
Sukta 1.1
Madhucchandas Vaiśvāmitra
Agni
Gāyatrī
ऋग्वेदातील हे उद्घाटन सूक्त यज्ञाचा अग्रगण्य पुरोहित (पुरोहित) अग्नी याचे आवाहन करते—तो देवांना येथे आणणारा दिव्य दूत असून समृद्धीची स्थापना करणारा आहे. नऊ गायत्री छंदातील ऋचांमध्ये अग्नीची स्तुती ऋषि-इच्छेने प्रेरित, सत्य-वाहक आणि ‘रत्ने/धन’ देण्यात सर्वोत्तम दाता म्हणून केली आहे; शेवटी उपासकाच्या कल्याणासाठी तो पित्याप्रमाणे सुलभ व निकट असावा अशी अंतरंग प्रार्थना करून सूक्त समाप्त होते.
Mantra 1
अग्निमीळे पुरोहितं यज्ञस्य देवमृत्विजम् । होतारं रत्नधातमम् ॥
मी अग्नीची स्तुती करतो—यज्ञाचा पुरोहित, देव, ऋत्विज; होता, रत्नधातम (श्रेष्ठ रत्न-धारक/समृद्धी-स्थापक).
Mantra 2
अग्निः पूर्वेभिॠषिभिरीड्यो नूतनैरुत । स देवाँ एह वक्षति ॥
अग्नी—पूर्व ऋषींनीही आणि नूतन ऋषींनीही वंदनीय—तो देवांना येथे आणील.
Mantra 3
अग्निना रयिमश्नवत्पोषमेव दिवेदिवे । यशसं वीरवत्तमम् ॥
अग्नीच्या द्वारा मनुष्य रयि (समृद्धी) प्राप्त करो—दिवसेंदिवस पोषण-वृद्धी; यशस्वी, वीर्याने परम परिपूर्ण.
Mantra 4
अग्ने यं यज्ञमध्वरं विश्वतः परिभूरसि । स इद्देवेषु गच्छति ॥
हे अग्ने, ज्या यज्ञाला व अध्वराला (यज्ञ-यात्रेला) तू सर्वतः परिभू—सर्व बाजूंनी व्यापून अधीन—करतोस, त्या सामर्थ्यानेच यजमान देवांमध्ये गमन करून पोहोचतो.
Mantra 5
अग्निर्होता कविक्रतुः सत्यश्चित्रश्रवस्तमः । देवो देवेभिरा गमत् ॥
अग्नि होता—कविक्रतु, सत्य आणि चित्रश्रवस्तम—तो देव, देवांसह येथे येवो.
Mantra 6
यदङ्ग दाशुषे त्वमग्ने भद्रं करिष्यसि । तवेत्तत्सत्यमङ्गिरः ॥
हे अग्ने, दाशुष (दानकर्ता-यजमान) याच्यासाठी तू जे भद्र कल्याण करशील, हे अङ्गिरस, तेच निश्चयाने तुझे सत्य आहे.
Mantra 7
उप त्वाग्ने दिवेदिवे दोषावस्तर्धिया वयम् । नमो भरन्त एमसि ॥
हे अग्ने! आम्ही दिवसेंदिवस तुझ्या समीप येतो; रात्री आणि उषेच्या आगमनकाळी, जागृत धिया (प्रेरित बुद्धी) घेऊन नमोभाव अर्पित करीत आम्ही येतो—तुझ्या प्रकाशमय सान्निध्यात व मार्गदर्शनात प्रवेश इच्छितो.
Mantra 8
राजन्तमध्वराणां गोपामृतस्य दीदिविम् । वर्धमानं स्वे दमे ॥
अध्वर-यज्ञांचा राजमान, ऋत (सत्य-नियम) याचा गोपा, दीदीविमान् तेजस्वरूप—तोच अग्नी—स्वधामात (आमच्या अंतरी) निरंतर वर्धमान आहे.
Mantra 9
स नः पितेव सूनवेऽग्ने सूपायनो भव । सचस्वा नः स्वस्तये ॥
हे अग्ने! आमच्यासाठी पुत्राप्रती पित्याप्रमाणे हो—सूपायन, सहज गाठता येणारा आणि पुढे नेणारा। आमच्या स्वस्ति (कल्याण) साठी आमच्याशी संयुक्त हो; ऋताच्या क्रमाने सुरक्षित उन्नतीसाठी.
Because Agni is the mediator of the sacrifice: he carries offerings to the gods and brings the gods’ powers into the rite. Invoking him first establishes the yajña and makes all later invocations effective.
It means “placed in front” or “foremost priest.” The hymn presents Agni as the guiding presence at the head of the sacrifice—both ritually (the fire in front) and spiritually (the leading divine will).
The hymn asks Agni to bring the gods, ensure successful worship, and grant ‘treasures’—prosperity, strength, and inspired clarity—ending with a prayer for svasti (secure well-being) and protection like a father.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.