
Sukta 1.181
Aśvinau
Triṣṭubh (probable)
हे सूक्त अश्विनौंचे आवाहन करते—ते वेगवान, प्रिय सहाय्यक असून उपासकांना “उचलून” धरतात आणि विशेषतः गरजेच्या क्षणी त्यांच्या वाटा मोकळ्या करतात. लोकलोकांत त्यांच्या तेजस्वी गतीचे, प्राणदायी शक्तींचे, आणि जो यजमान योग्य रीतीने यज्ञ अर्पण करतो त्याच्यासाठी त्यांच्या अढळ तरुणाईचे स्तवन येथे आहे. कवी त्यांच्याकडे विस्तृत अवकाश (वरिवस्), संकटांवर विजय मिळवून त्यांतून पार पडण्याची शक्ती, आणि समयोचित आगमनाने त्वरेने देणारी देणगी/समृद्धी यांची याचना करतो.
Mantra 1
कदु प्रेष्टाविषां रयीणामध्वर्यन्ता यदुन्निनीथो अपाम् । अयं वां यज्ञो अकृत प्रशस्तिं वसुधिती अवितारा जनानाम् ॥
आमच्या प्रेरणा आणि रयी (समृद्धी) यांसाठी अतिप्रिय असलेल्या तुम्ही दोघे, अध्वर्यु जसे जलांना उचलतो/उद्घाटित करतो तसे, आम्हाला केव्हा उन्नत कराल? आमच्या या यज्ञाने तुमच्यासाठी प्रशस्ति (स्तुती) घडविली आहे—हे वसु-धारी, हे जनांचे अवितार (रक्षक)!
Mantra 2
आ वामश्वासः शुचयः पयस्पा वातरंहसो दिव्यासो अत्याः । मनोजुवो वृषणो वीतपृष्ठा एह स्वराजो अश्विना वहन्तु ॥
हे अश्विनौ, तुमचे अश्व येथे येवोत—शुचि, पयस् (पोषक रस) पिणारे, वात-रंहस (वाऱ्याच्या वेगाने) धावणारे, दिव्य अत्योंसारखे धावक; मनोजव, वृषण (बलवान), आणि जुव्यासाठी सुशिक्षित पाठीचे. स्वराज (स्वाधीन) तुम्हा दोघांना ते आमच्या यज्ञ-क्षेत्री येथे आणोत.
Mantra 3
आ वां रथोऽवनिर्न प्रवत्वान्त्सृप्रवन्धुरः सुविताय गम्याः । वृष्णः स्थातारा मनसो जवीयानहम्पूर्वो यजतो धिष्ण्या यः ॥
तुमचा रथ येथे येवो—उतारांवरून उतरता एक दृढ आधार जसा, सुयोजित, आणि सुविताय (सद्गती/कल्याणमार्ग) कडे नेणारा। हे वृषण (बलवान) स्थातारौ, मनापेक्षाही वेगवान, यज्ञात अग्र असलेला मी तुम्हाला हाक देतो; हे धिष्ण्य (दीप्त आसनावर अधिष्ठित) शक्तींनो, आमच्या अंतरी येऊन स्थिर व्हा.
Mantra 4
इहेह जाता समवावशीतामरेपसा तन्वा नामभिः स्वैः । जिष्णुर्वामन्यः सुमखस्य सूरिर्दिवो अन्यः सुभगः पुत्र ऊहे ॥
इथेच, इथेच—या कर्मासाठी जन्मलेले—तुम्ही दोघेही तुमच्या अरेपस (निर्दोष) तनु (स्वरूप) सहित, आणि तुमच्या स्व-नामांसह पूर्णतः येथेच स्थिर व्हा. तुमच्यातील एक सुमख (सुयज्ञ)चा जिष्णु (विजयी) स्वामी आहे; दुसरा दिवः (द्यौ)चा सुभग (सौभाग्यवान) पुत्र आहे, जो आवश्यक ऊह (विवेक/परख) धारण करतो.
