शांती व वृद्धीसाठी स्वर्ग, जल आणि पृथ्वी येथून इच्छित विपुलता प्रदान करावी.
Sukta 39
Sukta 2.39
हे सूक्त अश्विनौंचे आवाहन करते—ते वेगवान, द्वय शक्ती आहेत; मानवांच्या अर्पणांना वाहून नेतात आणि प्रत्यक्ष सहाय्य देतात: आरोग्य, संरक्षण, योग्य मार्गदर्शन व समृद्धी. कवी दगड, दूत, डोळे, हात, पाय अशा जोड उपमांद्वारे त्यांना लवकर यावे, स्पष्ट पाहावे, देह बरा करावा आणि उपासकाला श्रेष्ठ कल्याणाकडे नेावे अशी प्रार्थना करतो. शेवटी रचलेला स्तोम अश्विनांसाठी ‘वृद्धी’ म्हणून अर्पण केला जातो आणि तेजस्वी, बलवान संतती तसेच सभेत व्यापक, विजयशाली वाणी मिळावी अशी कामना केली जाते.
Sukta 40
Sukta 2.40
हा सहा-ऋचांचा त्रिष्टुभ सूक्त द्वय-देवता सोम आणि पूषन् यांचे आवाहन करतो—त्यांना समृद्धीचे संयुक्त जनक आणि असे रक्षक मानतो की जे लोकांत तसेच उपासकाच्या अंतःकरणात अमृतत्व व ऐश्वर्याची “नाभि” (nābhi) स्थापन करतात. वाढीच्या मध्य स्रोताला—धन, पोषण आणि फलदायी शक्ती—विस्तार द्यावा, तसेच अंतर्दृष्टी जागृत करून संरक्षण द्यावे अशी प्रार्थना आहे; शेवटी अदितीच्या रक्षणकारी उपस्थितीसह आशीर्वादाने सूक्त समाप्त होते.
Sukta 41
Sukta 2.41
हे सूक्त मुख्यतः वेगवान प्राण-वायू असलेल्या वायुदेवाला आमंत्रित करते—तो सहस्र-शक्तियुक्त रथांवर त्वरेने येऊन सोमपान करावा, आणि उपासकांचा प्राणबल जागृत, ऊर्जस्वित व निर्मळ करावा. यज्ञ पुढे सरकत असता प्रार्थना रक्षण व कल्याणाकडे विस्तारते—इंद्राच्या कृपेचेही आवाहन करते, तसेच यज्ञीय (यज्ञास योग्य) देवसमूहाने आपापली आसने ग्रहण करून हवि/सोमाचा भाग स्वीकारावा, अशी विनंती करते.
Sukta 42
Sukta 2.42
हे संक्षिप्त अपोत्रायिक (अपशकुन-निवारक) सूक्त शकुनी (शकुन-पक्षी) याचे आवाहन करते की तो मंगल स्वरात कूजन करावा आणि गृहस्थ व प्रवासी यांचे शत्रुत्वकारी शक्तींमधून रक्षण करावे. कवी अशी प्रार्थना करतो की कोणताही हिंस्र भक्षक, शस्त्रधारी हल्लेखोर, चोर किंवा दुष्ट-स्वर असलेली शक्ती प्रभुत्व मिळवू नये; आणि पवित्र सभेत समुदायाने “बृहद्” (विशाल, उन्नत करणारे वचन) उच्चारावे. अशा रीतीने पक्ष्याचा आवाज व दिशा यांसारख्या नैसर्गिक संकेतांना हे सूक्त सुरक्षितता, योग्य वाणी आणि यशस्वी प्रवास/गमन यांचे अनुष्ठानिक आश्वासन बनवते.
Sukta 43
Sukta 2.43
हे संक्षिप्त सूक्त शाकुनी/शकुंत (शकुन‑पक्षी) याला उद्देशून आहे—जो ऋताशी अनुरूप सत्यवक्ता आहे आणि ज्याच्या हाका यज्ञकर्मात व दैनंदिन जीवनात अर्थपूर्ण संकेत मानल्या जातात. कवी पक्ष्याच्या “द्विविध वाणी”चे स्तवन असे करतो जणू तो प्रशिक्षित उद्गाता/गायक आहे, आणि वारंवार विनवतो की त्याने सर्व दिशांतून मंगलकारी, शुद्धी देणारी वाणी उच्चारावी. अशा रीतीने हे सूक्त शकुन‑श्रवणाला पावित्र्य देते: निसर्गातील नाद आशीर्वाद, सुमती (योग्य समज) आणि सभेत यश यांचा मार्ग ठरतो.
Frequently Asked Questions
Mandala 2 belongs to the Family Books (Mandalas 2–7), each associated with a particular seer-lineage. It is traditionally attributed to the Gṛtsamada family, with Gṛtsamada as the principal ṛṣi.
Mandala 2 repeatedly links effective sacred speech (vāc) with ṛta (cosmic order): when utterance and ritual are rightly aligned, they ‘open the path’ for divine presence, protection, and the bestowal of wealth.
The mandala contains the celebrated Rudra hymn (RV 2.33), a classic model of propitiation: Rudra’s fierce power is respectfully restrained through praise and supplication, asking him to avert harm and grant healing and well-being.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.