Sukta 168
Sukta 1.168
Agastya Mānavā (traditional for RV 1.168, Marut hymn)
Maruts
Triṣṭubh
हे सूक्त मरुतांचे आवाहन करते—एकसंध, वेगवान चालणाऱ्या गणाप्रमाणे—जे यज्ञातून यज्ञाकडे प्रवास करतात, प्रेरित विचारांना गती देतात आणि दोन लोकांत “योग्य दिशेने जाणारी” प्रगती प्रदान करतात. कवी त्यांच्या विशाल व्याप्तीवर आणि वादळी सामर्थ्यावर विस्मित होतो; ते घट्ट संकुचित झालेले फोडून उघडते, वाटा मोकळ्या करते आणि जीवन व विजयासाठी शक्ती मुक्त करते. शेवटी तो घडवलेले स्तुतिगान अर्पण करतो आणि देहधारी कल्याणासाठी पोषण व बळवर्धक ऊर्जा घेऊन मरुतांनी यावे असे आमंत्रण देतो.
Mantras
Mantra 1
यज्ञायज्ञा वः समना तुतुर्वणिर्धियंधियं वो देवया उ दधिध्वे । आ वोऽर्वाचः सुविताय रोदस्योर्महे ववृत्यामवसे सुवृक्तिभिः ॥
यज्ञातून यज्ञाकडे तुम्ही एकचित्ताने, वेगाने पुढे सरकता; विचारामागून विचार, हे देवाभिमुख शक्तींनो, तुम्ही स्थापन करता. दोन्ही लोकांत सुगतीसाठी, महान सहाय्यासाठी, सु-रचित वचने घेऊन आम्ही इथे तुमच्याकडे वळतो—तुमच्या ‘अव’ (रक्षा/अनुग्रह) साठी.
Mantra 2
वव्रासो न ये स्वजाः स्वतवस इषं स्वरभिजायन्त धूतयः । सहस्रियासो अपां नोर्मय आसा गावो वन्द्यासो नोक्षणः ॥
ते स्वयंजात, स्वयंसामर्थ्यवान—जणू कुंपण घातलेल्या व्रजांसारखे—ऊर्जायुक्त इषा (शक्तिसंपन्न समृद्धी) घेऊन प्रकाशमय स्वर्गाकडे जन्म घेण्यासारखे थरथरून उभे राहतात. पाण्याच्या लाटांसारखे त्यांचे आगमन सहस्रगुण आहे; स्तुत्य गायींसारखे, बलवान वृषभांसारखे ते पुढे सरकतात.
Mantra 3
सोमासो न ये सुतास्तृप्तांशवो हृत्सु पीतासो दुवसो नासते । ऐषामंसेषु रम्भिणीव रारभे हस्तेषु खादिश्च कृतिश्च सं दधे ॥
पिळून काढलेल्या सोमरसाच्या धारांसारखे—तृप्त वेग असलेले, हृदयात पान झालेले—ते दानकर्मात आपले आसन घेतात. त्यांच्या खांद्यांवर जणू रम्भिणी चिकटून राहते; त्यांच्या हातांत उघडून फोडण्याची शक्ती आणि घडविण्याची शक्ती—दोन्ही—एकत्र ठेवलेल्या आहेत.
Mantra 4
अव स्वयुक्ता दिव आ वृथा ययुरमर्त्याः कशया चोदत त्मना । अरेणवस्तुविजाता अचुच्यवुर्दृळ्हानि चिन्मरुतो भ्राजदृष्टयः ॥
ते स्वयंसंयुक्त होऊन, दिवातून खाली, वेगाने येथे आले—अमर्त्य—स्वतःच्या अस्तित्वाच्या चाबकासारख्या प्रेरणेने चालविलेले. निर्मळ, महाबलाने जन्मलेले, तेजस्वी भालाधारी मरुतांनी दृढपणे स्थिर असलेल्या गोष्टींनाही हादरविले.
