
Sukta 1.94
Gopavana Ātreya (traditionally for RV 1.94)
Agni (as Jātavedas)
Triṣṭubh (11-syllable pādas; hymn largely Triṣṭubh)
हे सूक्त जातवेदस् अग्नीची स्तुती करते—त्या सर्वज्ञ अग्नीची, जो हविर्भाग वहन करतो आणि सुयोजित रथाप्रमाणे समुदायाची सुबक रचलेली स्तुतीही पुढे नेतो. यात अग्नीच्या मैत्रीच्या आश्रयात संरक्षण, सभेत उपासकाच्या वाणीचे बळ वाढावे अशी प्रार्थना, तसेच सहकारी विश्वशक्तींच्या आधाराने दीर्घायुष्य व सौभाग्य यांची याचना केली आहे.
Mantra 1
इमं स्तोममर्हते जातवेदसे रथमिव सं महेमा मनीषया । भद्रा हि नः प्रमतिरस्य संसद्यग्ने सख्ये मा रिषामा वयं तव ॥
जातवेदस्—सर्व जन्मांचा ज्ञाता—त्याच्यासाठी आम्ही हा स्तोम, जसा रथ जोडून घडवितात तसा, प्रेरित मनीषेने सम्यक रचतो. सभेत त्याची मार्गदर्शक प्रज्ञा कल्याणकारी आहे; हे अग्ने! तुझ्या सख्यात आम्हांस अनिष्ट होऊ नये—तुझ्या आश्रयात आम्ही सुरक्षित राहो.
Mantra 2
यस्मै त्वमायजसे स साधत्यनर्वा क्षेति दधते सुवीर्यम् । स तूताव नैनमश्नोत्यंहतिरग्ने सख्ये मा रिषामा वयं तव ॥
ज्याच्यासाठी तू यज्ञात पूजिला जातोस, तो सिद्धी साधतो; अविघ्न गतीने तो विस्तीर्णतेत वास करतो, आणि दात्यास तू ‘सुवीर्य’—वीर्य-पराक्रमाची परिपूर्ण संपदा—प्रदान करतोस. तो प्रेरित होऊन पुढे सरकतो; कोणतीही आघातकारी आपत्ती त्याला गाठू शकत नाही. हे अग्ने, तुझ्या सख्यात आम्हांस इजा होऊ नये—तुझ्या रक्षणबलात आम्ही सुरक्षित राहो.
Mantra 3
शकेम त्वा समिधं साधया धियस्त्वे देवा हविरदन्त्याहुतम् । त्वमादित्याँ आ वह तान्ह्युश्मस्यग्ने सख्ये मा रिषामा वयं तव ॥
समिधेने तुला प्रज्वलित करण्यास आम्ही समर्थ होऊ; आणि आमच्या ‘धियः’ (प्रेरित बुद्धी/विचार) सिद्ध करू. तुझ्यातच देव आहुतीरूप हवि भक्षण करतात. तू आदित्यांना येथे आण—कारण आम्ही त्यांची इच्छा करतो. हे अग्ने, तुझ्या सख्यात आम्हांस इजा होऊ नये—तुझ्या रक्षणबलात आम्ही सुरक्षित राहो.
Mantra 4
भरामेध्मं कृणवामा हवींषि ते चितयन्तः पर्वणापर्वणा वयम् । जीवातवे प्रतरं साधया धियोऽग्ने सख्ये मा रिषामा वयं तव ॥
आम्ही इंधन आणतो आणि तुझ्यासाठी हवि-आहुती सिद्ध करतो; पर्वोपर्व, पायरीपायरीने, आम्ही स्वतःला जागृत करीत जातो. अधिक परिपूर्ण जीवनासाठी आमच्या ‘धियः’ (प्रकाशमय प्रेरणा) अधिक अग्रसर व सफल कर. हे अग्ने, तुझ्या सख्यात आम्हांस इजा होऊ नये—तुझ्या रक्षणबलात आम्ही सुरक्षित राहो.
