Sukta 117

Mantra 1

मध्वः सोमस्याश्विना मदाय प्रत्नो होता विवासते वाम् । बर्हिष्मती रातिर्विश्रिता गीरिषा यातं नासत्योप वाजैः ॥

मधुर सोमाच्या मद (आनंद)ासाठी, हे अश्विनौ, प्राचीन होतृ तुम्हांला यज्ञात आवाहन करतो. बर्हिसावर दान विस्तृत झाले आहे, आणि पोषणाच्या प्रेरणेने वाणी मुक्त झाली आहे; हे नासत्यौ, वाज-शक्तींनी—विजयी ऊर्जेच्या पूर्णतांनी—सह जवळ या.

Mantra 2

यो वामश्विना मनसो जवीयान्रथः स्वश्वो विश आजिगाति । येन गच्छथः सुकृतो दुरोणं तेन नरा वर्तिरस्मभ्यं यातम् ॥

हे अश्विनौ! तुमचा तो रथ—मनापेक्षाही अधिक वेगवान, सु-अश्वयुक्त, आणि जनांपर्यंत पोहोचणारा—ज्या सिद्ध, सु-निष्पन्न गतीने तुम्ही सु-निर्मित गृह (दुरोण) गाठता, त्याच अग्रसर वाटेने, हे नरौ, आमच्याकडे या.

Mantra 3

ऋषिं नरावंहसः पाञ्चजन्यमृबीसादत्रिं मुञ्चथो गणेन । मिनन्ता दस्योरशिवस्य माया अनुपूर्वं वृषणा चोदयन्ता ॥

हे नरौ! तुम्ही तुमच्या गणासह (शक्तिसमूहासह) पाञ्चजन्य—पंचजन मानवसमुदायाशी संबद्ध—ऋषी अत्रीला दडपणाऱ्या संकटातून मुक्त केले; आणि अशिव दस्युच्या मायांना क्रमाक्रमाने भेदून, हे वृषणौ, विजयाभिमुख अग्रगतीला पुढे ढकलले.

Mantra 4

अश्वं न गूळ्हमश्विना दुरेवैॠषिं नरा वृषणा रेभमप्सु । सं तं रिणीथो विप्रुतं दंसोभिर्न वां जूर्यन्ति पूर्व्या कृतानि ॥

जसा लपलेला अश्व सापडतो, तसाच, हे अश्विनौ, हे वृषण नरौ! तुम्ही जलांत असलेल्या ऋषी रेभाला—भंगलेला, विखुरलेला—तुमच्या दंसांनी (कौशल्य-शक्तींनी) शोधून एकत्र केले. तुमची प्राचीन कृत्ये जीर्ण होत नाहीत.

Mantra 5

सुषुप्वांसं न निॠतेरुपस्थे सूर्यं न दस्रा तमसि क्षियन्तम् । शुभे रुक्मं न दर्शतं निखातमुदूपथुरश्विना वन्दनाय ॥

जसा निॠति (विलय)च्या कुशीत झोपलेला, जसा तमात वसणारा सूर्य, जसा दृष्टीआड पुरलेला तेजस्वी सुवर्णालंकार—हे अद्भुत अश्विनौ (दस्रा), तुम्ही वन्दनाला वर उचलले; त्याला पुन्हा प्रकाश व अस्तित्वाच्या लोकात आणले.

Mantra 6

तद्वां नरा शंस्यं पज्रियेण कक्षीवता नासत्या परिज्मन् । शफादश्वस्य वाजिनो जनाय शतं कुम्भाँ असिञ्चतं मधूनाम् ॥

हे नरौ, नासत्यौ! पज्रि-वंशीय कक्षीवत् ज्याची घोषणा करील असे तुमचे हे कर्म स्तुत्य आहे. वेगवान, बलवान अश्वाच्या खुरातून तुम्ही मनुष्याकरिता मधाचे शंभर कुंभ ओतले—आनंद व शक्तीची परिपूर्णता.