Mantra 5
प्र वां निचेरुः ककुहो वशाँ अनु पिशङ्गरूपः सदनानि गम्याः । हरी अन्यस्य पीपयन्त वाजैर्मथ्रा रजांस्यश्विना वि घोषैः ॥
तुम्ही दोघेही आपल्या इच्छेनुसार पुढे जाता; ककुह—उच्च शिखरे—गाठता, पिशङ्ग-रूप (दीप्तिमान रूप) धारण करून जगतांच्या सदनांपर्यंत पोहोचता. तुमच्यापैकी एकाचे हरि (तांबूसवर्ण अश्व) वाजैः—बल-समृद्धींनी—परिपूर्ण होतात; हे अश्विनौ, तुमच्या घोषांनी रजांसि (अंतरिक्ष-प्रदेश) मथून मार्ग उघडता.
Mantra 6
प्र वां शरद्वान्वृषभो न निष्षाट् पूर्वीरिषश्चरति मध्व इष्णन् । एवैरन्यस्य पीपयन्त वाजैर्वेषन्तीरूर्ध्वा नद्यो न आगुः ॥
तुमची प्रबळ शक्ति पुढे उसळते—सोडलेल्या वृषभासारखी; ती प्राचीन प्रेरणांसह चालते, मधुर मधु-रस पिळून काढीत. वेगवान प्रवाहांनी ती तुमच्यापैकी एकाला वाजैः—बल-समृद्धींनी—परिपूर्ण करते; वर चढणाऱ्या नद्यांसारख्या, आकांक्षी व हाक देणाऱ्या शक्ती आमच्याकडे येतात.
Mantra 7
असर्जि वां स्थविरा वेधसा गीर्बाळ्हे अश्विना त्रेधा क्षरन्ती । उपस्तुताववतं नाधमानं यामन्नयामञ्छृणुतं हवं मे ॥
हे स्थविर अश्विनौ, वेधस् (विधाता) यांनी तुमच्यासाठी एक दृढ, घडविणारी वाणी मुक्त केली आहे—ती त्रिधा प्रवाहित होते. स्तुतीच्या वेळी श्रम करणाऱ्याचे रक्षण करा; सुकर यात्रेतही आणि कठीण यात्रेतही, माझा हा हव (आह्वान) ऐका.
Mantra 8
उत स्या वां रुशतो वप्ससो गीस्त्रिबर्हिषि सदसि पिन्वते नॄन् । वृषा वां मेघो वृषणा पीपाय गोर्न सेके मनुषो दशस्यन् ॥
आणि तुमचे ते तेजस्वी स्तोत्र—चमकत्या सौंदर्याने आवृत—त्रिविध बर्हिष् असलेल्या सदसात मनुष्यांच्या शक्ती वाढविते. हे वृषणौ (अश्विनौ), बलवान मेघ तुम्हांला वृद्धीने परिपूर्ण करो—जसे गायीला केलेले सिंचन तिला फलवती करते—जेव्हा मर्त्य कुशलतेने तुमची दस्युति/सेवा करतो।
Mantra 9
युवां पूषेवाश्विना पुरंधिरग्निमुषां न जरते हविष्मान् । हुवे यद्वां वरिवस्या गृणानो विद्यामेषं वृजनं जीरदानुम् ॥
हे अश्विनौ, तुम्ही दोघे पूषन् प्रमाणे पूर्णता देणारी शक्ती आहात; आणि उषा प्रमाणे, जो हविष्मान् (हविष्य धारण करणारा) आहे त्याच्यासाठी तुम्ही जरा धरत नाही. जेव्हा मी मार्ग विस्तृत करण्याच्या इच्छेने, स्तुती करीत, तुम्हांला हाक मारतो—तेव्हा आम्ही प्रेरक शोधाला व विजयी अतिक्रमणाला जाणू; आणि शीघ्र-दान करणारी देणगी/दक्षिणा मिळवू।
They are the divine twin horsemen, youthful and swift, famous for rescuing, healing, and bringing prosperity. The hymn calls them as protectors who arrive quickly and open safe paths.
The poet asks the twins to lift the worshippers out of difficulty, protect the people, and grant wealth and strength. A key theme is “widening the path” (varivas)—removing obstacles and creating room to succeed.
It fits dawn and early-morning worship, especially contexts linked with the Aśvins and the morning pressing in soma ritual. In simple home practice, it can be recited in the morning with ghee or milk offerings and a clear request for protection and guidance.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.