
Sukta 1.24
Medhātithi Kāṇva (traditional for RV 1.24)
Aditi (with an open interrogative seeking the right immortal); the hymn is closely associated with Varuṇa in RV 1.24 overall
Triṣṭubh (probable for RV 1.24 opening verses; exact meter should be confirmed against pada counts)
ऋग्वेद १.२४ ची सुरुवात एका आर्त प्रश्नाने होते—“कोणत्या अमराचे सुंदर नाव आपण धारण करावे?”—आणि लवकरच तो आदित्य वरुणाच्या महिमेभोवती व अदितीच्या व्यापकतेभोवती एकवटतो. सूर्याला त्याच्या मार्गावर स्थापन करणाऱ्या वरुणाच्या ऋत-शासनाची (विश्व-व्यवस्थेची) स्तुती या सूक्तात केली आहे; आणि शेवटी प्रायश्चित्तभावाने अशी विनंती होते की वरुणाने आपले बंधनरूप पाश सैल करावेत, जेणेकरून उपासक अदितीच्या अमर्याद स्वातंत्र्य व निष्कलंकतेकडे पुन्हा परतू शकेल.
Mantra 1
कस्य नूनं कतमस्यामृतानां मनामहे चारु देवस्य नाम । को नो मह्या अदितये पुनर्दात्पितरं च दृशेयं मातरं च ॥
आता अमृतांमध्ये कोणाचा—कुठल्या देवाचा—तो रम्य नाम आम्ही मनात धारण करावा? कोण आम्हाला पुन्हा त्या महती अदितीकडे परत देईल, ज्यायोगे मी पित्यालाही पाहीन आणि मातेलाही?
Mantra 2
अग्नेर्वयं प्रथमस्यामृतानां मनामहे चारु देवस्य नाम । स नो मह्या अदितये पुनर्दात्पितरं च दृशेयं मातरं च ॥
अमृतांमध्ये प्रथम असलेल्या अग्नीचे ते रम्य नाम आम्ही मनात धारण करतो. तोच आम्हाला पुन्हा त्या महती अदितीकडे परत देवो, ज्यायोगे मी पित्यालाही पाहीन आणि मातेलाही.
Mantra 3
अभि त्वा देव सवितरीशानं वार्याणाम् । सदावन्भागमीमहे ॥
हे देव सविता, वरणीय (वार्य) समृद्धींच्या ईशाना! आम्ही तुझ्याकडे अभिगमन करीत आहोत; हे सदादाता, तुझ्या कृपेने आम्ही आमचा यथोचित भाग मागतो.
Mantra 4
यश्चिद्धि त इत्था भगः शशमानः पुरा निदः । अद्वेषो हस्तयोर्दधे ॥
हे भग, जो कोणी खरोखरच अशा रीतीने तुझी सेवा करून प्राचीन काळापासून तुझ्यात वाढला आहे, तो आपल्या हातांत अद्वेष—वैररहित, अहितरहित—भाग धारण करतो.
Mantra 5
भगभक्तस्य ते वयमुदशेम तवावसा । मूर्धानं राय आरभे ॥
भगाच्या दानाचे भागीदार आम्ही, तुझ्या अवसा (रक्षा) मुळे वर उन्नत होऊ; आणि रयि (समृद्धी) च्या शिखरास धरू.
Mantra 6
नहि ते क्षत्रं न सहो न मन्युं वयश्चनामी पतयन्त आपुः । नेमा आपो अनिमिषं चरन्तीर्न ये वातस्य प्रमिनन्त्यभ्वम् ॥
तुझे क्षत्र (राज्य-प्रभुत्व), तुझे सहो (बल), तुझा मन्यु (उग्र वेग)—यांपैकी कोणतेही, अगदी पंखधारी जीवही, गाठून ओलांडू शकत नाही. आणि या आपः (जलधारा) अनिमिष (न पापणी लवकविता) चालत असतानाही रोखता येत नाहीत; कारण त्या वायूचे अभ्व (महाविस्तार) कमी करीत नाहीत.
Mantra 7
अबुध्ने राजा वरुणो वनस्योर्ध्वं स्तूपं ददते पूतदक्षः । नीचीनाः स्थुरुपरि बुध्न एषामस्मे अन्तर्निहिताः केतवः स्युः ॥
अबुध्न (अदृश्य आधार असलेल्या) वनस्य (जगद्-वृक्ष) राजा वरुण, पूतदक्ष (शुद्ध विवेक असलेला), स्तूप (स्तंभ) उर्ध्व (सरळ वर) उभा करतो. यांची मुळे खाली स्थिर, शिखर वर; ते केतवः (किरण-चिन्ह) आमच्यात अंतर्निहित (अंतरी दडलेले) असोत.
Mantra 8
उरुं हि राजा वरुणश्चकार सूर्याय पन्थामन्वेतवा उ । अपदे पादा प्रतिधातवेऽकरुतापवक्ता हृदयाविधश्चित् ॥
राजा वरुणाने सूर्याला त्याच्या क्रमाने अन्वेतवा (अनुसरत) चालता यावे म्हणून उरु (विस्तीर्ण) पन्था (मार्ग) केला. जिथे पाऊल ठेवण्यास जागा नाही तिथेही त्याने पादा (पायांचे आधार) दृढ केले; आणि हृदयाविध (हृदय भेदणाऱ्या) शक्तींनाही तो अपवक्ता (परत वळविणारा) आहे.