Mantra 7

युवं नरा स्तुवते कृष्णियाय विष्णाप्वं ददथुर्विश्वकाय । घोषायै चित्पितृषदे दुरोणे पतिं जूर्यन्त्या अश्विनावदत्तम् ॥

हे नरौ! स्तुती करणाऱ्या कृष्णियाला तुम्ही सर्वव्यापी विष्णाप्व दिला. आणि पितृगृहात (पितृषद् दुरोण) राहणाऱ्या घोषेला—जी क्षीण होत होती—तिला तुम्ही पती प्रदान केला, हे अश्विनौ; अशा रीतीने तुम्ही नियतीला पूर्णत्वाकडे वळविता.

Mantra 8

युवं श्यावाय रुशतीमदत्तं महः क्षोणस्याश्विना कण्वाय । प्रवाच्यं तद्वृषणा कृतं वां यन्नार्षदाय श्रवो अध्यधत्तम् ॥

हे अश्विनौ! तुम्ही दोघांनी श्यावासाठी ती तेजस्विनी (रुशती) प्रदान केली—महान् क्षोणासाठी, कण्वासाठी. हे वृषणौ (बलवानो)! तुमचे हे कृत्य घोषणीय व स्तुत्य आहे—जेव्हा तुम्ही नार्षदायावर श्रवस् (यश) अधिष्ठित केले, सत्य-श्रवणाची प्रतिष्ठा केली.

Mantra 9

पुरू वर्पांस्यश्विना दधाना नि पेदव ऊहथुराशुमश्वम् । सहस्रसां वाजिनमप्रतीतमहिहनं श्रवस्यं तरुत्रम् ॥

हे अश्विनौ! अनेक रूपे धारण करून तुम्ही पेदूसाठी एक वेगवान अश्व उतरविला. तो सहस्र-विजयी वाजिन्, आक्रमणात अप्रतीत (अजेय), अहिहन् (सर्प-शक्तीचा संहारक), श्रवस्य (यशस्वी), तरुत्र (बलवान उद्धारक) होता.

Mantra 10

एतानि वां श्रवस्या सुदानू ब्रह्माङ्गूषं सदनं रोदस्योः । यद्वां पज्रासो अश्विना हवन्ते यातमिषा च विदुषे च वाजम् ॥

हे सुदानू (उदार दाते) अश्विनौ! ही तुमची श्रवस्य (प्रेरित यशाची) कृत्ये आहेत—हे ब्रह्म-उद्गीथ, हे दोन रोदसी (दोन लोक) यांच्या मधले सदन. जेव्हा पज्र लोक तुम्हाला हाक देतात, हे अश्विनौ, तेव्हा विदुषासाठी इषा (पोषण-शक्ती) आणि वाज (विजय-बल) घेऊन या.

Mantra 11

सूनोर्मानेनाश्विना गृणाना वाजं विप्राय भुरणा रदन्ता । अगस्त्ये ब्रह्मणा वावृधाना सं विश्पलां नासत्यारिणीतम् ॥

हे अश्विनौ! पुत्राच्या ‘मान’ (माप) प्रमाणे स्तुती गात, प्रेरित विप्राला ‘वाज’ देत, आणि अगस्त्याच्या ‘ब्रह्म’ाने वर्धित होत—हे नासत्यांनो! तुम्ही विश्पलाला सम्यक् रीत्या क्रमबद्ध करून पुन्हा स्थापित केले; प्रवासात जे विकल होते ते तुम्ही पूर्ण करता.

Mantra 12

कुह यान्ता सुष्टुतिं काव्यस्य दिवो नपाता वृषणा शयुत्रा । हिरण्यस्येव कलशं निखातमुदूपथुर्दशमे अश्विनाहन् ॥

हे दिवो नपाता, वृषणौ, शीघ्रगामी अश्विनौ! कवीच्या सुष्टुतीकडे तुम्ही कुठे गेलात? जसा पुरलेला सुवर्ण-कलश वर काढतात, तसा तुम्ही खाली लपलेला आनंद वर उचलला—हे अश्विनौ! दहाव्या दिवशी तुम्ही तो प्रकट केला.

Mantra 13

युवं च्यवानमश्विना जरन्तं पुनर्युवानं चक्रथुः शचीभिः । युवो रथं दुहिता सूर्यस्य सह श्रिया नासत्यावृणीत ॥

हे अश्विनौ! तुमच्या ‘शची’ (प्रभावी शक्ती) यांनी जर्जर च्यवानाला पुन्हा तरुण केले. आणि सूर्याची दुहिता, श्रीसह, तुमचा रथ निवडून घेतली—हे नासत्यांनो! संयोगाच्या यात्रेसाठी.

