Sukta 83
Sukta 1.83
Indra
हे संक्षिप्त इंद्र-स्तोत्र इंद्राच्या साहाय्याने समृद्ध होणाऱ्या मर्त्याची स्तुती करते—घोडे, “गायी” (किरणे/धन) आणि जसे पाणी नदी भरून टाकते तशी विपुल समृद्धी मिळते. यात अङ्गिरस–पणि/वल या पार्श्वभूमीचे स्मरण आहे, जिथे योग्य प्रज्वलन व प्रेरित प्रयत्नाने लपलेले धन व प्रकाश जिंकले जातात; आणि शेवटी, स्तोत्रगान, पेषण-दगड व पसरलेल्या बर्हिससह नीट पार पडलेल्या सोम-यज्ञातच इंद्राचा आनंद आहे, असे सांगितले आहे.
Mantras
Mantra 1
अश्वावति प्रथमो गोषु गच्छति सुप्रावीरिन्द्र मर्त्यस्तवोतिभिः । तमित्पृणक्षि वसुना भवीयसा सिन्धुमापो यथाभितो विचेतसः ॥
अश्वसमृद्ध मनुष्य, हे इंद्रा, तुझ्या सहाय्यांनी बलवान होऊन, गो-रश्मी/गायींमध्ये (गोषु) सर्वप्रथम पुढे जातो. त्याला तू अधिक महान् वैभवाने परिपूर्ण करतोस—जसे विवेकाने वाहणारे जल सर्व बाजूंनी नदीला भरून टाकते.
Mantra 2
आपो न देवीरुप यन्ति होत्रियमवः पश्यन्ति विततं यथा रजः । प्राचैर्देवासः प्र णयन्ति देवयुं ब्रह्मप्रियं जोषयन्ते वरा इव ॥
देवींसारख्या आपः (जलधारा) होत्रिय (यज्ञपुरोहित) याच्या जवळ येतात; विस्तीर्ण क्षेत्र जसे मोकळे आकाश-प्रदेश दिसते तसे त्या पाहतात. अग्रगामी शक्तींनी देवगण देवयु (देवसेवी), ब्रह्मप्रिय जनाला पुढे नेतात आणि वर जसे निवडलेल्या वधूला जपतात तसे त्याला आदराने तृप्त करतात.
Mantra 3
अधि द्वयोरदधा उक्थ्यं वचो यतस्रुचा मिथुना या सपर्यतः । असंयत्तो व्रते ते क्षेति पुष्यति भद्रा शक्तिर्यजमानाय सुन्वते ॥
त्या दोन (समतोल) शक्तींवर तू स्तुतीस योग्य असे वचन—उक्थ्य वचो—स्थापिले आहेस; सेवा व आराधना करणाऱ्या त्या युगल स्रुचा. आपल्या कर्म-नियमात (व्रत) अबाधित, ती कल्याणकारी शक्ति सोम पिळणाऱ्या यजमानासाठी वास करते आणि वाढते.
Mantra 4
आदङ्गिराः प्रथमं दधिरे वय इद्धाग्नयः शम्या ये सुकृत्यया । सर्वं पणेः समविन्दन्त भोजनमश्वावन्तं गोमन्तमा पशुं नरः ॥
तेव्हा अंगिरसांनी सर्वप्रथम जीवन-समृद्धी स्थापन केली; सु-कृत्य (सत्कर्म-कौशल्य) यांनी युक्त असे ते प्रज्वलित अग्नी होते. त्यांनी पणीकडून सर्व भोग-सम्पदा जिंकली—अश्वसमृद्ध, गोसमृद्ध, आणि नरासाठी पशुवृद्धीसह.
Mantra 5
यज्ञैरथर्वा प्रथमः पथस्तते ततः सूर्यो व्रतपा वेन आजनि । आ गा आजदुशना काव्यः सचा यमस्य जातममृतं यजामहे ॥
यज्ञांनी अथर्वा यांनी प्रथम मार्ग विस्तारले; त्यानंतर व्रत-पालक सूर्य ‘वेन’ (द्रष्टा) म्हणून जन्मला. त्याच्यासह उशना काव्य किरणांना हाकत आला; यमाच्या लोकात जन्मलेले ते अमृत—अमर तत्त्व—आम्ही पूजितो.
Mantra 6
बर्हिर्वा यत्स्वपत्याय वृज्यतेऽर्को वा श्लोकमाघोषते दिवि । ग्रावा यत्र वदति कारुरुक्थ्यस्तस्येदिन्द्रो अभिपित्वेषु रण्यति ॥
जिथे सत्यसंतती-प्राप्तीसाठी पवित्र बर्हि (यज्ञासन) पसरले जाते, किंवा जिथे दिवि मध्ये स्तोत्रध्वनी घुमतो; जिथे ग्रावा (सोमपेषण-शिला) बोलतो आणि उक्थ्य कारु (प्रेरित गायक) ऋचा उच्चारतो—तिथेच इंद्र आपल्या निकटच्या तृप्तीच्या क्षणांत रमतो.
Frequently Asked Questions
That prosperity and strength come when a person is supported by Indra and performs the rite rightly—abundance then ‘flows’ like waters filling a river.
It points to an older myth where hidden wealth and light are recovered from hoarders (Pani). This serves as a model for how divine power and right effort release what is blocked.
A Soma sacrifice: barhis is spread, chants resound, Soma is pressed with stones, and the inspired priest sings. The hymn says Indra especially delights in that worship.
Ask anything about Sukta 83 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.