Sukta 160
Sukta 1.160
As RV 1.160 (verify in Anukramaṇī)
Dyāvāpṛthivī (with Sūrya as the lawful mover between them)
Triṣṭubh (probable; verify)
हा सूक्त द्यावापृथिवी (स्वर्ग व पृथ्वी) यांची स्तुती करतो—त्यांना सर्वव्यापी, सत्य-धारक माता-पिता म्हणून, जे अंतरिक्ष धारण करतात आणि ऋत (व्यवस्था) व कल्याण प्रस्थापित करतात. सूर्याला त्यांच्या मध्ये शुद्ध, विधिनिष्ठ गतीमान म्हणून दर्शविले आहे; तसेच सूक्तात एक अंतर्गत, शुद्धीकरण करणारी अग्नि-शक्ती सूचित होते, जी लोकांना निर्मळ करून तेजस्वी पोषण देते. शेवटी ऋषी दोघांकडे बृहद् (विशाल महानता), कीर्ती, क्षत्र (संरक्षक सामर्थ्य), आणि समुदायासाठी बळ देणारी अंतःशक्ती यांची याचना करतो.
Mantras
Mantra 1
ते हि द्यावापृथिवी विश्वशम्भुव ऋतावरी रजसो धारयत्कवी । सुजन्मनी धिषणे अन्तरीयते देवो देवी धर्मणा सूर्यः शुचिः ॥
कारण द्यावापृथिवीच विश्वशम्भुव (सर्वांना शांती देणारे) आहेत—ऋतावरी, कवी-शक्ती, जे ऋताने रजस् (मध्यलोक) धारण करतात. त्यांच्या मध्ये—सुजन्मनी धिषणे (सुप्रसूत बुद्धी-आसन) यांच्या अंतरात—धर्माने शुचि सूर्य चालतो; देव व देवी (त्या दोन दैवी अधिष्ठाने) म्हणून.
Mantra 2
उरुव्यचसा महिनी असश्चता पिता माता च भुवनानि रक्षतः । सुधृष्टमे वपुष्ये न रोदसी पिता यत्सीमभि रूपैरवासयत् ॥
विस्ताराने व्यापक असे ते दोन महान, कधीही न चुकणारे—पिता आणि माता—भुवनांचे रक्षण करतात. सौंदर्यात दृढपणे सुस्थापित आहेत ती दोन अचल लोकं (रोदसी); जेव्हा पित्याने त्यांना सर्वत्र रूपांनी वसविले.
Mantra 3
स वह्निः पुत्रः पित्रोः पवित्रवान्पुनाति धीरो भुवनानि मायया । धेनुं च पृश्निं वृषभं सुरेतसं विश्वाहा शुक्रं पयो अस्य दुक्षत ॥
तो वह्नि—दोन्ही माता-पित्यांचा पुत्र—पवित्रशक्तियुक्त; धीर होऊन माया (रचनाशक्ती) द्वारे भुवनांना शुद्ध करतो. त्याच्यापासून सदैव उज्ज्वल, निर्मळ ‘पयस्’ (पोषक रस) दुहले जाते—समृद्धीच्या धेनूपासून, चित्तरंग पृश्नीपासून, आणि वीर्यसमृद्ध बलवान वृषभापासून.
Mantra 4
अयं देवानामपसामपस्तमो यो जजान रोदसी विश्वशम्भुवा । वि यो ममे रजसी सुक्रतूययाजरेभिः स्कम्भनेभिः समानृचे ॥
हा देवांमध्ये कर्मशक्तीने सर्वाधिक समर्थ—ज्याने विश्वकल्याणासाठी दोन लोक (रोदसी) उत्पन्न केले. ज्याने सुकृतु (उज्ज्वल, योग्य बुद्धी) ने दोन रजस् (मध्यप्रदेश) मोजले; अजर आधारांनी त्यांना परिपूर्ण सामंजस्यात स्थिर केले.
Mantra 5
ते नो गृणाने महिनी महि श्रवः क्षत्रं द्यावापृथिवी धासथो बृहत् । येनाभि कृष्टीस्ततनाम विश्वहा पनाय्यमोजो अस्मे समिन्वतम् ॥
हे द्यावा-पृथिवी, आम्ही तुमचे स्तवन करीत असता, हे महिमावंतांनो, आमच्यासाठी ती महान्, विशाल महिमा—विस्तीर्ण यश आणि क्षत्र-बल—स्थापित करा. ज्यायोगे तुम्ही सदैव जनसमुदायांना (कृष्टींना) विस्तारता, तेच प्रशंसनीय ओज आमच्यात स्थिर करून, आमच्या अस्तित्वात ते सम्यक् वाढवा.
Frequently Asked Questions
The hymn primarily praises Dyāvā-Pṛthivī—Heaven and Earth as a divine pair. It also highlights Sūrya (the Sun) as the pure one who moves between them according to cosmic law (dharma/ṛta).
This points to a purifying power born within the cosmic frame of Heaven and Earth—often understood as an inner fire-force (vahni/agni-like) that cleanses and transforms. The imagery expresses spiritual purification and the steady production of luminous nourishment (clarity and strength).
It asks Heaven and Earth to establish “vast greatness” (bṛhat), wide fame (śravas), and protective power (kṣatra), and to increase admirable inner force (ojas) within the worshippers and their community.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.