Sukta 56
Sukta 1.56
Indra (high probability in this local sequence; exact assignment should be confirmed from RV Anukramaṇī)
Trishtubh (probable; requires metrical verification)
हा सूक्त इंद्राच्या अजेय अग्रगतीचे स्तवन करतो: तो वेगवान अश्वासारखा उभा राहतो, कपिश-युगांनी युक्त रथावर पुढे सरकतो आणि गर्जनाऱ्या शक्तीने अंधाराला दूर लोटतो. स्वतःच्या तविषी (दैवी पराक्रम)ने समर्थ झालेला इंद्र द्यावा-पृथ्वीला धारण करतो आणि सोमाच्या उन्मादात वृत्राचे बंध तोडून जलांना मुक्त करतो. संरक्षण, प्रकाश आणि समृद्धी यांसाठी इंद्राच्या विजयशक्तीचे आवाहन करणारा हा सूक्त आहे.
Mantras
Mantra 1
एष प्र पूर्वीरव तस्य चम्रिषोऽत्यो न योषामुदयंस्त भुर्वणिः । दक्षं महे पाययते हिरण्ययं रथमावृत्या हरियोगमृभ्वसम् ॥
हा (इंद्र) प्राचीन शक्तींना पुढे ढकलतो; आवरण फोडून, अश्वाप्रमाणे तो उभा राहतो—वेगवान गतिमान. तो महतासाठी सुवर्णमय ‘दक्ष’ (कौशल्य) पाजतो; हरि-युग्माने युक्त रथ वळवून, ऋभूसम कुशल घडणीने तो पुढे सरकतो.
Mantra 2
तं गूर्तयो नेमन्निषः परीणसः समुद्रं न संचरणे सनिष्यवः । पतिं दक्षस्य विदथस्य नू सहो गिरिं न वेना अधि रोह तेजसा ॥
त्याच्याकडे सुयोग्य मार्गदर्शन लाभलेले साधक, नियत प्रेरणा (निषः) धारण करून, जसे प्रवाह समुद्राच्या संगमाकडे एकत्र जातात तसे एकवटून सरकतात. आता ते ‘दक्ष’ (विवेक-शक्ती) आणि ‘विदथ’ (यज्ञसभा) यांचा स्वामी याच्याकडे चढतात—बळाच्या शिखरावर, जसे इच्छुक पर्वत चढतात—त्याच्या तेजस्वी प्रकाशाच्या ज्वाळेने.
Mantra 3
स तुर्वणिर्महाँ अरेणु पौंस्ये गिरेर्भृष्टिर्न भ्राजते तुजा शवः । येन शुष्णं मायिनमायसो मदे दुध्र आभूषु रामयन्नि दामनि ॥
तो तुर्वणि—उद्धट वेगवान—पौरुषात महान, धूळरहित; पर्वताच्या चमकत्या आघातासारखी त्याची प्रेरक शक्ती झळकते. त्याच सामर्थ्याने, ‘अयस्’ (लोखंडासारखा अडिग) मदात, त्याने मायावी शुष्णाला दाबून टाकले; आघातांच्या मध्ये त्याला वश करून, बंधनांत घट्ट बांधून ठेवले.
Mantra 4
देवी यदि तविषी त्वावृधोतय इन्द्रं सिषक्त्युषसं न सूर्यः । यो धृष्णुना शवसा बाधते तम इयर्ति रेणुं बृहदर्हरिष्वणिः ॥
जेव्हा देवी-शक्ती—तुझी वाढती तविषी—आमच्या सहाय्यासाठी इंद्राला योजते, जसा सूर्य उषेला योजतो, तेव्हा जो धृष्ट बळाने तमाला परत ढकलतो, तो महान रजाला गती देतो—हरित-दीप्तीत गर्जत धावणारा.
Mantra 5
वि यत्तिरो धरुणमच्युतं रजोऽतिष्ठिपो दिव आतासु बर्हणा । स्वर्मीळ्हे यन्मद इन्द्र हर्ष्याहन्वृत्रं निरपामौब्जो अर्णवम् ॥
जेव्हा तू अचल, दृढ आधाराच्या पलीकडे उडी मारलीस आणि उन्नायक बळाने रजस् ओलांडून दिव्य आसनांपर्यंत पोहोचलास, तेव्हा सूर्य-लाभक त्या मदात, हे इंद्रा, तू हर्षून वृत्राला पाडलेस आणि अपां अर्णव—जलसमुद्र—बाहेर प्रवाहित केला.
Mantra 6
त्वं दिवो धरुणं धिष ओजसा पृथिव्या इन्द्र सदनेषु माहिनः । त्वं सुतस्य मदे अरिणा अपो वि वृत्रस्य समया पाष्यारुजः ॥
तू आपल्या ओजाने द्यौचा दृढ धारण-आधार स्थापन करतोस; हे महिमान इंद्रा, तू पृथ्वीच्या सदन—आधारां—मध्ये आसन घेतोस. सुत सोमाच्या मदात तू आपः मुक्त करतोस; वृत्राचे संधी-बंधन व पाश तू चुरडून टाकलेस.
Frequently Asked Questions
The hymn praises Indra, especially his victorious strength, his tawny-steed chariot, and his power to remove darkness and obstacles.
It refers to the classic Vedic story where Indra breaks Vṛtra’s blockage and lets the waters flow again—symbolizing rain, abundance, and the freeing of blocked life-energy.
Taviṣī is Indra’s divine might or empowering power. The hymn describes it as the force that ‘yokes’ Indra to help, like the Sun bringing forth the Dawn.
Ask anything about Sukta 56 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
