
Sukta 1.129
Indra
Trishtubh (probable; verify)
हे इन्द्र-सूक्त देवाला विनवते की कवीच्या प्रेरित विचारांच्या ‘रथा’ला तो जुंपून मार्गदर्शन करावे, जेणेकरून स्तुती खरी ऋषि-वाणी बनेल आणि शीघ्र सिद्धी देईल. यात इन्द्राला वारंवार ‘रक्षो-हन्’ (शत्रु/अंधार्या शक्तींचा संहारक) म्हणून आवाहन केले आहे; तो दुर्भावना, निंदा आणि वाकड्या प्रतिकारांना दूर हाकलून प्रेरित गायक व त्याच्या समुदायाचे रक्षण करतो. मंत्र कसा प्रभावी होतो यावरील काव्यात्म आत्मचिंतन आणि संरक्षण, विजय, तसेच दुष्ट वाणी व दुष्ट हेतू यांचे लय/क्षय व्हावा अशी थेट याचना—हे सूक्त एकत्र गुंफते.
Mantra 1
यं त्वं रथमिन्द्र मेधसातयेऽपाका सन्तमिषिर प्रणयसि प्रानवद्य नयसि । सद्यश्चित्तमभिष्टये करो वशश्च वाजिनम् । सास्माकमनवद्य तूतुजान वेधसामिमां वाचं न वेधसाम् ॥
हे इंद्रा! मेधासाति (बुद्धि-लाभ) यासाठी तू जो रथ पुढे नेतोस—तो अजून अपाक (अपरिपक्व) असला तरी—हे ऋषि-प्रेरका! तू त्याला पुढे प्रेरित करतोस; तू त्याला निर्दोषपणे पुढे नेतोस। तू त्याला तत्क्षणीच अभिष्ट-सिद्धीसाठी असा घडवितोस की तो वश (आज्ञाधारक) होतो आणि वाजिन् (विजयी, बलसमृद्ध) होतो। म्हणून, हे अनवद्य, हे तूतुजान (अतिवेगवान)! वेधस (ऋषी) यांच्या वाणीप्रमाणे, आमची ही वाणीही स्वीकार।
Mantra 2
स श्रुधि यः स्मा पृतनासु कासु चिद्दक्षाय्य इन्द्र भरहूतये नृभिरसि प्रतूर्तये नृभिः । यः शूरैः स्वः सनिता यो विप्रैर्वाजं तरुता । तमीशानास इरधन्त वाजिनं पृक्षमत्यं न वाजिनम् ॥
हे इंद्रा! ऐक—जो तू कोणत्याही युद्धात दक्ष व समर्थ आहेस. नरांसह तू हाक (आह्वान) वाहून नेणारा; नरांसह तू पुढे झेप घेऊन विजय मिळवून देणारा आहेस. जो शूरांसह ‘स्वः’ (स्वर्ग-प्रकाश लोक) जिंकतोस, जो विप्रांसह ‘वाज’ (बल-समृद्धी) पार नेतोस—ते ईशान त्या विजयी वाजिनाला पुष्ट करो; जसा रणघोडा, तसा वाजिन्.
Mantra 3
दस्मो हि ष्मा वृषणं पिन्वसि त्वचं कं चिद्यावीरररुं शूर मर्त्यं परिवृणक्षि मर्त्यम् । इन्द्रोत तुभ्यं तद्दिवे तद्रुद्राय स्वयशसे । मित्राय वोचं वरुणाय सप्रथः सुमृळीकाय सप्रथः ॥
कारण तूच दसम (अद्भुत) आहेस; तू वृषण-बल उफाळून देतोस, आणि एखाद्या दुर्बल मर्त्याची त्वचाही दृढ करतोस. हे शूरा! तू मर्त्याला सर्व बाजूंनी वेढून झाकतोस, रक्षण करतोस. इंद्रा! हे वचन मी तुझ्यासाठी बोलतो—दिव्/द्यौः (आकाश) साठीही, आणि स्वयशस्वी रुद्रासाठीही. मित्रासाठी बोलतो; ऋत-व्यापक वरुणासाठी; तसेच सुमृळीका (कृपामय) साठी—विस्तीर्ण कृपा असणाऱ्यासाठी.
