Sukta 123
Sukta 1.123
Uṣas (Dawn) / Dakṣiṇā (opening image), with dawn-emergence motif
हे सूक्त उषस् (प्रभात) यांची स्तुती करते—अंधारातून उगवून जग प्रकट करणारी आणि ऋत (विश्वव्यवस्था) अंतर्गत मानवी जीवनाला पुन्हा गती देणारी शक्ती म्हणून. यात रात्र आणि उषा या परस्पर आलटून-पालटून येणाऱ्या शक्ती म्हणून विरोधात दाखवल्या आहेत; तसेच उषेच्या आगमनाने उपासकात कल्याणकारी, योग्य दिशेने प्रवृत्त करणारा संकल्प/प्रेरकबुद्धी (क्रतु) आणि समृद्धी व उदार दानशीलता प्रस्थापित व्हावी अशी प्रार्थना केली आहे.
Mantras
Mantra 1
पृथू रथो दक्षिणाया अयोज्यैनं देवासो अमृतासो अस्थुः । कृष्णादुदस्थादर्या विहायाश्चिकित्सन्ती मानुषाय क्षयाय ॥
दिव्य दक्षिणेचा रथ विशाल आहे; अमृत देव त्यावर आरूढ झाले आहेत. कृष्ण अंधारातून ती वर उगवते—दूर-विस्ताराची आर्या—मानव-निवासासाठी जागरूकपणे ओळख करून देणारी.
Mantra 2
पूर्वा विश्वस्माद्भुवनादबोधि जयन्ती वाजं बृहती सनुत्री । उच्चा व्यख्यद्युवतिः पुनर्भूरोषा अगन्प्रथमा पूर्वहूतौ ॥
साऱ्या भुवनातून ती प्रथम जागी झाली—बलसमृद्धी जिंकणारी, विशाल, सदैव पुढे नेणारी। उंच ती प्रकट होते—युवती, पुन्हा पुन्हा नवी होणारी। उषा आली—प्रथम—पूर्वाहूत आवाहनाला.
Mantra 3
यदद्य भागं विभजासि नृभ्य उषो देवि मर्त्यत्रा सुजाते । देवो नो अत्र सविता दमूना अनागसो वोचति सूर्याय ॥
आज जेव्हा तू मनुष्यांना भाग वाटतेस, हे उषा-देवी, सुजाता, या मर्त्य-क्षेत्रात—तेव्हा आमच्यातील देव सविता, दमूना, आम्हाला सूर्याकरिता ‘अनाघ’ (निर्दोष) म्हणतो—उच्च प्रकाश स्वीकारण्यास योग्य असे.
Mantra 4
गृहंगृहमहना यात्यच्छा दिवेदिवे अधि नामा दधाना । सिषासन्ती द्योतना शश्वदागादग्रमग्रमिद्भजते वसूनाम् ॥
उषा घरोगरी, दिवसेंदिवस, सरळ आमच्याकडे येते; नित्य नवे नाव धारण करून. जागविण्याची व प्रकाश पसरविण्याची इच्छा धरून ती सतत पुन्हा पुन्हा येते; पावलोपावली ती वसूंचे (धनांचे) भाग वाटते.
Mantra 5
भगस्य स्वसा वरुणस्य जामिरुषः सूनृते प्रथमा जरस्व । पश्चा स दघ्या यो अघस्य धाता जयेम तं दक्षिणया रथेन ॥
हे उषा, सूनृता (सत्य-वाणी) असलेली, भगाची बहीण, वरुणाची आप्त—अग्रभागी प्रथम प्रकट हो. मग अघ (अपाय) विरुद्ध आम्हाला धारण करणारी ती धाता-शक्ती आम्ही स्थापन करून जिंकू; दक्षिणेच्या बळाने, यज्ञ-रथाने, आम्ही तिला जय करू.
Mantra 6
उदीरतां सूनृता उत्पुरंधीरुदग्नयः शुशुचानासो अस्थुः । स्पार्हा वसूनि तमसापगूळ्हाविष्कृण्वन्त्युषसो विभातीः ॥
सूनृता (सत्य-प्रेरणा) उदय पावो; पुरंधि (समृद्ध बोध) उदय पावो; ज्वलंत अग्नी आपल्या दीप्तीत उभे राहो. उषांचे विभाती तमसात लपलेले स्पृहणीय वसू (धन) प्रकट करतात.