Mantra 5
विशां गोपा अस्य चरन्ति जन्तवो द्विपच्च यदुत चतुष्पदक्तुभिः । चित्रः प्रकेत उषसो महाँ अस्यग्ने सख्ये मा रिषामा वयं तव ॥
हा जनांचा गोपा—रक्षक आहे; त्याच्या रक्षणाखाली सर्व प्राणी चालतात—द्विपद व चतुष्पद—रात्रींमधून. त्याचा प्रकेत (विवेक-प्रकाश) विचित्र, तेजस्वी आहे; उषांमध्ये तू महान आहेस, हे अग्ने. तुझ्या सख्यात आम्हांस इजा होऊ नये; तुझ्याच आश्रयात आम्ही सुरक्षित राहो.
Mantra 6
त्वमध्वर्युरुत होतासि पूर्व्यः प्रशास्ता पोता जनुषा पुरोहितः । विश्वा विद्वाँ आर्त्विज्या धीर पुष्यस्यग्ने सख्ये मा रिषामा वयं तव ॥
तू अध्वर्युही आहेस आणि होताही—प्राचीन; प्रशास्ता (नियंता) आणि पोता (शोधक)ही—जन्मापासून पुरोहित म्हणून अग्रस्थापित। सर्वज्ञ, धीर; आर्त्विज्या/ऋत्विज्या (ऋत्विक-कर्म) सर्व तू पुष्ट करतोस। हे अग्ने, तुझ्या सख्यात आम्हांस इजा होऊ नये; तुझ्याच आश्रयात आम्ही सुरक्षित राहो.
Mantra 7
यो विश्वतः सुप्रतीकः सदृङ्ङसि दूरे चित्सन्तळिदिवाति रोचसे । रात्र्याश्चिदन्धो अति देव पश्यस्यग्ने सख्ये मा रिषामा वयं तव ॥
जो सर्व दिशांनी सुप्रतीक—सुंदरमुख आहे, आणि समदृष्टीने पाहतो; दूर असूनही तू विजेसारखा पलीकडेपर्यंत चमकतोस। रात्रीच्या अंधारालाही ओलांडून, हे देवा, तू पाहतोस। हे अग्ने, तुझ्या सख्यात आम्हांस इजा होऊ नये; तुझ्याच आश्रयात आम्ही सुरक्षित राहो.
Mantra 8
पूर्वो देवा भवतु सुन्वतो रथोऽस्माकं शंसो अभ्यस्तु दूढ्यः । तदा जानीतोत पुष्यता वचोऽग्ने सख्ये मा रिषामा वयं तव ॥
हे देवांनो, सोम पिळणाऱ्या (सुन्वत) यजमानाचा रथ प्रथम जावो; आमचे स्तुतीवचन पुढे जावो व दृढपणे प्रतिष्ठित होवो. हे जाणून या वाणीला पुष्टी द्या. हे अग्ने, तुझ्या सख्यात आम्हांस इजा होऊ नये; तुझ्या आश्रयबलात आम्ही सुरक्षित राहो.
Mantra 9
वधैर्दुःशंसाँ अप दूढ्यो जहि दूरे वा ये अन्ति वा के चिदत्रिणः । अथा यज्ञाय गृणते सुगं कृध्यग्ने सख्ये मा रिषामा वयं तव ॥
हे दृढधृत (दूढ्य) अग्ने, तुझ्या प्रहारांनी दुष्टवक्त्यांना दूर हाकल—ते दूर असोत वा जवळ, येथे जे कोणी भक्षक (अत्रिण) असोत. मग यज्ञासाठी स्तुती करणाऱ्यास सुगम मार्ग करून दे. हे अग्ने, तुझ्या सख्यात आम्हांस इजा होऊ नये; तुझ्या आश्रयबलात आम्ही सुरक्षित राहो.
Mantra 10
यदयुक्था अरुषा रोहिता रथे वातजूता वृषभस्येव ते रवः । आदिन्वसि वनिनो धूमकेतुनाग्ने सख्ये मा रिषामा वयं तव ॥
जेव्हा तू अरुण, रोहित अश्वांना रथास जुंपतोस—वाऱ्याने प्रेरित—तेव्हा तुझा गर्जन वृषभासारखा होतो. तेव्हा तू धूमकेतू (धुराचा ध्वज) घेऊन वनांना हालवितोस. हे अग्ने, तुझ्या सख्यात आम्हांस इजा होऊ नये; तुझ्या आश्रयबलात आम्ही सुरक्षित राहो.
