
Sukta 1.45
Kaṇva (Kāṇva lineage) (traditional for RV 1.45)
Agni (as summoner and sacrificer); also invokes Vasus, Rudras, Ādityas
Gāyatrī (probable; requires pada-count verification)
या सूक्तात अग्नीला यज्ञातील पुरोहित-आह्वाता म्हणून संबोधले आहे; तो वसु, रुद्र आणि आदित्य या दिव्य कुलांना मानवी यज्ञात बोलावून आणतो आणि विधीला “सुपथ” (सु-अध्वर) करतो. अग्नीने हविर्द्रव्य आणि उपासकाचा संकल्प वर देवांकडे वाहून न्यावा अशी वारंवार प्रार्थना केली आहे, ज्यामुळे मनूची मानवी समुदाय ऋत—विश्वव्यवस्थेशी—सुसंगत होईल. शेवटी अग्नीच्या यजनाचा सोमाच्या उपस्थितीशी निकट संबंध दाखवला आहे; देवांनी पान करावे असा आह्वान करून, यज्ञ सामान्य काळाच्या मर्यादेपलीकडे उन्नत व्हावा अशी कामना व्यक्त होते.
Mantra 1
त्वमग्ने वसूँरिह रुद्राँ आदित्याँ उत । यजा स्वध्वरं जनं मनुजातं घृतप्रुषम् ॥
हे अग्ने! तू इथे वसूंना, रुद्रांना आणि आदित्यांनाही आण; यज्ञाचे अनुष्ठान कर. मनुजात, सुव्यवस्थित मानवसमुदायासाठी—घृताच्या निर्मळ थेंबांनी सिञ्चित—स्वध्वर (सुसंस्कृत) यज्ञात यजन कर.
Mantra 2
श्रुष्टीवानो हि दाशुषे देवा अग्ने विचेतसः । तान्रोहिदश्व गिर्वणस्त्रयस्त्रिंशतमा वह ॥
हे अग्ने! दान देणाऱ्यासाठी देव खरोखरच श्रवणास उत्सुक असतात; ते विवेकयुक्त चेतनेच्या शक्ती आहेत. हे गिर्वण (स्तुत्य), रोहित अश्वांचा वाहक! त्यांना इथे आण—त्रयस्त्रिंशत् (तीन-अकरा) देवांना आमच्या यज्ञक्षेत्री वहन करून आण.
Mantra 3
प्रियमेधवदत्रिवज्जातवेदो विरूपवत् । अङ्गिरस्वन्महिव्रत प्रस्कण्वस्य श्रुधी हवम् ॥
हे जातवेदस्! जसा तू प्रियमेधाचा, जसा अत्रीचा, जसा विरूपाचा, जसा अङ्गिरसांचा हाक ऐकलीस—हे महाव्रत (महान नियम) धारण करणाऱ्या—तसाच आता प्रस्कण्वाचा हा हव (आह्वान) ऐक.
Mantra 4
महिकेरव ऊतये प्रियमेधा अहूषत । राजन्तमध्वराणामग्निं शुक्रेण शोचिषा ॥
महान्-स्वर असलेल्या प्रियमेधांनी सहाय्यासाठी हाक मारली—अध्वर-यज्ञांचा राजा, निर्मळ तेजाने उजळणारा अग्नी. तो सम्राट् अग्नी आमच्या अंतः-अध्वरावर अधिराज्य करो आणि त्याला प्रकाशमय सिद्धीपर्यंत नेवो.
Mantra 5
घृताहवन सन्त्येमा उ षु श्रुधी गिरः । याभिः कण्वस्य सूनवो हवन्तेऽवसे त्वा ॥
हे घृत-आहवन असलेल्या, ही वाणी येथेच आहे—आता ती नीट ऐक. याच स्तुतिंनी कण्वाचे पुत्र तुला सहाय्यासाठी हाक देतात; तू पोषक अग्नी होऊन ये—हविष्य वर नेणारा आणि चेतना अंतर्मुख उन्नत करणारा.
Mantra 6
त्वां चित्रश्रवस्तम हवन्ते विक्षु जन्तवः । शोचिष्केशं पुरुप्रियाग्ने हव्याय वोळ्हवे ॥
हे चित्रश्रवस्तम, वसाहतींतील जन तुला हाक देतात—हे शोचिष्केश, बहुप्रिय अग्नी! हव्य-वहनासाठी ये; आमची आहुती वर ने, आणि आमची चेतना तिच्या मर्यादांपलीकडेही वाहून ने.
Mantra 7
नि त्वा होतारमृत्विजं दधिरे वसुवित्तमम् । श्रुत्कर्णं सप्रथस्तमं विप्रा अग्ने दिविष्टिषु ॥
हे अग्ने! विप्रांनी तुला ऋतूनुसार यज्ञ करणारा होतृ-ऋत्विज् म्हणून स्थापिले आहे—तू खऱ्या वसुचा परम-प्राप्तकर्ता आहेस. तू श्रुत्कर्ण (खरे ऐकणारा) आणि अत्यंत विस्तीर्ण (सप्रथस्तम) आहेस; दिव्य दिविष्टि—देवकार्याच्या साधना व संघर्षांत—तुला प्रतिष्ठित केले आहे.
Mantra 8
आ त्वा विप्रा अचुच्यवुः सुतसोमा अभि प्रयः । बृहद्भा बिभ्रतो हविरग्ने मर्ताय दाशुषे ॥
विप्रांनी सोम सुत करून, हवि धारण करून आणि व्यापक प्रकाश (बृहद्भा) बाळगून, तुझ्याकडे प्रेरित होऊन धाव घेतली आहे. हे अग्ने! जो मर्त्य दान करतो (दाशुष), त्याच्यासाठी तू दीप्त मध्यस्थ हो; अर्पणकर्मात ते महातेज धारण राहो.
Mantra 9
प्रातर्याव्णः सहस्कृत सोमपेयाय सन्त्य । इहाद्य दैव्यं जनं बर्हिरा सादया वसो ॥
हे सहस्कृत (बलसमृद्ध) अग्ने! प्रातःकाळच्या अग्रगतीत पुढे येऊन, सोमपेयासाठी सिद्ध हो. आज येथे दैव्य जनाला बर्हिसावर बसव, हे वसो (दीप्तिमान)!
Mantra 10
अर्वाञ्चं दैव्यं जनमग्ने यक्ष्व सहूतिभिः । अयं सोमः सुदानवस्तं पात तिरोअह्न्यम् ॥
हे अग्ने, दैवी जनाकडे वळून सहूतींसह यज्ञ कर. हा सोम येथे आहे, हे सुदानवहो; दिवसाच्या पलीकडे नेणारा ‘तिरोअह्न्य’ तो सोम प्या—जो दिनसीमेच्या पार घेऊन जातो.
It asks Agni to come as the priest of the sacrifice, summon the divine groups (Vasus, Rudras, Ādityas), and carry the offerings so the rite becomes well-ordered and effective.
They represent major ‘families’ of gods. Calling them together means inviting a complete divine assembly to witness and accept the sacrifice.
Agni conducts the offering, while Soma is the sacred drink offered to the gods. The hymn links them: Agni brings the gods and completes the rite, and Soma seals it through divine drinking and blessing.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.