Sukta 113

Mantra 1

इदं श्रेष्ठं ज्योतिषां ज्योतिरागाच्चित्रः प्रकेतो अजनिष्ट विभ्वा । यथा प्रसूता सवितुः सवायँ एवा रात्र्युषसे योनिमारैक् ॥

ही ज्योतींची ज्योति—परम श्रेष्ठ प्रकाश—आली आहे; तो अद्भुत, स्पष्ट-प्रज्ञ, व्यापक (विभ्वा) जन्मला आहे. जसा सवितृच्या ‘सव’ (प्रेरणा)साठी प्रसूता होते, तशी रात्र उषेला आपली योनि (गर्भ) अर्पण करून गेली.

Mantra 2

रुशद्वत्सा रुशती श्वेत्यागादारैगु कृष्णा सदनान्यस्याः । समानबन्धू अमृते अनूची द्यावा वर्णं चरत आमिनाने ॥

दीप्त वत्सांसह दीप्त, स्वतःही दीप्त—श्वेत-प्रभा असलेली ती आली; आणि कृष्णा (अंधार) तिच्या आसनांतून निघून गेला. समान बंधनाच्या, अमृत (अमर) अशा दोन भगिनी—एकामागोमाग चालत—आपला वर्ण हानी न होता विचरतात.

Mantra 3

समानो अध्वा स्वस्रोरनन्तस्तमन्यान्या चरतो देवशिष्टे । न मेथेते न तस्थतुः सुमेके नक्तोषासा समनसा विरूपे ॥

त्या दोन भगिनींचा (रात्रि व उषा) मार्ग एकच आहे आणि तो अनंत आहे; तरीही देव-नियमानुसार त्या त्याच पथावर आपापल्या रीतीने चालतात. त्या न परस्परांशी धडकतात, न एकाच ठिकाणी थांबतात; भिन्न रूपांच्या रात्रि व उषा एकाच संकल्पाने पुढे सरकतात.

Mantra 4

भास्वती नेत्री सूनृतानामचेति चित्रा वि दुरो न आवः । प्रार्प्या जगद्व्यु नो रायो अख्यदुषा अजीगर्भुवनानि विश्वा ॥

दीप्तिमती, सूनृता (सत्य-वाणी)ची नेत्री, ती प्रकट होते; अद्भुत रीतीने तिने आपल्यासाठी द्वारे उघडली आहेत. जगाला स्पर्श करून त्याला गतिमान करत, तिने आपल्याला रयः (समृद्धी) प्रकट करून दाखवली; उषेने सर्व भुवने जागी केली आहेत.

Mantra 5

जिह्मश्ये चरितवे मघोन्याभोगय इष्टये राय उ त्वम् । दभ्रं पश्यद्भ्य उर्विया विचक्ष उषा अजीगर्भुवनानि विश्वा ॥

वाकडे आणि सरळ—सर्वांना योग्य रीतीने चालता यावे म्हणून, हे मघोनी (उदारिणी), तू भोग्य सुखे आणि इष्ट रयः (वांछित समृद्धी) प्रदान करतेस. जे अल्प पाहतात त्यांना तू व्यापक दृष्टी देतेस; उषेने सर्व भुवने जागी केली आहेत.

Mantra 7

एषा दिवो दुहिता प्रत्यदर्शि व्युच्छन्ती युवतिः शुक्रवासाः । विश्वस्येशाना पार्थिवस्य वस्व उषो अद्येह सुभगे व्युच्छ ॥

ही दिवाची दुहिता उषा आमच्या समोर प्रकट झाली आहे—उदय पावत, तेजस्वी वस्त्रे परिधान केलेली तरुणी. सर्व पार्थिव वसूंवर अधिराज्य करणारी, हे शुभगे उषः, आज इथे आमच्यासाठी पूर्णतेसह उदय हो.

