
Sukta 1.143
Agni (including the form Apām Napāt)
Triṣṭubh (probable for RV 1.143; verse length supports triṣṭubh cadence)
हा आठ ऋचांचा सूक्त यज्ञाची सदैव नव्याने प्रकटणारी शक्ती असलेल्या अग्नीची स्तुती करतो—जो पृथ्वीवर ऋत्विज् म्हणून आसनस्थ आहे, वसूंनी धारण केलेला आहे, आणि जो विधी व ऋत (ऋता) यांची स्थापना करतो. अग्नीचे आवाहन त्याच्या जलमय गूढरूप ‘अपाम् नपात्’ म्हणूनही केले जाते; तो विघ्नांचा उग्र निवारक आहे, जो ‘वनांना साफ करतो’; आणि शेवटी, निमिषरहित रक्षक म्हणून त्याला विनवले जाते की अचूक, अढळ संरक्षणांनी तो लोकांचे रक्षण करो.
Mantra 1
प्र तव्यसीं नव्यसीं धीतिमग्नये वाचो मतिं सहसः सूनवे भरे । अपां नपाद्यो वसुभिः सह प्रियो होता पृथिव्यां न्यसीददृत्वियः ॥
सहसाचा सूनू असलेल्या अग्नीकरिता मी अधिक बलवान, सदैव नवी धिती आणि वाणीची मती अर्पित करतो. तो अपां नपात, वसूंंसह प्रिय होता, पृथ्वीवर ऋत्विज् म्हणून आसनस्थ झाला—ऋतु-क्रमाप्रमाणे यज्ञकर्म योग्य रीतीने स्थापन करणारा.
Mantra 2
स जायमानः परमे व्योमन्याविरग्निरभवन्मातरिश्वने । अस्य क्रत्वा समिधानस्य मज्मना प्र द्यावा शोचिः पृथिवी अरोचयत् ॥
तो जेव्हा परम व्योमात जन्मतो, तेव्हा अग्नी मातरिश्वनासाठी प्रकट होतो. आपल्या क्रतुने आणि प्रज्वलनाच्या महिमेने तो आपल्या शोचिष् तेजाने द्यावा व पृथ्वी यांना प्रकाशमान करतो.
Mantra 3
अस्य त्वेषा अजरा अस्य भानवः सुसंदृशः सुप्रतीकस्य सुद्युतः । भात्वक्षसो अत्यक्तुर्न सिन्धवोऽग्ने रेजन्ते अससन्तो अजराः ॥
याचे त्वेष (तीव्र तेज) अजर—अक्षय आहेत; याच्या भानवः (किरण) सुसंदृश—सुंदररीत्या दिसणाऱ्या—सु-प्रतीक (सुंदर मुख/रूप) व सु-द्युत (दीप्त प्रकाश) असलेल्या याच्या. जशा नद्या रात्रि (अक्तु)च्या पलीकडे उसळतात, तसे, हे अग्ने, त्या थरथरत पुढे सरकतात—अससन्तः (अथक), अजर (अविनाशी) होऊन.
Mantra 4
यमेरिरे भृगवो विश्ववेदसं नाभा पृथिव्या भुवनस्य मज्मना । अग्निं तं गीर्भिर्हिनुहि स्व आ दमे य एको वस्वो वरुणो न राजति ॥
भृगूंनी ज्याला जागविले तो अग्नी—विश्ववेदस् (सर्वज्ञ)—जो पृथ्वीची नाभि आहे आणि आपल्या महिमा (मज्मना)ने भुवनाचा केंद्रबिंदू आहे; त्या अग्नीला स्तुतिगीते (गीर्भिः) करून आपल्या घरात (दमे) बोलवा, प्रेरित करा. तो एकटाच वसूंवर (धनांवर) राज्य करतो—वरुणासारखा—राजासारखा अधिष्ठित.
Mantra 5
न यो वराय मरुतामिव स्वनः सेनेव सृष्टा दिव्या यथाशनिः । अग्निर्जम्भैस्तिगितैरत्ति भर्वति योधो न शत्रून्त्स वना न्यृञ्जते ॥
तो माघार घेत नाही—मरुतांच्या स्वन (गर्जना)प्रमाणे; सुटलेली सेना जशी धावते तसा; दिव्य अशनि (वज्र/विद्युत्)सारखा. तीक्ष्ण जबड्यांनी अग्नी भक्षण करतो, गिळून टाकतो; योद्ध्यासारखा शत्रूंना पाडतो—वनांतल्या आतल्या अडथळ्यांना छेदून मार्ग मोकळा करतो.
Mantra 6
कुविन्नो अग्निरुचथस्य वीरसद्वसुष्कुविद्वसुभिः काममावरत् । चोदः कुवित्तुतुज्यात्सातये धियः शुचिप्रतीकं तमया धिया गृणे ॥
आपल्यासाठी अग्नी—उचथ (स्तोत्र) मध्ये विराजमान वीर—(आपला) वसु होईल काय, आणि वसूंंसह आपली सत्य कामना पूर्ण करील काय? तो प्रेरक आपल्या धिया विजयासाठी पुढे ढकलील काय? शुचि-प्रतीक (पवित्र मुख असलेला) त्या अग्नीला मी या आकांक्षामय धियेने स्तवितो.
Mantra 7
घृतप्रतीकं व ऋतस्य धूर्षदमग्निं मित्रं न समिधान ऋञ्जते । इन्धानो अक्रो विदथेषु दीद्यच्छुक्रवर्णामुदु नो यंसते धियम् ॥
घृत-प्रतीक, ऋताच्या पायावर अधिष्ठित (धूर्षद) असा अग्नी—मित्रासारखा—समिधेने प्रज्वलित केला जातो; तो क्रमाने स्थापन होतो. तो जेव्हा प्रज्वलित होतो, अक्र (अवक्र/अडिग), विदथांमध्ये दीप्तिमान, तेव्हा तो आपल्यासाठी शुक्र-वर्णा (दीप्तवर्ण) प्रेरित धिया उन्नत करतो.
Mantra 8
अप्रयुच्छन्नप्रयुच्छद्भिरग्ने शिवेभिर्नः पायुभिः पाहि शग्मैः । अदब्धेभिरदृपितेभिरिष्टेऽनिमिषद्भिः परि पाहि नो जाः ॥
हे अग्ने, अप्रयुच्छन्—अप्रयुच्छद् रक्षणांसह—तुझ्या शिव, शग्म (बलवान) पायूंनी आमचे रक्षण कर. अदब्ध (फसवता न येणाऱ्या), अदृपित (अयशस्वी न होणाऱ्या) रक्षणांनी, हे इष्ट, अनिमिषद् (अनिमेष) जागराने, आमच्या जनांना व जन्मांना सर्व बाजूंनी वेढून सुरक्षित ठेव.
Agni is praised—especially as the sacrificial fire (Hotṛ) and in the mysterious form Apām Napāt, the “Child of the Waters.”
It asks Agni to establish the rite in right order, destroy obstacles and hostile forces, and protect the people with steady, unfailing guardianship.
It points to a hidden, radiant fire-principle associated with the waters—Agni as a secret source of life and light that can emerge and act powerfully in the world.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.