Sukta 22
Sukta 1.22
Aśvinau
हे सूक्त उषःकाळी अश्विनौंच्या आवाहनाने सुरू होते; वेगवान, युगुल वैद्य-देवांनी त्वरेने यावे, सोमपान करावे, आणि जागृती, संरक्षण व परिणामकारक सामर्थ्य द्यावे अशी प्रार्थना केली आहे. पुढे ही प्रार्थना सहाय्यक दैवी शक्तींपर्यंत विस्तारते (पोषण करणाऱ्या “राण्या” म्हणून देवतुल्य स्त्रीशक्तींचा एक समूहही यात समाविष्ट आहे), आणि शेवटी जागृत द्रष्ट्या ऋषींनी प्रज्वलित केलेल्या विष्णूच्या “परम पदा”—त्या सर्वोच्च स्थानाच्या—प्रसिद्ध दर्शनाने समाप्त होते.
Mantras
Mantra 1
प्रातर्युजा वि बोधयाश्विनावेह गच्छताम् । अस्य सोमस्य पीतये ॥
प्रातः-युक्त (उषः-युक्त) त्या दोन शक्तींना जागे करा; हे अश्विनौ, या सोमपानासाठी येथे या.
Mantra 2
या सुरथा रथीतमोभा देवा दिविस्पृशा । अश्विना ता हवामहे ॥
हे अश्विनौ, श्रेष्ठ रथधारी, सर्वोत्तम सारथी—दिवाला स्पर्श करणारे दोन देव—त्या दोघांना आम्ही आवाहन करतो.
Mantra 3
या वां कशा मधुमत्यश्विना सूनृतावती । तया यज्ञं मिमिक्षतम् ॥
हे अश्विनौ! तुमची ती कशा (लगाम)—मधुररसयुक्त आणि सूनृता (सत्य-कल्याणकारी वाणी)ने संपन्न—तिच्या द्वारे आमचा यज्ञ दृढ करा; त्याला एकाच प्रवर्धमान अर्पण-क्रियेत एकरूप करून मिसळा.
Mantra 4
नहि वामस्ति दूरके यत्रा रथेन गच्छथः । अश्विना सोमिनो गृहम् ॥
हे अश्विनौ! तुमच्यासाठी ‘दूर’ असे काही नाही; जिथे-जिथे तुम्ही रथाने जाता, तिथेच तुम्ही सोमयजमानाच्या गृहात पोहोचता.
Mantra 5
हिरण्यपाणिमूतये सवितारमुप ह्वये । स चेत्ता देवता पदम् ॥
सहाय्यासाठी मी सविता—हिरण्यपाणि (सुवर्णहस्त)—याला समीप हाक मारतो. तोच चेतन ज्ञाता; देवत्वाचे पद स्थापन करणारा आहे.
Mantra 6
अपां नपातमवसे सवितारमुप स्तुहि । तस्य व्रतान्युश्मसि ॥
आमच्या रक्षणासाठी ‘अपां नपात्’ सविताराची निकट स्तुती करा. त्याच्या व्रतांची—ऋताशी निगडित नियत विधींची—आम्ही अभिलाषा करतो.
Mantra 7
विभक्तारं हवामहे वसोश्चित्रस्य राधसः । सवितारं नृचक्षसम् ॥
आम्ही सविताराला आवाहन करतो—तो विभक्तार, विचित्र व समृद्ध राधसाचा वितरक; तो नृचक्षस्, मनुष्यांना पाहणारा.
Mantra 8
सखाय आ नि षीदत सविता स्तोम्यो नु नः । दाता राधांसि शुम्भति ॥
हे सख्यांनो, येथे येऊन बसा; आता आमच्याकडून सविता स्तोम्य आहे. दाता राधांसि सजवतो व सुव्यवस्थित करतो—दानांना तेजस्वी क्रमात स्थापतो.
Mantra 9
अग्ने पत्नीरिहा वह देवानामुशतीरुप । त्वष्टारं सोमपीतये ॥
हे अग्ने, देवांच्या पत्नी—दिव्य सहचारिणी—ज्या जवळ येण्यास उत्सुक आहेत त्यांना इथे आण; आणि सोमपानासाठी त्वष्ट्यालाही आण.
Mantra 10
आ ग्ना अग्न इहावसे होत्रां यविष्ठ भारतीम् । वरूत्रीं धिषणां वह ॥
हे यविष्ठ अग्ने, आमच्या सहाय्यासाठी इथे भारती (वाणी-शक्ती)—होत्रा—हिला आण; आणि वरूत्री (विस्तृत रक्षण) व धिषणा (प्रेरित बुद्धी) यांनाही वहन करून आमच्या यज्ञकर्मात आण.
Mantra 11
अभि नो देवीरवसा महः शर्मणा नृपत्नीः । अच्छिन्नपत्राः सचन्ताम् ॥
देवी—नृपत्नी (आत्म-स्वामित्वाच्या राण्या)—महान् आश्रय व शांतीने आपल्या सहाय्याने आम्हाला सर्व बाजूंनी वेढून राखोत; आणि अछिन्न पर्णांसारख्या, त्या आमच्याशी चिकटून राहोत, आमच्या प्रगतीपथावर संग चालोत.