Mantra 5
को वोऽन्तर्मरुत ऋष्टिविद्युतो रेजति त्मना हन्वेव जिह्वया । धन्वच्युत इषां न यामनि पुरुप्रैषा अहन्यो नैतशः ॥
हे मरुतांनो—भाल्यासारख्या विद्युत्‌धारी—तुमच्या अंतरी तो कोण आहे जो स्वतःच्या वेगाने थरथरतो, जणू जिभेसह जबडा? प्रेरणेच्या मार्गावर तो धनुष्यांतून सुटलेल्या बाणासारखा धावतो; अनेक प्रेषणा सोडीत, दिवस-दीप्त अश्वाप्रमाणे तो वेगाने झेपावतो.
Mantra 6
क्व स्विदस्य रजसो महस्परं क्वावरं मरुतो यस्मिन्नायय । यच्च्यावयथ विथुरेव संहितं व्यद्रिणा पतथ त्वेषमर्णवम् ॥
या विशाल रजस्‌ (मध्यलोक) याचा दूरचा किनारा कुठे आहे, आणि जवळची सीमा कुठे—हे मरुतांनो—ज्यात तुम्ही संचार करता? जेव्हा तुम्ही घट्ट संहित झालेल्याला थरथरणाऱ्या वस्तूसारखे हलवून सैल करता, तेव्हा अश्म-आयुधासह तुम्ही त्या दाहक अर्णवावरून झेप घेता—अडथळा ठरणारा पिंड फोडून प्राणाच्या अग्रगमनाचा मार्ग उघडता.
Mantra 7
सातिर्न वोऽमवती स्वर्वती त्वेषा विपाका मरुतः पिपिष्वती । भद्रा वो रातिः पृणतो न दक्षिणा पृथुज्रयी असुर्येव जञ्जती ॥
आमच्यासाठी तुमची साति (विजय-शक्ती) अमवती, स्वर्वती—हे मरुतांनो—तीक्ष्ण, विपाक (परिपाक) करणारी, आणि पोषण वाढविणारी असो. तुमची राति (दान) शुभ असो—दाता भरून टाकणाऱ्या दक्षिणेसारखी; पृथुज्रयी—विस्तीर्ण पावलांनी जिंकणारी—असुर्य (प्रभु-शक्ती) प्रमाणे प्रेरित करून, आम्हाला अधिक व्यापक गतीत पुढे ढकलो.
Mantra 8
प्रति ष्टोभन्ति सिन्धवः पविभ्यो यदभ्रियां वाचमुदीरयन्ति । अव स्मयन्त विद्युतः पृथिव्यां यदी घृतं मरुतः प्रुष्णुवन्ति ॥
जेव्हा तुम्ही मेघजन्मा वाणी उचंबळून उठविता, तेव्हा तुमच्या प्रेरक वेगांना प्रत्युत्तर देत नद्या गर्जतात. आणि जेव्हा, हे मरुतांनो, तुम्ही घृत—तुमचा तेजोमय सार—शिंपडता, तेव्हा पृथ्वीवर विद्युत्-रेखा जणू हसत चमकतात.
Mantra 9
असूत पृश्निर्महते रणाय त्वेषमयासां मरुतामनीकम् । ते सप्सरासोऽजनयन्ताभ्वमादित्स्वधामिषिरां पर्यपश्यन् ॥
बहुरंगी माता पृश्नीने महान रणासाठी मरुतांचा ज्वलंत, अयासरहित अग्रभाग प्रसविला. ते द्रुतगामी सप्रसर जनांनी विशालता उत्पन्न केली; मग त्यांनी सर्वत्र आपली स्वधा—स्वभावज, उग्र व स्वच्छंद शक्ती—पाहिली; जी अस्तित्वात कार्य करणाऱ्या अंतर्जात बल-नियमाप्रमाणे आहे.
Mantra 10
एष वः स्तोमो मरुत इयं गीर्मान्दार्यस्य मान्यस्य कारोः । एषा यासीष्ट तन्वे वयां विद्यामेषं वृजनं जीरदानुम् ॥
हे मरुतांनो, हा तुमचा स्तोम आहे; हा मान्य, आनंद-योग्य कारु (स्तुतिकार) याची प्रेरित वाणी आहे. आमच्या तनु (देहधारी जीवन) साठी पोषण घेऊन या; हा दृढ करणारा गण—शीघ्र दान करणारी व यात्रा विजयाकडे ढकलणारी प्रेरक शक्ती—आम्ही जाणो व प्राप्त करो.
