
Sukta 1.158
Aśvins (with Rudra-like epithets; hymn addressed to the twin powers)
Triṣṭubh (probable)
दीर्घतमस्-चक्रातील हा लहानसा सूक्त अश्विनांशी एकरूप मानल्या जाणाऱ्या द्वय-शक्तींचे आवाहन करतो. रुद्रसदृश विशेषणांनी त्यांची स्तुती केली आहे—तेजस्वी, बलवान आणि बहुमनस्क सहाय्यक म्हणून. स्तुतिपासून संरक्षण-प्रार्थनेकडे वळत, कवी विनवतो की “पंखधारी” ही जोडी उपासकाला न शोषून/क्षीण करू दे, न विखुरू दे. शेवटी आत्म-संदर्भित विधान येते, जिथे ब्रह्मन् (पवित्र वाणी/अंतर्दृष्टी) स्वतः सारथी बनून साधकांना आपः (जल) यांच्याकडे—शोधयात्रेच्या गुप्त ध्येयाकडे—मार्गदर्शन करते.
Mantra 1
वसू रुद्रा पुरुमन्तू वृधन्ता दशस्यतं नो वृषणावभिष्टौ । दस्रा ह यद्रेक्ण औचथ्यो वां प्र यत्सस्राथे अकवाभिरूती ॥
हे रुद्रगणांनो! वसु-स्वरूप, बहु-मनस्क आणि वाढत्या शक्तीचे धनी—आमच्या स्तुतीस पात्र व्हा; हे वृषण (बलवान) जनांनो, सान्निध्यात आमची अभिष्टि (रक्षा) करा. हे दस्र (अद्भुत-कर्मा) देवांनो! स्तोत्रात तुमच्या धनवैभवाचा उच्चार होताच, अचूक रक्षणासह तुमची मदत आमच्याकडे प्रवाहित होवो.
Mantra 2
को वां दाशत्सुमतये चिदस्यै वसू यद्धेथे नमसा पदे गोः । जिगृतमस्मे रेवतीः पुरंधीः कामप्रेणेव मनसा चरन्ता ॥
हे वसु (दीप्तिमान) जनांनो! तुमच्या या प्रसन्न सुमतीसाठी तुम्हाला कोण दान देईल? कारण नमस्काराने तुम्ही ‘गो’ (प्रकाशकिरण) यांच्या पदचिन्हाशी तुमची कृपा स्थापन केली आहे. आमच्यासाठी रेवती (समृद्ध) पुरंधी—समृद्ध पूर्तता—उचलून धरा; काम-प्रेरणेप्रमाणे त्या मनात संचारू देत, आमची बुद्धी ऐश्वर्याने परिपूर्ण होवो.
Mantra 3
युक्तो ह यद्वां तौग्र्याय पेरुर्वि मध्ये अर्णसो धायि पज्रः । उप वामवः शरणं गमेयं शूरो नाज्म पतयद्भिरेवैः ॥
जेव्हा तुमचा युक्त (रथ/बल) तुग्राच्या पुत्राला वाहून नेला, आणि पज्र पूराच्या मध्यभागी स्थापिला गेला—तेव्हा मी आश्रयासारखा तुमच्या सहाय्याजवळ येईन; जसा एखादा शूर वीर उडत्या अश्वां (ऊर्जां)सह मार्गावर वेगाने धावतो.
Mantra 4
उपस्तुतिरौचथ्यमुरुष्येन्मा मामिमे पतत्रिणी वि दुग्धाम् । मा मामेधो दशतयश्चितो धाक्प्र यद्वां बद्धस्त्मनि खादति क्षाम् ॥
उपस्तुती आणि औचथ्य—दीप्त उच्चार—माझ्या रक्षणासाठी विस्तार पावोत; ही दोन पंखधारी शक्ती मला वेगळे करून न पिळोत. इंधन आणि दहापट चिताग्नी मला भस्म करू नयेत—जे स्वतःमध्येच बद्ध आहे ते पुढे जाऊन पृथ्वी-तत्त्वाला कुरतडून खात असताना.
Mantra 5
न मा गरन्नद्यो मातृतमा दासा यदीं सुसमुब्धमवाधुः । शिरो यदस्य त्रैतनो वितक्षत्स्वयं दास उरो अंसावपि ग्ध ॥
अत्यंत मातृवत् नद्यांनी मला गिळले नाही; दासांनी त्याला प्रवाहात नीट बांधून खाली पाडले तरी. त्रैतनाने त्याचे शिर छाटले तेव्हा दास स्वतःच त्याच्या उराशी व खांद्यांना चिकटून राहिला.
Mantra 6
दीर्घतमा मामतेयो जुजुर्वान्दशमे युगे । अपामर्थं यतीनां ब्रह्मा भवति सारथिः ॥
ममतापुत्र दीर्घतमस दहाव्या युगात परिपक्व झाला; ‘अपाम्’—जल-तत्त्व—याचा शोध घेणाऱ्या यतींच्या हेतुकरिता ब्रह्मा सारथी होतो.
Tradition attributes RV 1.158 to Dīrghatamas Āucathya, also called Māmateya (“son of Mamatā”). The last verse names him directly.
Here “Rudras” highlights their fierce, protective strength rather than changing the deity. The hymn praises the Twins as powerful guardians who can ward off harm and bring timely help.
It means sacred utterance and insight (brahman) can actively steer the seeker—like a charioteer—toward the “Waters,” a Vedic symbol for deep nourishment, purification, and the hidden source of life and knowledge.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.