Mantra 8

परायतीनामन्वेति पाथ आयतीनां प्रथमा शश्वतीनाम् । व्युच्छन्ती जीवमुदीरयन्त्युषा मृतं कं चन बोधयन्ती ॥

जे निघून जातात त्यांच्या वाटेचा ती पाठपुरावा करते; जे येतात त्यांच्या पुढे ती प्रथम चालते—शाश्वत क्रमाने. उगवती उषा जीवाला उभारी देते; कोणत्याही मृताला ती जागवत नाही; ती प्राणशक्तीलाच उठण्यास उद्युक्त करते.

Mantra 9

उषो यदग्निं समिधे चकर्थ वि यदावश्चक्षसा सूर्यस्य । यन्मानुषान्यक्ष्यमाणाँ अजीगस्तद्देवेषु चकृषे भद्रमप्नः ॥

हे उषः, जेव्हा तू समिधांसह अग्नी प्रज्वलित करविलास, जेव्हा तू सूर्याचे दर्शन विस्तारित केलेस, जेव्हा तू हवि-यज्ञासाठी सिद्ध होत असलेल्या मनुष्यांना प्रेरित केलेस—तेव्हा तू देवांमध्ये कल्याणकारी कर्म, शुभ सिद्धी संपन्न करतेस.

Mantra 10

कियात्या यत्समया भवाति या व्यूषुर्याश्च नूनं व्युच्छान् । अनु पूर्वाः कृपते वावशाना प्रदीध्याना जोषमन्याभिरेति ॥

तिच्या ऋतु-कालाचे माप किती—ज्या उषा व्युष्ट झाल्या आणि ज्या आता व्युच्छ होत आहेत? ती पूर्व उषांच्या प्रति अनुरागाने आकुल होऊन त्यांच्या अनुगमनात चालते; प्रदीप्त होत, इतर उषांसह पुढे जाते—देवशक्तींच्या प्रसन्न संमतीचा (जोष) शोध घेत.

Mantra 11

ईयुष्टे ये पूर्वतरामपश्यन्व्युच्छन्तीमुषसं मर्त्यासः । अस्माभिरू नु प्रतिचक्ष्याभूदो ते यन्ति ये अपरीषु पश्यान् ॥

ते निघून गेले—जे मर्त्य पूर्व उषेला व्युच्छ होताना पाहत होते. आता तीच उषा आपल्याला प्रत्यक्षा झाली आहे; पण ते पुढेच जातात—जे पाहूनही दूरच्या परे-प्रदेशांतच राहतात.

Mantra 12

यावयद्द्वेषा ऋतपा ऋतेजाः सुम्नावरी सूनृता ईरयन्ती । सुमङ्गलीर्बिभ्रती देववीतिमिहाद्योषः श्रेष्ठतमा व्युच्छ ॥

द्वेष दूर हाकलणारी, ऋताची रक्षिका व ऋतज, अनुग्रहाची आवरणे आणणारी, ती ‘सूनृता’—सत्यवाणी—प्रवर्तित करते. शुभ-मंगल नाद आणि देवमार्ग (देववीति) धारण करून, हे श्रेष्ठतम उषे, आज इथे व्युच्छ हो.

Mantra 13

शश्वत्पुरोषा व्युवास देव्यथो अद्येदं व्यावो मघोनी । अथो व्युच्छादुत्तराँ अनु द्यूनजरामृता चरति स्वधाभिः ॥

प्राचीन काळापासून देवी उषा सतत प्रकट होत आली आहे; आणि आजही, हे मघोनी (दानवती), तू या जगाला उघड करून प्रकाशमान केलेस. आणि ती उगवल्यावर, ती पुढील दिवसांकडे पुढे सरकते—अजरा, अमृता—स्वतःच्या स्वधा (अंतर्निहित शक्ती)ने.