Mantra 7
अपान्यदेत्यभ्यन्यदेति विषुरूपे अहनी सं चरेते । परिक्षितोस्तमो अन्या गुहाकरद्यौदुषाः शोशुचता रथेन ॥
एक (रात्रि) निघून जाते, दुसरी (उषा) पुढे येते; भिन्न रूपांच्या त्या दोघी परस्पर-परिवर्तनात एकत्र संचार करतात. एक तमस्‌ला गुप्त गुहा करते; आणि उषा आपल्या ज्वलंत रथाने उजळून निघते—आवरणातून प्रकटतेकडे जाणारा मार्ग उघड करत.
Mantra 8
सदृशीरद्य सदृशीरिदु श्वो दीर्घं सचन्ते वरुणस्य धाम । अनवद्यास्त्रिंशतं योजनान्येकैका क्रतुं परि यन्ति सद्यः ॥
आज जशा, तशाच उद्याही—त्या वरुणाच्या दूरवर पसरलेल्या धामाचा पाठपुरावा करतात. अनवद्य; प्रत्येकी स्वतःमध्ये पूर्ण; त्या एकाच वेळी प्रवासाच्या तीस योजने पार करतात, क्रतु (संकल्प/कर्मशक्ती) भोवती परिभ्रमण करीत—अशा रीतीने दिवस ‘विस्तार’च्या नियमात, ऋतात, पूर्ण होतात.
Mantra 9
जानत्यह्नः प्रथमस्य नाम शुक्रा कृष्णादजनिष्ट श्वितीची । ऋतस्य योषा न मिनाति धामाहरहर्निष्कृतमाचरन्ती ॥
दिवसाच्या प्रथम नामाला जाणून, तेजस्वी (उषा) कृष्ण (रात्रि) मधून जन्म घेते आणि श्वेत-दीप्त (श्वितीची) होते. ऋताची योषा आपले धाम कमी करत नाही; नियत निष्कृतीप्रमाणे ती दिवसेंदिवस आचरते—सत्यात उदयाची क्रिया निष्ठेने पुनःपुन्हा करीत.
Mantra 10
कन्येव तन्वा शाशदानाँ एषि देवि देवमियक्षमाणम् । संस्मयमाना युवतिः पुरस्तादाविर्वक्षांसि कृणुषे विभाती ॥
कन्येसारखी, आपल्या तन्वेतच सौंदर्य प्रकट करणारी, हे देवी, तू यज्ञ-हविष् इच्छिणाऱ्या त्या देवाकडे जाते आहेस. स्मितहास्ययुक्त, युवती, अग्रभागी प्रकाशमान होऊन, तू विभाती होत आपले वक्ष प्रकट करतेस—दर्शनशील आत्म्यासाठी अस्तित्वातील गूढ तेज उलगडून दाखवितेस.
Mantra 11
सुसंकाशा मातृमृष्टेव योषाविस्तन्वं कृणुषे दृशे कम् । भद्रा त्वमुषो वितरं व्युच्छ न तत्ते अन्या उषसो नशन्त ॥
सुंदर दीप्तीने उजळलेली, जणू मातेनं नीट सजविलेली स्त्री, तू दर्शनासाठी आपले रूप प्रकट करतेस. हे भद्रा उषा, अधिक व्यापक होऊन व्युच्छ; जे तुझे आहे ते इतर उषा हिरावू शकत नाहीत—तुझा हा अनन्य प्रकाश-दान.
Mantra 12
अश्वावतीर्गोमतीर्विश्ववारा यतमाना रश्मिभिः सूर्यस्य । परा च यन्ति पुनरा च यन्ति भद्रा नाम वहमाना उषासः ॥
अश्वसमृद्ध, गोसमृद्ध, सर्व वांछित वरांनी युक्त, सूर्याच्या रश्मींशी स्पर्धा करीत प्रयत्नशील—उषा पुढे जाते आणि पुन्हा परत येते. ‘भद्रा’ हे नाम वहात, ती आपल्या क्षेत्रात शीघ्र बल व ज्योतिर्मय ज्ञान यांच्या शक्ती पुन्हा आणते.
