
Sukta 1.120
Kakṣīvān Dairghatamasa (traditional for RV 1.120)
Aśvinau
Anuṣṭubh-like/short metre (requires śākhā verification; commonly RV 1.120 uses shorter metres than the preceding triṣṭubhs)
हे सूक्त अश्विन द्वयाला उद्देशून केलेले थेट, शोधक आवाहन आहे—कोणते अर्पण आणि कोणती अंतःतत्परता त्यांना खरोखर प्रिय ठरते व त्यांची मदत प्राप्त करून देते, असा प्रश्न ते विचारते. यात त्यांची स्तुती अशा उद्धारकांप्रमाणे केली आहे की जे जीवांना संकुचित अवस्थेतून व संकटातून ओढून बाहेर काढतात; आणि आळस, अपाय व केवळ आत्मतुष्ट भोग-विलास यांवर मात व्हावी म्हणून त्यांच्या संरक्षणाची व जागरण-शक्तीची याचना केली आहे.
Mantra 1
का राधद्धोत्राश्विना वां को वां जोष उभयोः । कथा विधात्यप्रचेताः ॥
हे अश्विनौ! कोणते यज्ञ-बल (राधस्) तुम्हांला प्राप्त करून देईल? आमचा कोणता प्रीतिभाव (जोष) तुम्हा दोघांना तृप्त करील? जो अजून अप्रबुद्ध, अचेत आहे, तो तुमच्यासाठी अंतःयज्ञाची योग्य विधि-व्यवस्था कशी करील?
Mantra 2
विद्वांसाविद्दुरः पृच्छेदविद्वानित्थापरो अचेताः । नू चिन्नु मर्ते अक्रौ ॥
जो जाणत नाही, तो त्या द्वाराविषयी विचारतो जे ज्ञानी जाणतात; अशा रीतीने दुसरा, अचेत, भरकटतो. आणि आत्ताही, मर्त्यात त्या दोन (शक्ती) पकडल्या जात नाहीत.
Mantra 3
ता विद्वांसा हवामहे वां ता नो विद्वांसा मन्म वोचेतमद्य । प्रार्चद्दयमानो युवाकुः ॥
त्या दोन विद्वानांना (अश्विनांना) आम्ही हाक देतो; ते दोन विद्वान आज आम्हाला प्रेरित वाणी (मन्म) सांगोत. तुमच्या दयेची याचना करणारा युवा साधक स्तुतीगान उच्चारो.
Mantra 4
वि पृच्छामि पाक्या न देवान्वषट्कृतस्याद्भुतस्य दस्रा । पातं च सह्यसो युवं च रभ्यसो नः ॥
मी तुम्हांस स्पष्टपणे विचारतो—अज्ञानाने देवांना प्रश्न करणाऱ्यासारखा नव्हे. हे दस्रा, वषट्काराने अभिषिक्त त्या अद्भुत आह्वानात प्रकट होणाऱ्या! जे सहन करावे लागते त्यात तुम्ही दोघे आमचे रक्षक व्हा, आणि जे झडप घालून हस्तगत करावे लागते त्यात आमचे शीघ्र सहाय्यक व्हा.
Mantra 5
प्र या घोषे भृगवाणे न शोभे यया वाचा यजति पज्रियो वाम् । प्रैषयुर्न विद्वान् ॥
भृगु-अग्नीप्रमाणे घोषात झळकून उठणारी जी वाणी—त्याच वाणीने पज्रिय तुमचे यजन करतो. पण तो तर जणू न जाणताच पुढे ढकलणारा—जोवर तुम्ही त्याच्या अंतरी त्या वचनाला प्रकाशमान करत नाही.
Mantra 6
श्रुतं गायत्रं तकवानस्याहं चिद्धि रिरेभाश्विना वाम् । आक्षी शुभस्पती दन् ॥
मी तकवानचे गायत्री छंद ऐकले आहे; आणि मी, गायक, तुम्हा अश्विनांना हाक मारतो. या—हे शुभाचे स्वामी, दोन तेजस्वी नेत्र प्रदान करा.
Mantra 7
युवं ह्यास्तं महो रन्युवं वा यन्निरततंसतम् । ता नो वसू सुगोपा स्यातं पातं नो वृकादघायोः ॥
तुम्ही दोघेही महत् (विस्तीर्ण) सत्तेचा आनंद आहात; तुम्ही दोघेच आम्हाला संकुचनातून बाहेर काढणारे आहात. हे वसू (उदार दाते) देवहो, आमचे सु-गोपा (सद्-रक्षक) व्हा; लांडग्यापासून आणि अपाय करणाऱ्यापासून आम्हाला वाचवा.
Mantra 8
मा कस्मै धातमभ्यमित्रिणे नो माकुत्रा नो गृहेभ्यो धेनवो गुः । स्तनाभुजो अशिश्वीः ॥
आम्हाला कोणत्याही शत्रुभावीच्या हाती देऊ नका; आमच्या घरांतून आमच्या पोषण-शक्ती कुठेही निघून जाऊ नयेत—त्या दूध देणाऱ्या धेनू, स्तनाशी लागून पोषण करणाऱ्या, कधीही न चुकणाऱ्या.
Mantra 9
दुहीयन्मित्रधितये युवाकु राये च नो मिमीतं वाजवत्यै । इषे च नो मिमीतं धेनुमत्यै ॥
मित्र-धिती (मित्राची स्थापन-शक्ती/आधार) टिकवण्यासाठी दुहून काढत, हे तुम्ही दोघे, आमच्यासाठी रयि (समृद्धी) वाजवती (बलसमृद्ध) रूपाने मोजून द्या. आणि आमच्यासाठी इष् (प्रेरित आकांक्षा/पोषक शक्ती)ही मोजून द्या—धेनुमती (प्रकाश-धेनूने युक्त) रूपाने.
Mantra 10
अश्विनोरसनं रथमनश्वं वाजिनीवतोः । तेनाहं भूरि चाकन ॥
अश्विनांचा रथ सहज चालणारा—तरीही विजयदायी वेगाने परिपूर्ण. त्याच्याच बळावर मी विपुल समृद्धी व तृप्ती प्राप्त केली.
Mantra 11
अयं समह मा तनूह्याते जनाँ अनु । सोमपेयं सुखो रथः ॥
हा रथ माझ्या देहासह मला धारण करून, जनांच्या मागोमाग नेतो; सोमपानासाठी हा सुखगामी वाहन आहे.
Mantra 12
अध स्वप्नस्य निर्विदेऽभुञ्जतश्च रेवतः । उभा ता बस्रि नश्यतः ॥
मग निद्रेच्या थकव्यापासून, आणि केवळ धन-भोगाच्या आस्वादापासून—त्या दोन (अडथळे) नाहीसे होतात; हे बस्रि, दोन्हीही विलीन होतात.
The Aśvins are twin deities known as swift horsemen and divine physicians. They are praised for rescuing people from danger and bringing help at dawn.
The hymn asks what kind of offering and inner readiness truly pleases the Aśvins, and it prays for their protection—especially to be drawn out of constriction and kept safe from harm.
It points to inner obstacles: dullness, inertia, and complacency. The Aśvins’ help is sought not only for outer safety but also for awakening and right enjoyment guided by clarity.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.