Mantra 14

व्यञ्जिभिर्दिव आतास्वद्यौदप कृष्णां निर्णिजं देव्यावः । प्रबोधयन्त्यरुणेभिरश्वैरोषा याति सुयुजा रथेन ॥

आपल्या तेजस्वी अलंकारांनी ती दिव्य धामांतून झळकते; देवी उषेने काळे आवरण दूर फेकले आहे. अरुण अश्वांनी सर्वांना जागवित, उषा सुयुज रथावर आरूढ होऊन येते.

Mantra 15

आवहन्ती पोष्या वार्याणि चित्रं केतुं कृणुते चेकिताना । ईयुषीणामुपमा शश्वतीनां विभातीनां प्रथमोषा व्यश्वैत् ॥

पोषण देणाऱ्या व वांछित समृद्धी आणीत, ती जागरूक व विवेकी होऊन प्रकाशाचा अद्भुत ध्वज उभारते. जी उषा प्रथम प्रकट झाली, तीच येणाऱ्या-जाणाऱ्या सर्व उषांची शाश्वत उपमा—सर्व प्रकाशमानांची—ती उषा उजळून निघाली.

Mantra 16

उदीर्ध्वं जीवो असुर्न आगादप प्रागात्तम आ ज्योतिरेति । आरैक्पन्थां यातवे सूर्यायागन्म यत्र प्रतिरन्त आयुः ॥

आमचा जीवंत प्राण ऊर्ध्व उगवला आहे; अंधार पुढे सरून गेला, आणि ज्योती प्रकट होते. सूर्याच्या गमनासाठी मार्ग उघडला गेला आहे; जिथे आयुष्य टिकते व वाढते त्या स्थानी आम्ही पोहोचलो आहोत.

Mantra 17

स्यूमना वाच उदियर्ति वह्निः स्तवानो रेभ उषसो विभातीः । अद्या तदुच्छ गृणते मघोन्यस्मे आयुर्नि दिदीहि प्रजावत् ॥

प्रेरित वाणीच्या परिपूर्णतेने वह्नि वर उगवतो, स्तोत्रगानाने दीप्त उषांचा स्तव करीत. आजही, हे मघोनी, गायकासाठी उदय पाव; आमच्यात प्रजायुक्त आयुष्य दृढ करून ठेव.

Mantra 18

या गोमतीरुषसः सर्ववीरा व्युच्छन्ति दाशुषे मर्त्याय । वायोरिव सूनृतानामुदर्के ता अश्वदा अश्नवत्सोमसुत्वा ॥

ज्या गोमती व सर्ववीरा उषा दान करणाऱ्या मर्त्यासाठी व्युच्छन्ति—वायूच्या सूनृतांसारख्या, उन्नत उदर्कात उफाळून उठणाऱ्या—सोमसुत्वा (सोमपिळणी) द्वारा तो त्यांना प्राप्त करो; त्या अश्ववत् शीघ्रशक्तीच्या ऊर्जांचा दान करतात.

Mantra 19

माता देवानामदितेरनीकं यज्ञस्य केतुर्बृहती वि भाहि । प्रशस्तिकृद्ब्रह्मणे नो व्युच्छा नो जने जनय विश्ववारे ॥

देवांची माता, अदितीचे मुख, यज्ञाचा केतू—हे बृहती, प्रकाशमान हो. आमच्या ब्रह्म-वचनासाठी प्रशस्ती घडविणारी, आमच्यासाठी उगव; हे विश्ववारे, आमच्या जनांत सर्व वांछनीय समृद्धींचा जन्म घडव.

Mantra 20

यच्चित्रमप्न उषसो वहन्तीजानाय शशमानाय भद्रम् । तन्नो मित्रो वरुणो मामहन्तामदितिः सिन्धुः पृथिवी उत द्यौः ॥

उपासक, प्रयत्नशील जनासाठी उषा जे जे विचित्र ‘अप्न’ (पूर्णता/सिद्धी) कल्याणरूपाने वहाते—ते मित्र व वरुण आमच्यासाठी वाढवोत; तसेच अदिती, सिंधु, पृथिवी आणि द्यौ (आकाश)ही.