Mantra 13
ऋतस्य रश्मिमनुयच्छमाना भद्रम्भद्रं क्रतुमस्मासु धेहि । उषो नो अद्य सुहवा व्युच्छास्मासु रायो मघवत्सु च स्युः ॥
ऋताच्या रश्मीचा अनुसरण करीत, आमच्यात वारंवार अधिकाधिक कल्याणकारी, शुभ कर्म-प्रेरणा (क्रतु) स्थापन कर. हे उषा, आज आमच्यासाठी सुहवा—सहज आवाहनयोग्य—होऊन उजळ; आमच्यात आणि आमच्या दानसमर्थांमध्ये (मघवत्सु) रयि/समृद्धीचे वैभव दृढपणे स्थिर होवो.
Inside Sukta 123
How it unfolds
- Where it opens
A grand image of emergence: the wide chariot (linked with Dakṣiṇā’s auspiciousness) and the gods mounting it as the noble Dawn rises from darkness for human dwelling.
- Development
Dawn is praised as the revealer who sets life in motion; the hymn reflects on the lawful alternation of Night and Dawn and the movement from concealment to manifestation.
- Climax
The sharp contrast of the two ‘unlike in form’ days—Night making darkness a hidden cave while Dawn blazes forth on her chariot—crystallizes the hymn’s central vision of revelation.
- Where it settles
A direct prayer: following Ṛta’s ray, may Dawn place in us an ever more auspicious kratu and establish plenitude and the power to give.
The deity: Uṣas with an opening image of Dakṣiṇā
- In the VedaUṣas is portrayed as the radiant, noble revealer who rises from ‘blackness,’ arrives on a shining chariot, awakens beings, and discloses paths, forms, and duties. The hymn’s opening also invokes Dakṣiṇā as a divine power linked with auspiciousness and the rightward movement of the rite—suggesting dawn as the favorable turning that makes sacrifice and life fruitful.
- Cosmic functionTo renew time each day, drive away darkness, set the rhythms of work and worship, and align the world with Ṛta through the regular alternation of night and day.
- Inner significanceThe dawning of awareness: the emergence of clarity from inertia and confusion, the awakening of discernment, and the establishment of ‘right will’ (kratu) that follows Ṛta’s ray.
The seer
- Kutsa ĀṅgirasaĀṅgirasa (Angiras lineage) · A prominent early Rigvedic seer associated with hymns to Uṣas and Indra, often expressing the transition from concealment (tamas) to manifestation (jyotis) and the victorious emergence of order.
Famous verses
पृथू रथो दक्षिणाया अयोज्यैनं देवासो अमृतासो अस्थुः । कृष्णादुदस्थादर्या विहायाश्चिकित्सन्ती मानुषाय क्षयाय ॥अपान्यदेत्यभ्यन्यदेति विषुरूपे अहनी सं चरेते । परिक्षितोस्तमो अन्या गुहाकरद्यौदुषाः शोशुचता रथेन ॥bhadram-bhadraṃ kratum
Attributes of the deity
- Radiant revealer of forms and paths
- Chariot-bearing, swift, and regularly returning
- Opponent and complement of Night in ordered alternation
- Awakener of beings and inspirer of activity
- Bestower of prosperity, right intention (kratu), and generosity (maghavat)
Also by this seer
- Multiple hymns in Rigveda Mandala 1 are attributed to Kutsa Āṅgirasa, especially in the Uṣas/Indra cycles (e.g., portions of RV 1.94–1.127 in traditional attributions).
- Indra-related praise hymns where the seer seeks aid, victory, and the breaking open of obstructions (vṛtra/coverings), thematically aligned with dawn’s unveiling.
The rite, step by step
- Purification and orientation to the east as first light appears.
- Kindling or tending the household/sacrificial fire; mental recollection of Ṛta and the day’s intention (kratu).
- Recitation of the Uṣas verses, visualizing the ‘rising from blackness’ and the unveiling of the world.
- Request for auspicious resolve and increase of wealth/strength for giving (maghavat).
- Concluding salutation as daylight becomes established and duties begin.
Offerings
- Ghee (ājya) into fire
- Milk or soma-like libation where applicable (by rite)
- Simple water oblation (arghya) and flowers in later devotional adaptations
Frequently Asked Questions
The hymn primarily praises Uṣas (Dawn). The first verse also brings in Dakṣiṇā as an auspicious opening image connected with the right, favorable movement of the rite.
Dawn is the daily power that drives away darkness, reveals the world, and restores order. The hymn asks that this same ‘dawning’ establish right intention (kratu) and prosperity in the worshipper.
It highlights their lawful alternation: one departs as the other arrives. This contrast teaches that darkness can be a covering, while dawn is the revealing force that brings clarity, activity, and direction.
Ask anything about Sukta 123 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
