Sukta 146
Sukta 1.146
Agni
हे लघु अग्निसूक्त अग्नीचे विश्वात्मक स्वरूप स्तुत करते—“त्रिशिर” आणि “सप्त-रश्मी”—जो दोन जनकांच्या कुशीत जन्मतो आणि स्वर्गातील तेजस्वी लोकांना परिपूर्ण करतो. यात समिधांच्या काष्ठांतून अग्नीचा गूढ जन्म सूचित होतो, तसेच एका वासराभोवती फिरणाऱ्या “दोन गायी” (द्वय शक्ती) यांचा उल्लेख आहे—यातून यज्ञाग्नीला पोसणाऱ्या युग्म शक्तींचे आणि ‘विस्तीर्ण’ (उरु) या महापथाच्या सुव्यवस्थित मार्गाला धारण करणाऱ्या बलांचे संकेत मिळतात.
Mantras
Mantra 1
त्रिमूर्धानं सप्तरश्मिं गृणीषेऽनूनमग्निं पित्रोरुपस्थे । निषत्तमस्य चरतो ध्रुवस्य विश्वा दिवो रोचनापप्रिवांसम् ॥
मी त्रिमूर्धा, सप्त-रश्मी, अक्षय अग्नीची स्तुती करतो—जो दोन्ही माता-पिता (द्यौ व पृथ्वी) यांच्या उराशी/मांडीवर आसनस्थ आहे. ध्रुव आधारात निश्चल बसूनही तो विचरतो, आणि द्युलोकातील सर्व तेजस्वी रोचन-प्रदेश परिपूर्ण करतो.
Mantra 2
उक्षा महाँ अभि ववक्ष एने अजरस्तस्थावितऊतिॠष्वः । उर्व्याः पदो नि दधाति सानौ रिहन्त्यूधो अरुषासो अस्य ॥
हा महान वृषभ यांमुळे प्रबळ होऊन फुगतो; अजर राहून, उंच उभा असतो—आपल्या आधारक शक्तींनी युक्त. शिखरावर तो विस्तीर्ण पाऊल ठेवतो; त्याच्या अरुष (तांबूस) शक्ती थन चाटतात—पोषक रस ओढून घेतात.
Mantra 3
समानं वत्समभि संचरन्ती विष्वग्धेनू वि चरतः सुमेके । अनपवृज्याँ अध्वनो मिमाने विश्वान्केताँ अधि महो दधाने ॥
दोन पोषक शक्ती एकाच समान वत्साभोवती एकत्र संचार करतात; त्या सर्वत्र पसरून, सुयुग्मपणे चालतात. जो मार्ग वळवता येत नाही—अपवर्ज्य नाही—त्याचे मापन करत, त्या ‘महत्’चे सर्व केत (चिन्हे) सर्वत्र स्थापतात.
Mantra 4
धीरासः पदं कवयो नयन्ति नाना हृदा रक्षमाणा अजुर्यम् । सिषासन्तः पर्यपश्यन्त सिन्धुमाविरेभ्यो अभवत्सूर्यो नॄन् ॥
धीर ऋषि-कवी सत्य पद (मार्ग) कडे नेतात; विविध हृदयभावांनी ते अजुर्य (अजर/अक्षय) शक्तीचे रक्षण करतात. शोधत शोधत त्यांनी सर्वत्र पाहिले आणि सिंधु (नदी)ला पाहिले; तेव्हा मनुष्यांसाठी सूर्य त्यांना प्रकट झाला.
Mantra 5
दिदृक्षेण्यः परि काष्ठासु जेन्य ईळेन्यो महो अर्भाय जीवसे । पुरुत्रा यदभवत्सूरहैभ्यो गर्भेभ्यो मघवा विश्वदर्शतः ॥
दर्शनयोग्य तो काष्ठखंडांमध्ये सर्वत्र फिरतो; महत्तामध्ये बालकाच्या जीवनासाठी तो श्रेष्ठ व वंदनीय आहे. जेव्हा तो त्या ‘सूरहै’ (सूर्य-विजयी) गर्भांतून अनेक ठिकाणी प्रकट झाला, तेव्हा दाता (मघवा) विश्वदर्शी होऊन सर्वांना दिसू लागला.
Frequently Asked Questions
These are symbolic epithets: “three-headed” can suggest Agni’s presence in three realms (earth, midspace, heaven) or three ritual forms, while “seven-rayed” points to his complete radiance—light spreading in all directions and through the ordered powers often counted as seven.
The phrase can mean Heaven and Earth as cosmic parents, and also the two fire-sticks used to kindle the sacrificial fire. The sukta intentionally allows both the cosmic and the ritual reading.
It is a riddle-like image for paired nurturing forces that sustain Agni—such as Heaven and Earth, day and night, or two complementary ritual powers—moving around the one ‘calf’, the newly born fire, as it is established on the straight path of order (ṛta).
Ask anything about Sukta 146 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