Inside Sukta 168
How it unfolds
- Where it opens
The Maruts are summoned as a coordinated power who move from sacrifice to sacrifice, establishing inspired thoughts and divine-minded intent.
- Development
Their immense range is contemplated: the poet asks where the far and near limits of their mid-world domain lie, and describes their shaking loose of what is compacted.
- Climax
The Maruts’ decisive action—flying forth with the ‘stone-weapon’ across the blazing surge—symbolizes the breaking open of obstruction and the clearing of passage.
- Where it settles
The hymn seals the relationship through a final stotra: ‘this is your chant,’ and invites them to arrive with nourishment and strengthening force for embodied life and victory.
The deity: Maruts
- In the VedaThe Maruts are the youthful, many-formed storm-host—loud, radiant, weapon-bearing companions of Indra—who surge with wind, thunder, and flashing brilliance, moving in disciplined bands and delighting in praise.
- Cosmic functionThey animate the atmosphere (rajas) with wind and rain, shatter obstructions, and drive forward the life-forces that renew earth and sky, enabling fertility, movement, and victorious advance.
- Inner significanceThey signify the dynamic powers of awakened energy—courage, breath-force, and collective resolve—that break inner inertia, clear blocked passages, and propel the seeker toward right direction and effective action.
The seer
- Agastya Mānavā (Agastya Maitrāvaruṇi)Mānava / Agastya lineage (traditionally linked with the Maitrāvaruṇa priestly line) · A major Vedic seer credited with powerful Marut and Indra-related hymns, celebrated for disciplined tapas, far-ranging vision, and the ability to ‘make a path’ through obstacles by mantra and insight.
Famous verses
यज्ञायज्ञा वः समना तुतुर्वणिर्धियंधियं वो देवया उ दधिध्वे । आ वोऽर्वाचः सुविताय रोदस्योर्महे ववृत्यामवसे सुवृक्तिभिः ॥क्व स्विदस्य रजसो महस्परं क्वावरं मरुतो यस्मिन्नायय । यच्च्यावयथ विथुरेव संहितं व्यद्रिणा पतथ त्वेषमर्णवम् ॥eṣa vaḥ stomo maruta
Attributes of the deity
- swift-moving troop (gaṇa)
- thunderous and radiant
- weapon-bearing (stone/bolt imagery)
- companions and helpers of Indra
- breakers of obstruction and releasers of waters/paths
- protectors and givers of nourishment (iṣ)
- harmonious, moving ‘in one accord’
Also by this seer
- Rig Veda 1.165–1.191 (traditional Agastya Marut cycle, including dialogues and praises to the storm-gods)
- Later Vedic-Itihāsa tradition remembers Agastya as a foundational rishi of southern transmission and a model of mantra-siddhi (though details are post-Rigvedic).
The rite, step by step
- Prepare the sacred fire (Agni) and establish ritual order (ṛta) with opening recitations.
- Invite the Maruts as a unified host, praising their speed, brilliance, and concord.
- Recite verses emphasizing their world-ranging movement and their power to break obstructions.
- Ask for ‘suvitā’ (right-going success) across the two worlds and for protective help.
- Conclude with an affirming stotra, requesting nourishment (iṣ) and strengthening force for the body and community.
Offerings
- Soma libations (where applicable)
- ghee/clarified butter into the fire
- oblations with accompanying stotra/śastra recitation
- symbolic ‘well-fashioned words’ (suvṛkti) as the primary offering of praise
Frequently Asked Questions
The Maruts are a band of youthful storm-deities—wind, thunder, and radiant power—moving together and helping to break obstacles and bring strength and rain.
The poet asks for ‘suvitā’ (right-going success), great help and protection, and for nourishing force (iṣ) that strengthens embodied life and supports victory.
It is a poetic way of describing the Maruts’ storm-power that loosens and shatters blockages—both in nature (clouds, barriers) and inwardly (stagnation, fear)—so progress becomes possible.
Ask anything about Sukta 168 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
