
Sukta 1.57
Vasiṣṭha Maitrāvaruṇi
Indra
Triṣṭubh
हा सहा ऋचांचा त्रिष्टुभ सूक्त इंद्राची स्तुती करतो—तो अपरिमित दाता आहे; ज्याची ‘धरण्यास कठीण’ अशी उदार संपत्ती सर्व प्राण्यांसाठी ओसंडून वाहते. यात त्याच्या निर्णायक विजयकर्माचे स्मरण आहे: वज्राने महान पर्वत फोडून त्याने अडवलेली जलधारा मुक्त केली आणि त्यामुळे जगाचे पोषण केले. कवी समुदायाला इंद्रावर अवलंबून असे मांडतो आणि त्याने त्यांची वाणी स्वीकारून त्यांच्या जीवनाला व बळाला सामर्थ्य द्यावे अशी विनंती करतो.
Mantra 1
प्र मंहिष्ठाय बृहते बृहद्रये सत्यशुष्माय तवसे मतिं भरे । अपामिव प्रवणे यस्य दुर्धरं राधो विश्वायु शवसे अपावृतम् ॥
मी माझी मति (विचार/स्तुती) त्या परम-उदार, महान, विशाल-धनधारक, सत्य-शुष्म (खरे पराक्रम) असलेल्या बलवानासाठी अर्पित करतो. उतारावरून वाहणाऱ्या पाण्यासारखे, ज्याचे दुर्धर राधस् (दान/समृद्धी) विश्वायु—सर्वांच्या जीवनासाठी, टिकणाऱ्या शौर्य-बलासाठी—उघडून ओघळते.
Mantra 2
अध ते विश्वमनु हासदिष्टय आपो निम्नेव सवना हविष्मतः । यत्पर्वते न समशीत हर्यत इन्द्रस्य वज्रः श्नथिता हिरण्ययः ॥
मग यज्ञाच्या अनुष्ठानात सर्व काही तुझ्यामागे आले; हविष्मान् यजमानाच्या सवनांकडे (सोम-निष्पेषणाकडे) पाणी जसे निम्नस्थानी धावते तसेच धावून आले. जेव्हा हर्यत (मनोरम) इंद्राचा हिरण्यय (सुवर्णमय) वज्र पर्वतावर थांबला नाही, तर त्याला ठेचून फोडून टाकले.
Mantra 3
अस्मै भीमाय नमसा समध्वर उषो न शुभ्र आ भरा पनीयसे । यस्य धाम श्रवसे नामेन्द्रियं ज्योतिरकारि हरितो नायसे ॥
या भीम (भयप्रद-पराक्रमी) सत्तेसाठी यज्ञात नमस्कारासह अर्पण करा; उषेसारखे उज्ज्वल, पनीय (प्रिय/पूज्य) हविः आणा. ज्याचे धाम श्रवस् (यश) मिळविण्यासाठी आहे; ज्याचे नाव ऐन्द्रिय (अधिपत्य-शक्ती) आहे; अग्रसरतेसाठी (नयासाठी) एक ज्योती निर्माण झाली आहे—जणू प्रवासासाठी हरित (हिरवट) अश्व जुंपलेले असावेत.
Mantra 4
इमे त इन्द्र ते वयं पुरुष्टुत ये त्वारभ्य चरामसि प्रभूवसो । नहि त्वदन्यो गिर्वणो गिरः सघत्क्षोणीरिव प्रति नो हर्य तद्वचः ॥
हे इंद्रा, हे पुरुष्टुत (बहु-स्तुत्य), हे प्रभूवसो—हे सर्व तुझेच; आम्हीही तुझेच, तुझा आधार धरून तुझ्या प्रभुत्वात वावरतो. हे गिर्वण (स्तुती-प्रिय), तुझ्यावाचून दुसरा कोणीही आमच्या गिरः (स्तुतिगीते) पृथ्वी जशी भार धारण करते तसे धारण करू शकत नाही; म्हणून आमचे हे वचः स्वीकार.
Mantra 5
भूरि त इन्द्र वीर्यं तव स्मस्यस्य स्तोतुर्मघवन्काममा पृण । अनु ते द्यौर्बृहती वीर्यं मम इयं च ते पृथिवी नेम ओजसे ॥
हे इंद्रा, तुझे वीर्य (पराक्रम) फारच विपुल आहे; आम्ही तुझेच आहोत. हे मघवन्, या स्तोतृची कामना पूर्ण कर. तुझ्या सामर्थ्याच्या अनुगमनाने ही विशाल द्यौः (स्वर्ग) आणि ही पृथ्वीही तुझ्या ओजासाठी मर्यादेत चालतात.
Mantra 6
त्वं तमिन्द्र पर्वतं महामुरुं वज्रेण वज्रिन्पर्वशश्चकर्तिथ । अवासृजो निवृताः सर्तवा अपः सत्रा विश्वं दधिषे केवलं सहः ॥
हे इंद्रा, हे वज्रिन्, तू त्या महान् व विस्तीर्ण पर्वताला वज्राने फोडून त्याच्या सांध्यांना तुटविले. अडवून धरलेली पाणी तू खाली सोडलीस, ती वाहू लागली; आणि तू आपल्या एकमेव, संहत सहस् (बल) ने सर्वत्र या समस्त जगताला धारण करतोस.
It praises Indra as the great giver and obstacle-breaker, recalling how he split the mountain with the thunderbolt and released the blocked waters—symbolizing restored flow of life and prosperity.
In Vedic imagery, ‘waters’ stand for rain, fertility, inspiration, and abundance. Indra releasing them means removing constraints so life can flourish again.
It can be recited as a strength-and-obstacle-removal prayer—especially before important work—asking for clear energy, steady support, and the unhindered flow of resources and understanding.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.