
Sukta 1.182
Agastya Māna (traditional for this Aśvin cluster; confirm via Anukramaṇī for RV 1.182)
Aśvinau
Triṣṭubh
हा अश्विन-सूक्त वेगवान रथावर येण्याचे आवाहन करून द्वय दिव्य वैद्य अश्विनौना बोलावतो; त्यांनी प्रेरित विचारांना सजीव करावे आणि आपल्या शुद्ध, तेजस्वी सहाय्याने ‘सुकृत’—म्हणजे योग्य रीतीने घडविणारी/सद्कर्माची सिद्धी—प्रदान करावी अशी विनंती करतो. त्यांच्या प्रसिद्ध उद्धारकृत्यांचे—विशेषतः धोकादायक जलमार्ग ओलांडून तुग्र्याच्या पुत्राचे रक्षण—स्मरण करून, त्या स्मृत सहाय्याला वर्तमान याचनेत रूपांतरित करत सोम-सत्रात पोषण, संकटांवर विजय आणि टिकाऊ दानांची प्रार्थना केली आहे.
Mantra 1
अभूदिदं वयुनमो षु भूषता रथो वृषण्वान्मदता मनीषिणः । धियंजिन्वा धिष्ण्या विश्पलावसू दिवो नपाता सुकृते शुचिव्रता ॥
हे सुव्यवस्थित बोध प्रकट झाला आहे; आता त्याला भूषवा—तुमचा बलवान रथ आनंदित होवो, हे मनीषिणः (ज्ञानी)। धिया (विचार) चेतवित, हे धिष्ण्य (दीप्त आसनाच्या शक्तींनो), हे विश्पलावसू (विस्तीर्ण धनाचे स्वामी), हे दिवो नपाता (दिव्य पुत्रांनो), हे शुचिव्रता (शुद्ध व्रतधारी), सुकृतासाठी—सत्कर्म सिद्ध व्हावे म्हणून—या।
Mantra 2
इन्द्रतमा हि धिष्ण्या मरुत्तमा दस्रा दंसिष्ठा रथ्या रथीतमा । पूर्णं रथं वहेथे मध्व आचितं तेन दाश्वांसमुप याथो अश्विना ॥
हे अश्विनौ! तुम्ही सामर्थ्यात इन्द्रसदृश, प्रेरणेत मरुत्सदृश, तेजस्वी आहात; अद्भुतकर्मे करणारे, कर्मांत अतिनिपुण, रथविद्येत श्रेष्ठ आणि रथाधिपत्यात सर्वोत्तम. मधुर-आनंदाने आचित असा पूर्ण रथ तुम्ही वहाता; त्याच्यासह दानशील यजमानाजवळ या.
Mantra 3
किमत्र दस्रा कृणुथः किमासाथे जनो यः कश्चिदहविर्महीयते । अति क्रमिष्टं जुरतं पणेरसुं ज्योतिर्विप्राय कृणुतं वचस्यवे ॥
हे दस्रौ (अद्भुतकर्मे करणारे)! येथे तुम्ही काय कराल, काय साधाल, जेव्हा कोणी मनुष्य हवि न अर्पिताच महिमा मागतो? अंधकारातील पणी (कपट व्यापारी) याचा प्राण ओलांडून दाबा, क्षीण करा; विप्रासाठी—सत्यवाणी बोलू इच्छिणाऱ्या वचस्यूसाठी—ज्योती निर्माण करा.
Mantra 4
जम्भयतमभितो रायतः शुनो हतं मृधो विदथुस्तान्यश्विना । वाचंवाचं जरितू रत्निनीं कृतमुभा शंसं नासत्यावतं मम ॥
हे अश्विनौ! सर्व बाजूंनी आमच्यावर धावून येणाऱ्या शत्रुशक्तींना चोहोबाजूंनी दाबून चुरडून टाका; कलहाच्या कुत्र्याला ठार करा—ही तुमची प्रसिद्ध कृत्ये आहेत. गायकाच्या प्रत्येक वाणीला रत्नधारिणी करा; हे नासत्यौ! माझ्या दोन्ही—स्तुती आणि सत्य-प्रतिज्ञा—यांचे पोषण करा.
Mantra 5
युवमेतं चक्रथुः सिन्धुषु प्लवमात्मन्वन्तं पक्षिणं तौग्र्याय कम् । येन देवत्रा मनसा निरूहथुः सुपप्तनी पेतथुः क्षोदसो महः ॥
तुम्ही दोघांनी तौग्र्याच्या पुत्रासाठी नद्यांमध्ये स्वयंधारित ‘प्लव’—पंखांचा वहनकर्ता—घडविला. त्याच्याच द्वारा, देवाभिमुख मनाने, तुम्ही त्याला वर उचलून बाहेर काढले; सु-पंखांनी युक्त करून तुम्ही त्याला महान् उफाळत्या दाब/वेगाच्या पलीकडे पार नेले.
Mantra 6
अवविद्धं तौग्र्यमप्स्वन्तरनारम्भणे तमसि प्रविद्धम् । चतस्रो नावो जठलस्य जुष्टा उदश्विभ्यामिषिताः पारयन्ति ॥
तौग्र्य जलांत आत फेकला गेला—आधार नसलेल्या तमात बुडविला गेला. जठलाला प्रिय अशा चार नौका, अश्विनांच्या प्रेरणेने चालित होऊन, त्याला पार नेतात.
Mantra 7
कः स्विद्वृक्षो निःष्ठितो मध्ये अर्णसो यं तौग्र्यो नाधितः पर्यषस्वजत् । पर्णा मृगस्य पतरोरिवारभ उदश्विना ऊहथुः श्रोमताय कम् ॥
पूराच्या मध्यभागी उभा असलेला तो कोणता वृक्ष होता, ज्याला पीडित तौग्र्याने घट्ट कवटाळले? जसा उडणाऱ्या मृग/पक्ष्याच्या दोन पंखांना कोणी धरून राहतो, तसाच, हे अश्विनो, तुम्ही त्याला उचलून बाहेर काढले—त्याच्या रक्षणासाठी.
Mantra 8
तद्वां नरा नासत्यावनु ष्याद्यद्वां मानास उचथमवोचन् । अस्मादद्य सदसः सोम्यादा विद्यामेषं वृजनं जीरदानुम् ॥
हे नरौ, हे नासत्यौ! तुमच्या द्विविध सहाय्याविषयी ज्ञानी जनांनी जे उच्चारले आहे ते तुमच्यासाठी सत्य ठरो. आज या सोम-आसनातून आम्ही इच्छित पोषण आणि विजयदायी अतिक्रमण—दीर्घकाळ टिकणाऱ्या दानांसह—प्राप्त करो.
The Aśvins (Nāsatyā) are twin Vedic deities known as swift riders and divine physicians. In this hymn they are praised as rescuers who quickly bring help, health, and safe passage.
It recalls how the Aśvins saved Tugrya’s son by providing a special conveyance—described as a ‘floater’ and ‘winged bearer’—to cross dangerous waters and escape overwhelming peril.
It asks that the Aśvins’ famed help become real “today” in the ritual: nourishment (iṣ), overcoming of hardship (vṛjana), and gifts that endure (jīradānu) from the Soma-seat.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.