Mantra 4
अस्माकं व इन्द्रमुश्मसीष्टये सखायं विश्वायुं प्रासहं युजं वाजेषु प्रासहं युजम् । अस्माकं ब्रह्मोतयेऽवा पृत्सुषु कासु चित् । नहि त्वा शत्रुः स्तरतेः स्तृणोषि यं विश्वं शत्रुं: स्तृणोषि यम् ॥
आमच्या इष्टि (अभिलषित सिद्धी) साठी आम्ही इंद्राला इच्छितो—मित्राला, विश्वायु (सर्वजीवन) असणाऱ्याला, वाजांच्या रणांत प्रासह (अतिशय विजयी) युज् (सहयोद्धा) ला—त्या प्रासह युजाला. आमच्या ब्रह्म (प्रेरित स्तुती-वचन) सहाय्यासाठी, कोणत्याही संघर्षात आमच्याकडे उतर. कारण कोणताही शत्रू तुला ओलांडू शकत नाही; ज्याला तू पाडतोस, त्या सर्व शत्रूला तू पाडतोस.
Mantra 5
नि षू नमातिमतिं कयस्य चित्तेजिष्ठाभिररणिभिर्नोतिभिरुग्राभिरुग्रोतिभिः । नेषि णो यथा पुरानेनाः शूर मन्यसे । विश्वानि पूरोरप पर्षि वह्निरासा वह्निर्नो अच्छ ॥
खरोखरच, ज्याचीही असो ती अति-मोजणारी (अतिमति) बुद्धी तू आपल्या अत्यंत तीक्ष्ण प्रज्वलनांनी आणि उग्र, बलवान सहाय्यांनी खाली पाड. हे शूरा, जसे तू जाणतोस तसेच आम्हाला प्राचीन मार्गाने ने. पूरूपासून सर्व शत्रु-शक्ती दूर हाकल; हे वह्नि-वाहका, ये—आमच्याकडे येणारा तोच वह्नि तू हो.
Mantra 6
प्र तद्वोचेयं भव्यायेन्दवे हव्यो न य इषवान्मन्म रेजति रक्षोहा मन्म रेजति । स्वयं सो अस्मदा निदो वधैरजेत दुर्मतिम् । अव स्रवेदघशंसोऽवतरमव क्षुद्रमिव स्रवेत् ॥
वाढत्या इन्दु (सोम)साठी योग्य असे ते वचन मी उच्चारीन—हव्याप्रमाणे; बाण-बलाने थरथरणारा तो विचार, रक्षोघ्न म्हणून थरथरणारा तो विचार. तो स्वतः आपल्या प्रहारांनी आमच्यापासून दुर्मती जिंकून दूर करो; अघशंस (दुष्ट-वक्ता) खाली वाहत दूर जावो—तिरस्कृत होऊन, क्षुद्र वस्तूसारखा वाहून निघो.
Mantra 7
वनेम तद्धोत्रया चितन्त्या वनेम रयिं रयिवः सुवीर्यं रण्वं सन्तं सुवीर्यम् । दुर्मन्मानं सुमन्तुभिरेमिषा पृचीमहि । आ सत्याभिरिन्द्रं द्युम्नहूतिभिर्यजत्रं द्युम्नहूतिभिः ॥
विचारशील होतृ-अर्पणाने ते फल आम्ही जिंकू; हे रयिवः, रयीची समृद्धी आम्ही जिंकू—रम्य व विद्यमान असे ते सुवीर्य (श्रेष्ठ वीर-शक्ती) आम्हाला लाभो. दुर्मनाला आम्ही सुमन्तु (सद्भाव) यांनी सामोरे जाऊन जिंकू, आणि त्याला इषा (शोध-प्रेरणा)शी जोडून पुढे नेऊ. सत्य हाकांनी आम्ही यजत्र इन्द्राला जवळ आणतो—द्युम्न-हूतींनी, द्युम्न-हूतींनी.