Mantra 9
शतं ते राजन्भिषजः सहस्रमुर्वी गभीरा सुमतिष्टे अस्तु । बाधस्व दूरे निॠतिं पराचैः कृतं चिदेनः प्र मुमुग्ध्यस्मत् ॥
हे राजन् (वरुणा)! तुझे शंभर उपचार आहेत, सहस्रही; तुझी विशाल व गहन सुमती आम्हांस लाभो. निरृति (विनाश) दूर, बाहेरच्या दिशेने हाकलून दे; आणि आम्ही केलेला दोष/पाप जरी असला, तरी तोही आमच्यापासून मुक्त कर.
Mantra 10
अमी य ऋक्षा निहितास उच्चा नक्तं ददृश्रे कुह चिद्दिवेयुः । अदब्धानि वरुणस्य व्रतानि विचाकशच्चन्द्रमा नक्तमेति ॥
उच्चस्थानी ठेवलेले हे तारे रात्री दिसतात—दिवसा ते कुठे जातात? वरुणाची व्रते (नियम) अदब्ध, अखंड आहेत; चंद्रमा रात्री चालत जातो, त्यांना प्रकट करीत.
Mantra 11
तत्त्वा यामि ब्रह्मणा वन्दमानस्तदा शास्ते यजमानो हविर्भिः । अहेळमानो वरुणेह बोध्युरुशंस मा न आयुः प्र मोषीः ॥
म्हणून मी ब्रह्म (पवित्र वाणी)च्या बळाने, वंदन करीत, तुझ्याकडे येतो; म्हणून यजमान हविर्भिः (हविसांनी) तुला विनवितो. हे वरुणा, अहेळमान (क्रोधरहित) होऊन येथे जागृत हो; हे उरुशंस (विस्तीर्ण कीर्तीचा), आमचे आयुः—जीवनबल व आयुष्यकाल—हरून घेऊ नकोस.
Mantra 12
तदिन्नक्तं तद्दिवा मह्यमाहुस्तदयं केतो हृद आ वि चष्टे । शुनःशेपो यमह्वद्गृभीतः सो अस्मान्राजा वरुणो मुमोक्तु ॥
जे ते मला रात्री सांगतात, तेच दिवसा ही; आणि हा केतु (चिन्ह) हृदयाच्या आतून प्रकाशून प्रकट होतो. पकडलेला असता ज्याला त्यांनी हाक मारली तो शुनःशेप—तोच राजा वरुण आम्हांला मुक्त करो.
Mantra 13
शुनःशेपो ह्यह्वद्गृभीतस्त्रिष्वादित्यं द्रुपदेषु बद्धः । अवैनं राजा वरुणः ससृज्याद्विद्वाँ अदब्धो वि मुमोक्तु पाशान् ॥
कारण शुनःशेपाने पकडला गेल्यावर आदित्याला हाक मारली—तीन ठिकाणी बांधलेला, द्रुपदांमध्ये (खिळ्यांवर) जखडलेला. राजा वरुण त्याला सोडो; सर्वज्ञ, अछल—तो पाश सैल करून मुक्त करो.
Mantra 14
अव ते हेळो वरुण नमोभिरव यज्ञेभिरीमहे हविर्भिः । क्षयन्नस्मभ्यमसुर प्रचेता राजन्नेनांसि शिश्रथः कृतानि ॥
हे वरुणा, आमच्या नमस्कारांनी तुझा कोप शमू दे; आमच्या यज्ञांनी, आमच्या हविर्भिः (आहुत्यांनी)ही तो शमू दे. हे असुर प्रचेता, आमच्यासाठी वास करणाऱ्या, हे राजन्—आम्ही केलेली पापे/दोष सैल करून सोडव.
Mantra 15
उदुत्तमं वरुण पाशमस्मदवाधमं वि मध्यमं श्रथाय । अथा वयमादित्य व्रते तवानागसो अदितये स्याम ॥
हे वरुणा! आमच्यावरचा उत्तम (सर्वोच्च) पाश दूर कर; अधम (सर्वनिम्न) पाश सैल कर आणि मधला पाशही सोडव. मग, हे आदित्या! तुझ्या व्रतात (ऋत-नियमात) आम्ही अनागस—निर्दोष—राहो आणि अदितीकडे—विस्तीर्ण मुक्ततेत—स्थित होवो.
It opens with Aditi and an open question about the right immortal, but much of the hymn’s praise and the final plea focus on Varuṇa as the Āditya who governs ṛta. Aditi appears as the ‘wide’ goal-state of release and protection.
It symbolizes the binding force of moral and cosmic law: when one violates ṛta (truth, right measure), one feels constrained—by fear, guilt, or misfortune. The prayer asks Varuṇa to loosen these bonds so the person can return to a blameless life.
It can be recited as a truth-alignment prayer: acknowledge mistakes, ask for clarity and release from harmful patterns, and renew a commitment to honest speech and right action. Many choose dusk/evening for this recitation, reflecting Varuṇa’s contemplative mood.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.