Mantra 14

युवं तुग्राय पूर्व्येभिरेवैः पुनर्मन्यावभवतं युवाना । युवं भुज्युमर्णसो निः समुद्राद्विभिरूहथुॠज्रेभिरश्वैः ॥

हे अश्विनौ! तुग्रासाठी तुमच्या प्राचीन पराक्रमी प्रेरणांनी तुम्ही दोघेही पुन्हा मनाने तरुण झालात. आणि उफाळलेल्या जलातून—समुद्रातून—उजळ पावलांनी धावणाऱ्या, अनेक साधनांनी युक्त अश्वांच्या साहाय्याने तुम्ही भुज्युला बाहेर उचलून आणले.

Mantra 15

अजोहवीदश्विना तौग्र्यो वां प्रोळ्हः समुद्रमव्यथिर्जगन्वान् । निष्टमूहथुः सुयुजा रथेन मनोजवसा वृषणा स्वस्ति ॥

हे अश्विनौ! आधाराविना दूरवर वाहून नेला जाऊन तो समुद्रात पोहोचला तेव्हा तौग्र्याने तुम्हाला हाक मारली. तेव्हा तुम्ही त्याला—सुसंयोजित रथाने, मनोवेगासारख्या वेगाने—हे वृषणौ (बलवानो)! स्वस्ति व कल्याणात बाहेर काढले.

Mantra 16

अजोहवीदश्विना वर्तिका वामास्नो यत्सीममुञ्चतं वृकस्य । वि जयुषा ययथुः सान्वद्रेर्जातं विष्वाचो अहतं विषेण ॥

हे अश्विनौ! वृक (लांडगा) यांच्या मुखातून तिला सोडविले तेव्हा वर्तिकेने तुम्हाला हाक मारली. मग तुम्ही विजयी सामर्थ्याने पुढे निघालात; आणि पर्वताच्या उतारावर जन्मलेला तो सर्वभक्षक तुम्ही तुमच्या विषाने—वैद्यकीय प्रतिबलाने—आघात करून पाडून दिलात.

Mantra 17

शतं मेषान्वृक्ये मामहानं तमः प्रणीतमशिवेन पित्रा । आक्षी ऋज्राश्वे अश्विनावधत्तं ज्योतिरन्धाय चक्रथुर्विचक्षे ॥

ऋज्राश्वाने त्या मादी-लांडगिणीस शंभर मेष (मेंढे) अर्पण केले असता, निर्दयी (अशिव) पित्याने त्याला घोर तमसात नेले; तेव्हा हे अश्विनौ, तुम्ही त्याच्यात नेत्र स्थापिले. अंधासाठी तुम्ही ज्योती निर्माण केली, जेणेकरून तो विवेकपूर्ण दृष्टीने पाहू शकेल.

Mantra 18

शुनमन्धाय भरमह्वयत्सा वृकीरश्विना वृषणा नरेति । जारः कनीन इव चक्षदान ऋज्राश्वः शतमेकं च मेषान् ॥

अंधासाठी जे ओझे होते, तेच ‘शुनम्’ (सौभाग्य) असे म्हणवले गेले; तेव्हा ती वृकी (मादी-लांडगिण) हाक मारू लागली—‘हे अश्विनौ, हे वृषणा नरा!’ ऋज्राश्वाने, जसा जार (प्रेमी) कन्येला दृष्टी देतो तसा दृष्टीलाभ करून, शंभर एक मेष अर्पण केले.

Mantra 19

मही वामूतिरश्विना मयोभूरुत स्रामं धिष्ण्या सं रिणीथः । अथा युवामिदह्वयत्पुरंधिरागच्छतं सीं वृषणाववोभिः ॥

हे अश्विनौ, तुमची ऊति (सहायता) महान आहे, आनंददायी आहे; आणि हे धिष्ण्य (प्रज्ञावंत) जनांनो, तुम्ही क्षीणता व श्रमजन्य थकवाही नीट करून देता. म्हणून पुरंधिनेच तुम्हाला हाक मारली—या तिच्याकडे, हे वृषणौ, तुमच्या अवोभिः (रक्षा व सहाय) सहित.

