Sukta 72

Mantra 1

नि काव्या वेधसः शश्वतस्कर्हस्ते दधानो नर्या पुरूणि । अग्निर्भुवद्रयिपती रयीणां सत्रा चक्राणो अमृतानि विश्वा ॥

शाश्वत वेधस् (विधाता) काव्य-प्रेरित कर्मे स्थापन करतो, हातात नरहितकारी अनेक शक्ती धारण करून. अग्नी रयीं (समृद्धी) चा अधिपती होतो, सतत आपल्या अंतःकरणात सर्व अमृत-तत्त्वे घडवीत राहतो.

Mantra 2

अस्मे वत्सं परि षन्तं न विन्दन्निच्छन्तो विश्वे अमृता अमूराः । श्रमयुवः पदव्यो धियंधास्तस्थुः पदे परमे चार्वग्नेः ॥

इथे सर्व बाजूंनी लपलेला वत्स (वासरू) शोधत असताना, सर्व अमूढ अमृत (अमर) त्याला सापडले नाहीत. श्रमशील तरुण—मार्गशोधक, धिया (प्रज्ञा) धारण करणारे—अग्नीच्या परम, रम्य पदात स्थिर झाले.

Mantra 3

तिस्रो यदग्ने शरदस्त्वामिच्छुचिं घृतेन शुचयः सपर्यान् । नामानि चिद्दधिरे यज्ञियान्यसूदयन्त तन्वः सुजाताः ॥

हे अग्ने, तीन शरद्-ऋतूंपर्यंत शुचि जनांनी तुला—शुचिलाच—शोधले आणि घृताने शुचि भावाने तुझी उपासना केली. त्यांनी यज्ञीय नावेही स्थापन केली; आणि सुजात तनू (शक्तिमय देह) जागृत करून कर्मप्रवृत्त केली.

Mantra 4

आ रोदसी बृहती वेविदानाः प्र रुद्रिया जभ्रिरे यज्ञियासः । विदन्मर्तो नेमधिता चिकित्वानग्निं पदे परमे तस्थिवांसम् ॥

ज्ञानाने जागृत झालेल्या दोन विशाल रोदसी (द्यावा-पृथिवी)कडे यज्ञीय जनांनी रुद्रिय शक्ती प्रकटपणे पुढे आणली. माप (प्रमाण) दृढपणे स्थापन करणाऱ्या, जाणकार मर्त्याने परम पदात स्थित अग्नीला ओळखून शोधून काढले.

Mantra 5

संजानाना उप सीदन्नभिज्ञु पत्नीवन्तो नमस्यं नमस्यन् । रिरिक्वांसस्तन्वः कृण्वत स्वाः सखा सख्युर्निमिषि रक्षमाणाः ॥

एकाच बोधात एकवटून ते अभिज्ञ—अंतरंग जाणणारा—याच्या समीप येऊन बसले. आपल्या-आपल्या शक्तिरूप पत्न्यांनी युक्त होऊन, जे नमस्य आहे त्याला नमस्कार करीत ते नतमस्तक झाले. निर्दोष व शुद्ध होऊन त्यांनी आपल्या तनूंना स्वस्वरूपात घडविले—अंतर्जागृतीच्या निमिषात सखा सख्याचे रक्षण करीत होता.

Mantra 6

त्रिः सप्त यद्गुह्यानि त्वे इत्पदाविदन्निहिता यज्ञियासः । तेभी रक्षन्ते अमृतं सजोषाः पशूञ्च स्थातॄञ्चरथं च पाहि ॥

त्रिः-सप्त—एकवीस—गुह्य तत्त्वे तुझ्यातच निहित केली गेली, तेव्हा यज्ञीय जनांनी पावलांच्या खुणांनी ती शोधून काढली. त्यांच्याच बळावर, एकरूप होऊन, ते अमृताचे रक्षण करतात. तूही आमचे पशू, आमचे स्थिर आधार, आणि प्रवासातील रथ—गती—यांचे रक्षण कर.

Mantra 7

विद्वाँ अग्ने वयुनानि क्षितीनां व्यानुषक्छुरुधो जीवसे धाः । अन्तर्विद्वाँ अध्वनो देवयानानतन्द्रो दूतो अभवो हविर्वाट् ॥

हे अग्ने, मनुष्यांच्या वसाहतींच्या वयुनां—व्यवस्थां—तुला ठाऊक आहेत; जीवनासाठी तू तंतू-तंतू करून विस्तीर्ण द्वारे क्रमाने उभी केलीस. देवयान मार्गांचे अंतर्यामी ज्ञान असलेला, अतंद्र तू दूत झालास—हविर्वाट्, हवि-प्रेरणेचा वहनकर्ता.

Mantra 8

स्वाध्यो दिव आ सप्त यह्वी रायो दुरो व्यृतज्ञा अजानन् । विदद्गव्यं सरमा दृळ्हमूर्वं येना नु कं मानुषी भोजते विट् ॥

स्वाधीन होऊन, दिव्य लोकातून आलेल्या सात यह्वी (महाशक्ती) ऋत-ज्ञान धारण करून ‘रायः’ (समृद्धी)चे द्वार जाणून ते व्यापकपणे उघडतात. सरमाने ‘गव्य’ (गोधन/प्रकाश-संपदा)चा दृढ आवरण—प्रकाशाचा बळकट कुंपण—शोधून काढला; त्याच्यामुळेच आता मानवी समुदायाला आपला वाटा, भोग व पोषण मिळते.

Mantra 9

आ ये विश्वा स्वपत्यानि तस्थुः कृण्वानासो अमृतत्वाय गातुम् । मह्ना महद्भिः पृथिवी वि तस्थे माता पुत्रैरदितिर्धायसे वेः ॥

ज्यांनी सर्व श्रेष्ठ ‘स्वपत्य’ (सदुत्पत्ती/कल्याणकारी अवस्था) स्थापन केली, त्यांनी अमृतत्वासाठी मार्ग घडविला. त्यांच्या महत्त्वाने पृथ्वी विस्तीर्ण होऊन स्थिर झाली; माता अदिती पुत्रांसह, अंतःस्थ लोकांना धारण व पोषण करण्याच्या कर्मात प्रवृत्त झाली.

Mantra 10

अधि श्रियं नि दधुश्चारुमस्मिन्दिवो यदक्षी अमृता अकृण्वन् । अध क्षरन्ति सिन्धवो न सृष्टाः प्र नीचीरग्ने अरुषीरजानन् ॥

त्यांनी या सत्तेत रम्य ‘श्री’ दृढपणे स्थापिली, जेव्हा अमृतांनी दिव्याचे दोन नेत्र घडविले. मग नद्या जणू मुक्त झाल्यासारख्या वाहू लागल्या—हे अग्ने—खालीकडे अरुण (रक्तिम) प्रवाह प्रकट होऊन ज्ञात झाले.