
Sukta 1.115
Kutsa Āṅgirasa (traditional attribution for RV 1.115)
Sūrya
Triṣṭubh (probable for RV 1.115.1)
हा सूक्त सूर्याच्या नित्य उदयाचे स्तवन करतो—देवतांचा तेजस्वी “मुख” आणि “नेत्र” म्हणून—जो स्वर्ग, पृथ्वी आणि अंतरिक्ष यांना ऋत (नियम) व दृश्यता यांनी परिपूर्ण करतो. यात सूर्याचा रथ आणि रात्र ते दिवस हा संक्रमणक्रम विधिसंमत, विश्वात्मक प्रवास म्हणून चित्रित केला आहे; आणि पुढे त्या विश्वघटनेचेच प्रार्थनेत रूपांतर करून संकट व दोषातून मुक्ती, तसेच ऋत (सत्य-व्यवस्था) मध्ये विस्तार याची याचना केली आहे.
Mantra 1
चित्रं देवानामुदगादनीकं चक्षुर्मित्रस्य वरुणस्याग्नेः । आप्रा द्यावापृथिवी अन्तरिक्षं सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च ॥
देवांचे अद्भुत, तेजस्वी मुख उदयास आले आहे—मित्र-वरुण आणि अग्नीचे नेत्र असलेला सूर्य. त्याने द्यावा-पृथ्वी व अंतरिक्ष परिपूर्ण केले; चालणारे व स्थिर असणारे—साऱ्या जगाचा आत्मा सूर्यच आहे.
Mantra 2
सूर्यो देवीमुषसं रोचमानां मर्यो न योषामभ्येति पश्चात् । यत्रा नरो देवयन्तो युगानि वितन्वते प्रति भद्राय भद्रम् ॥
दीप्तिमान देवी उषेच्या मागोमाग सूर्य असा चालतो, जसा एखादा तरुण एखाद्या तरुणीच्या मागे जातो. जिथे देवाभिमुख नर युगांचा विस्तार करतात, तिथे ते शुभासमोर शुभ ठेवतात—प्रत्येक मंगल पाऊल अधिक महान मंगलाला प्रत्युत्तर ठरते.
Mantra 3
भद्रा अश्वा हरितः सूर्यस्य चित्रा एतग्वा अनुमाद्यासः । नमस्यन्तो दिव आ पृष्ठमस्थुः परि द्यावापृथिवी यन्ति सद्यः ॥
सूर्याचे भद्र अश्व—हरित (हिरवट-सुवर्णाभ) शक्ती—चित्रवर्ण, वेगवान, उत्साहाने पुढे धावतात. नमस्कार करीत ते दिवाच्या पाठीवर आपले स्थान घेतात; तत्क्षणी ते द्यावा-पृथिवीला परितः वेढीत चालतात.
Mantra 4
तत्सूर्यस्य देवत्वं तन्महित्वं मध्या कर्तोर्विततं सं जभार । यदेदयुक्त हरितः सधस्थादाद्रात्री वासस्तनुते सिमस्मै ॥
हेच सूर्याचे देवत्व, हीच त्याची महिमा: दोन कर्ते (रात्रि व उषा/दोन क्षितिजे) यांच्या मध्ये पसरलेले विस्तीर्ण जाळे त्याने एकत्र गोळा केले. जेव्हा तो समान अधिष्ठानातून हरितांना जोखतो, तेव्हा रात्रि त्याच्यासाठी आपले वस्त्र पसरते—जेणेकरून प्रकाशक नियमबद्ध मार्गाने प्रकट होईल.
Mantra 5
तन्मित्रस्य वरुणस्याभिचक्षे सूर्यो रूपं कृणुते द्योरुपस्थे । अनन्तमन्यद्रुशदस्य पाजः कृष्णमन्यद्धरितः सं भरन्ति ॥
मित्र-वरुणांच्या अभिचक्षे (पर्यवेक्षण-दृष्टी) मध्ये सूर्य द्यौच्या उपस्थे (अंकात) आपले रूप घडवितो. त्याच्या तेजाचा एक भाग अनंत व दीप्तिमान; दुसरा कृष्ण (अंधकारमय)—हे दोन्ही हरित एकत्र आणतात.
Mantra 6
अद्या देवा उदिता सूर्यस्य निरंहसः पिपृता निरवद्यात् । तन्नो मित्रो वरुणो मामहन्तामदितिः सिन्धुः पृथिवी उत द्यौः ॥
आज, हे देवांनो, सूर्य उदित होताच आम्हांला निरंहस—दुःख-क्लेशातून—सोडवा; निरवद्य—दोष-कलंकातून—ही मुक्त करा. मित्र व वरुण आम्हांला वाढवोत; अदिति, सिंधु, पृथ्वी आणि द्यौ (द्युलोक) आम्हांला पोसोत व रक्षोत.
It praises the rising Sun (Sūrya) as the all-seeing power that fills the worlds with light and order, and it asks the gods to free the worshipper from distress and moral fault.
Because Sūrya makes everything visible and thus supports truth, law, and right conduct—qualities especially associated with Mitra and Varuṇa; his light is their ‘seeing’ in the world.
It is well suited for dawn recitation facing east: contemplate the Sun as inner clarity, then pray for removal of negativity (aṃhas) and for a truthful, expansive day aligned with ṛta.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.