Mantra 8
प्रप्रा वो अस्मे स्वयशोभिरूती परिवर्ग इन्द्रो दुर्मतीनां दरीमन्दुर्मतीनाम् । स्वयं सा रिषयध्यै या न उपेषे अत्रैः । हतेमसन्न वक्षति क्षिप्ता जूर्णिर्न वक्षति ॥
पुढे, पुढे—तुमच्यासाठी; आणि इथे आमच्यासाठीही—स्वयंज्योती यशोमय उतीने इंद्र दुर्मतींना उलथवून टाकणारा, दुर्मतींना फोडणारा आहे. जे आम्हाला इजा करायला व आम्हावर दडपण आणायला येते, ते अत्रींच्या ऋषि-दृष्टीच्या (ऋषित्व-तेजाच्या) सामर्थ्याने स्वतःच निष्फळ होवो. आघात झाल्यावर ते पुढे चालत नाही—जसे फेकलेली, जीर्ण वस्तू पुढे वाहू शकत नाही.
Mantra 9
त्वं न इन्द्र राया परीणसा याहि पथाँ अनेहसा पुरो याह्यरक्षसा । सचस्व नः पराक आ सचस्वास्तमीक आ । पाहि नो दूरादारादभिष्टिभिः सदा पाह्यभिष्टिभिः ॥
हे इंद्रा, तू आपल्या रयि-समृद्धीसह आमच्या पुढे पुढे जा; क्लेशरहित मार्गांनी जा; अनिष्टास प्रवेश न देणाऱ्या रक्षणासह अग्रभागी जा. दूरूनही आमच्यासोबत राहा, आणि जवळूनही आमच्यासोबत राहा. दूर आणि जवळ—दोन्हीकडून—आपल्या निश्चित सहाय्यांनी (अभिष्टि) आमचे रक्षण कर; सदैव अभिष्टिंनी रक्षण कर.
Mantra 10
त्वं न इन्द्र राया तरूषसोग्रं चित्त्वा महिमा सक्षदवसे महे मित्रं नावसे । ओजिष्ठ त्रातरविता रथं कं चिदमर्त्य । अन्यमस्मद्रिरिषेः कं चिदद्रिवो रिरिक्षन्तं चिदद्रिवः ॥
हे इंद्रा, तू आपल्या रयि-सम्पन्नतेने सर्वांवर मात करतोस; तुझी उग्र महिमाही सहाय्य करण्यास समर्थ आहे—जणू एखादा महान मित्र आमच्या मदतीला येतो. हे अतिबलवान, त्राता, अविता, अमर्त्य—तू कोणत्याही रथ-बलाचे रक्षण करतोस. हे अद्रिवः (शिलायुधधारी), दुसऱ्याला तू आघातासाठी सोडून देशील; पण आमच्यापासून तू आघाताच्या लक्ष्यावर असलेल्यालाही सुरक्षित ठेवतोस.
Mantra 11
पाहि न इन्द्र सुष्टुत स्रिधोऽवयाता सदमिद्दुर्मतीनां देवः सन्दुर्मतीनाम् । हन्ता पापस्य रक्षसस्त्राता विप्रस्य मावतः । अधा हि त्वा जनिता जीजनद्वसो रक्षोहणं त्वा जीजनद्वसो ॥
हे सुष्टुत इंद्रा! आम्हांला वाचव; वाकड्या/कुटिल विरोधांवर उतरून आमचे सतत रक्षण कर. देव म्हणून तू सदैव दुर्मतीचा चिरडणारा—दुर्मतींचा संहारक आहेस. पापमय तमस्/राक्षसी अंधाराचा हंता, वाणी-समृद्ध विप्राचा (ऋषीचा) रक्षक—आमचा त्राता हो. कारण, हे वसू! तुझ्या जनित्यानं तुला रक्षस्-हण (राक्षस-हंता) म्हणूनच उत्पन्न केलं—हे वसू, तुला रक्षस्-हण म्हणूनच उत्पन्न केलं.
It asks Indra to empower the poet’s inspired speech and to protect the community by crushing evil intent, slander, and hostile forces (rakṣas).
The ‘chariot’ is the moving power of inspired mind and mantra, and the ‘arrow-force’ describes focused, penetrating praise meant to defeat negativity and opposition.
Yes. One verse offers the spoken praise as fit for the ‘growing Indu’ (Soma), aligning Indra’s power with Soma’s strengthening delight in ritual.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.