Mantra 11
अध स्वनादुत बिभ्युः पतत्रिणो द्रप्सा यत्ते यवसादो व्यस्थिरन् । सुगं तत्ते तावकेभ्यो रथेभ्योऽग्ने सख्ये मा रिषामा वयं तव ॥
मग तुझ्या घनगर्जनेसारख्या निनादाने पंखधारीही थरथरतात; आणि रस-भोजी थेंब विखुरले जातात. हे अग्ने, तुझ्या रथांची ती चाल आमच्यास सुगम गमन ठरो; तुझ्या सख्यात आम्ही—तुझेच असलेले—अहिंसित राहो.
Mantra 12
अयं मित्रस्य वरुणस्य धायसेऽवयातां मरुतां हेळो अद्भुतः । मृळा सु नो भूत्वेषां मनः पुनरग्ने सख्ये मा रिषामा वयं तव ॥
हे मित्र-वरुणांच्या धारणशक्तीसाठी आहे; मरुतांचा अद्भुत रोष दूर जावो. आम्हांवर कृपा कर; त्यांचे मन (वैरातून) पुन्हा परत येवो. हे अग्ने, तुझ्या सख्यात आम्ही—तुझेच असलेले—अहिंसित राहो.
Mantra 13
देवो देवानामसि मित्रो अद्भुतो वसुर्वसूनामसि चारुरध्वरे । शर्मन्त्स्याम तव सप्रथस्तमेऽग्ने सख्ये मा रिषामा वयं तव ॥
तू देवांचा देव आहेस—अद्भुत मित्र; तू वसूंमधील वसु आहेस, यज्ञात रमणीय. हे सर्वाधिक विस्तीर्ण, आम्ही तुझ्या आश्रयात राहो. हे अग्ने, तुझ्या सख्यात आम्ही—तुझेच असलेले—अहिंसित राहो.
Mantra 14
तत्ते भद्रं यत्समिद्धः स्वे दमे सोमाहुतो जरसे मृळयत्तमः । दधासि रत्नं द्रविणं च दाशुषेऽग्ने सख्ये मा रिषामा वयं तव ॥
हे अग्ने! हेच तुझे भद्र कल्याण आहे—तू आपल्या घरात (स्वे दमे) समिद्ध झालास आणि सोम-आहुतीने आह्वानिला गेलास की, वाढत्या आयुष्य/जीवनासाठी तू अत्यंत कृपाळू (मृळयत्तम) होतोस. दान देणाऱ्यास (दाशुषे) तू रत्न आणि द्रविण—समृद्धी व पदार्थ-संपदा—स्थापित करतोस. हे अग्ने! तुझ्या सख्यात आम्ही, जे तुझे आहोत, कुठल्याही अनिष्टास बळी पडू नये.
Mantra 16
स त्वमग्ने सौभगत्वस्य विद्वानस्माकमायुः प्र तिरेह देव । तन्नो मित्रो वरुणो मामहन्तामदितिः सिन्धुः पृथिवी उत द्यौः ॥
हे देव अग्ने! आमच्या सौभाग्य-धर्माचे (सौभगत्व) जाणणारा तू, इथे आमचे आयुष्य पुढे वाढव, विस्तार. आणि ते आमच्यासाठी मित्र व वरुण वाढवोत; अदिती, सिन्धु (सत्तेची धारा), पृथ्वी आणि द्यौ (द्युलोक)ही.
Agni is the main deity, especially as Jātavedas—“the Knower of all births”—the fire who understands the rite and carries offerings and prayers.
The hymn asks Agni to guide the sacrifice, keep the worshippers safe “in his friendship,” strengthen their praise in the assembly, and grant good fortune and long life.
It suggests that a hymn must be carefully built and ‘yoked’ with skill and insight, so it can carry the sacrificer’s intention forward effectively—just as a well-made chariot carries a rider to the goal.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.