Mantra 12
इहेन्द्राणीमुप ह्वये वरुणानीं स्वस्तये । अग्नायीं सोमपीतये ॥
इथे मी इंद्राणीला जवळ बोलावितो; स्वस्तीसाठी वरुणानीला; आणि सोमपानासाठी अग्नायीला. या अधिष्ठात्री देव्या आमचे कल्याण रक्षोत आणि यज्ञाहुतीतील अंतर्निहित आनंद प्रकट करो.
Mantra 13
मही द्यौः पृथिवी च न इमं यज्ञं मिमिक्षताम् । पिपृतां नो भरीमभिः ॥
महान द्यौः आणि विस्तीर्ण पृथिवी आमच्यासाठी हा यज्ञ मिसळून वाढवोत; अंतरीच्या अर्पणाला वाहून पोसणाऱ्या धारक शक्तींनी आम्हाला परिपूर्ण करोत.
Mantra 14
तयोरिद्घृतवत्पयो विप्रा रिहन्ति धीतिभिः । गन्धर्वस्य ध्रुवे पदे ॥
त्या दोघांच्या (द्यौः–पृथिवी) घृतसमृद्ध पयाचा विप्र आपल्या धीतिंनी आस्वाद घेतात—गंधर्वाच्या ध्रुव पदात, जिथे आनंद स्थिर होऊन स्थित आहे.
Mantra 15
स्योना पृथिवि भवानृक्षरा निवेशनी । यच्छा नः शर्म सप्रथः ॥
हे पृथ्वी, आमच्यासाठी स्योना—कल्याणमयी—हो; अक्षरा—अक्षुण्ण, अविचल—निवेशनी—निवास-शक्ती—हो. आम्हांला सप्रथः—विस्तीर्ण—शर्म—शांती व आश्रय—प्रदान कर.
Mantra 16
अतो देवा अवन्तु नो यतो विष्णुर्विचक्रमे । पृथिव्याः सप्त धामभिः ॥
म्हणून देवगण आम्हांला रक्षोत, त्या स्रोतापासून जिथे विष्णूने विचक्रमे—त्रिविक्रम—केले; पृथ्वीच्या सप्त धामांनी—सात अधिवास-प्रदेश स्थापन करून.
Mantra 17
इदं विष्णुर्वि चक्रमे त्रेधा नि दधे पदम् । समूळ्हमस्य पांसुरे ॥
हा तो विष्णू; त्याने विचक्रमे—विस्ताराने—पाऊल टाकले; त्रेधा—तीन प्रकारे—पद स्थापन केले. त्याचे एक पद पांसुरे—धुळीत—समूळ्हम्—गूढ, सघन—रूपाने लपलेले आहे.
Mantra 18
त्रीणि पदा वि चक्रमे विष्णुर्गोपा अदाभ्यः । अतो धर्माणि धारयन् ॥
विष्णूने तीन पावलांनी (त्रीणि पदा) सर्वत्र व्यापून पाऊल टाकले—तो अदा॑भ्य गोपा, अजेय रक्षक आहे. त्या कृत्यामुळे तो धर्मांना धारण करतो.
Mantra 19
विष्णोः कर्माणि पश्यत यतो व्रतानि पस्पशे । इन्द्रस्य युज्यः सखा ॥
विष्णूची कर्मे पाहा—जिथून त्याने व्रतांना (व्रतानि) पाहून प्रकट केले. तो इंद्राचा युज्य सखा—जोडलेला, सहचर बल आहे.
Mantra 20
तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः । दिवीव चक्षुराततम् ॥
विष्णूचे ते परम पद (परमं पदं) सूरी—प्रकाशित ऋषी—सदैव पाहतात; ते दिव्यात पसरलेल्या नेत्रासारखे आहे—स्वर्गात ताणलेले चक्षु.
Mantra 21
तद्विप्रासो विपन्यवो जागृवांसः समिन्धते । विष्णोर्यत्परमं पदम् ॥
विष्णूच्या त्या परम पदाला—ते प्रकट व्हावे म्हणून—जागृत, स्तुती-निपुण विप्र एकत्र समिधा प्रज्वलित करतात.
Frequently Asked Questions
It begins by calling the Aśvins at dawn to come and drink Soma, asking for help, healing, and protection. It then rises to a higher vision centered on Viṣṇu’s “highest step,” a symbol of the supreme spiritual station.
The Aśvins are “dawn-yoked” powers—swift helpers who arrive with the first light. In ritual terms, dawn is the natural time to invite them to the morning Soma offering and to seek an auspicious start, clarity, and well-being.
Literally it is “Viṣṇu’s highest step/abode.” In the hymn it points to the supreme, stable standpoint that awakened seers strive to kindle and realize—both as a cosmic truth and as an inner goal of consciousness.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.