Mantra 20

अधेनुं दस्रा स्तर्यं विषक्तामपिन्वतं शयवे अश्विना गाम् । युवं शचीभिर्विमदाय जायां न्यूहथुः पुरुमित्रस्य योषाम् ॥

हे अद्भुत दस्र अश्विनो! जी दूध न देणारी, रोखलेली (अधेनु) गाय होती, तिला तुम्ही शयवासाठी दूधाने प्रवाही केले. आणि तुमच्या शची-शक्तींनी तुम्ही विमदासाठी पुरुमित्राची कन्या—वधू—हिला आणून प्रदान केले.

Mantra 21

यवं वृकेणाश्विना वपन्तेषं दुहन्ता मनुषाय दस्रा । अभि दस्युं बकुरेणा धमन्तोरु ज्योतिश्चक्रथुरार्याय ॥

हे दस्र अश्विनो! नांगराने यव पेरत, आणि मनुष्यासाठी पोषणसमृद्धीचे दुग्धप्रवाह काढत—‘बकुर’ने दस्युवर फुंकर घालत तुम्ही आर्यासाठी विशाल ज्योती निर्माण केली, विस्तीर्ण प्रकाशमार्ग स्थापन केला.

Mantra 22

आथर्वणायाश्विना दधीचेऽश्व्यं शिरः प्रत्यैरयतम् । स वां मधु प्र वोचदृतायन्त्वाष्ट्रं यद्दस्रावपिकक्ष्यं वाम् ॥

हे अश्विनो! अथर्वणासाठी तुम्ही दधीचीचे अश्व-शिर (घोड्याचे मस्तक) पुन्हा उचलून स्थापन केले. तेव्हा त्याने तुम्हांला ऋताचे मधुर मधु—त्वष्टृ-जन्य ती गूढ विद्या—उच्चारून सांगितली; हे दस्रांनो, जी तुमच्या अंतःगुह्य आश्रयात लपलेली होती.

Mantra 23

सदा कवी सुमतिमा चके वां विश्वा धियो अश्विना प्रावतं मे । अस्मे रयिं नासत्या बृहन्तमपत्यसाचं श्रुत्यं रराथाम् ॥

हे कवी-स्वरूप अश्विनौ! मी सदैव तुमच्या सुमती—कल्याणकारी बुद्धी—कडे वळतो; अश्विनांनो, माझ्या सर्व धियः (प्रेरित विचार-चेतना) तुम्ही पोसा. हे नासत्यौ! आमच्यासाठी महान् रयि (समृद्धी/पूर्णता) प्रस्थापित करा—जी अपत्य-साच् (संतती/आत्म-परंपरेची सातत्यता वाहणारी) असेल आणि श्रुत्य (श्रुतीत गेय, स्मरणीय) बनेल.

Mantra 24

हिरण्यहस्तमश्विना रराणा पुत्रं नरा वध्रिमत्या अदत्तम् । त्रिधा ह श्यावमश्विना विकस्तमुज्जीवस ऐरयतं सुदानू ॥

हे अश्विनौ, आनंदित होऊन, हे नर-वीरौ, तुम्ही वध्रिमतीला हिरण्यहस्त-सदृश (सुवर्णहस्त-तुल्य) पुत्र दिलात. आणि हे सुदानू (उदार दाते) अश्विनांनो, त्रिधा (तीन प्रकारे) खंडित व क्षीण झालेल्या श्यावाला तुम्ही पुन्हा जीवनासाठी उचलून जागृत केले.

Mantra 25

एतानि वामश्विना वीर्याणि प्र पूर्व्याण्यायवोऽवोचन् । ब्रह्म कृण्वन्तो वृषणा युवभ्यां सुवीरासो विदथमा वदेम ॥

हे अश्विनौ! ही तुमची वीर्ये—प्राचीन कृत्ये—साधकांनी घोषित केली आहेत. हे वृषणौ (बलवानो), तुमच्यासाठी ब्रह्म (मंत्र-शक्ती) घडवीत, आम्ही सुवीरासः (अंतःस्थ वीर्याने समृद्ध) होऊन विदथ (यज्ञ-सभा/जागरण-सभा) मध्ये वाणी उच्चारू.