Sukta 67
Sukta 1.67
Gṛtsamada
Agni (with Mitra-quality: harmonizing friend within mortals)
Triṣṭubh (probable for RV 1.67)
हा सूक्त अग्नीची स्तुती करतो—अरण्यात वेगाने जन्म घेणारी ज्वाला म्हणून आणि मनुष्यांमध्ये मित्रासारखा सखा म्हणून, जो सम्यक् श्रवण व ऋताप्रती स्वेच्छेने केलेल्या आज्ञापालनामुळे समुदायात सामंजस्य घडवतो. यात गुहांत लपलेल्या तेजस्वी ‘कळपां’चा (herds) शोधक व रक्षक म्हणून अग्नीचे चित्रण आहे; आणि शेवटी जलांच्या निवासस्थानी प्रतिष्ठित झालेल्या जागृत बुद्धी (चित्ती)चे दर्शन घडते—जिथे ज्ञानीजन एकत्र येऊन ऐक्य/सौहार्द उभारतात.
Mantras
Mantra 1
वनेषु जायुर्मर्तेषु मित्रो वृणीते श्रुष्टिं राजेवाजुर्यम् ॥
वनांत तो शीघ्रजन्मा ज्वाला आहे; मर्त्यांमध्ये तो मित्र होतो. तो ‘श्रुष्टि’—आज्ञापालन व सम्यक् श्रवण—निवडतो; जसा राजा अच्युत आधार निवडतो.
Mantra 2
क्षेमो न साधुः क्रतुर्न भद्रो भुवत्स्वाधीर्होता हव्यवाट् ॥
तो क्षेम (कल्याण-शांती) याप्रमाणे, साधु (सत्य-हितकारी) याप्रमाणे होतो; त्याचा क्रतु (संकल्प/प्रज्ञा) भद्र—कल्याणकारी शक्ती बनतो. स्वाधीः—सु-प्रज्ञ हव्यवाट् होता—हविष्य-वाहक—अंतःकरणात ऋत (ऋत-स्थिती) प्रतिष्ठित करतो.
Mantra 3
हस्ते दधानो नृम्णा विश्वान्यमे देवान्धाद्गुहा निषीदन् ॥
हातात नृम्ण (वीर्य/पुरुषार्थ) धारण करून त्याने सर्व देवांना त्यांच्या-त्यांच्या नियत स्थानांत स्थापन केले; गुहेत—गुप्त गुहेत—तो बसला, लपलेल्या हृदयाच्या आत.
Mantra 4
विदन्तीमत्र नरो धियंधा हृदा यत्तष्टान्मन्त्राँ अशंसन् ॥
इथे धियं-धा—विचार धारण करणारे नर—तिला (धिया/प्रज्ञा) प्राप्त करतात; हृदयाने ते तष्ट (घडविलेले/रचिलेले) मंत्र स्तुतितात—अंतरी घडविलेले सत्य-रूप.
Mantra 5
अजो न क्षां दाधार पृथिवीं तस्तम्भ द्यां मन्त्रेभिः सत्यैः ॥
अज (अजन्मा) याप्रमाणे त्याने पृथ्वी धारण केली; सत्य मंत्रांनी त्याने द्युलोक स्तंभित केला—ऋत (सत्य-नियम) यांच्या दृढतेत लोकांना प्रतिष्ठित करत.
Mantra 6
प्रिया पदानि पश्वो नि पाहि विश्वायुरग्ने गुहा गुहं गाः ॥
रश्मींच्या (दीप्तिमान पशूंच्या) प्रिय पावलांच्या खुणा नीट जप; हे अग्ने, विश्वायु, गुहा-गुहांत प्रवेश कर—गुप्त स्थानी त्यांचा शोध घेत.
Mantra 7
य ईं चिकेत गुहा भवन्तमा यः ससाद धारामृतस्य ॥
जो त्याला गुहेत वसणारा म्हणून ओळखतो, आणि जो ऋत (सत्य) यांच्या धारा-प्रवाहाजवळ पोहोचला आहे—तो खरोखरच अग्नीच्या ज्ञानात प्रवेश करतो.
Mantra 8
वि ये चृतन्त्यृता सपन्त आदिद्वसूनि प्र ववाचास्मै ॥
जे (अंतरायाच्या) गाठी-ग्रंथी छेदून वेगळ्या करतात आणि ऋत (सत्य-नियम) यांच्या मार्गांनी चालतात—तेव्हाच खरोखर त्याच्यासाठी वसू, म्हणजे अंतर्निहित धन-निधी, घोषित होऊन मुक्त होऊन प्रकट होतात.
Mantra 9
वि यो वीरुत्सु रोधन्महित्वोत प्रजा उत प्रसूष्वन्तः ॥
जो आपल्या महत्त्वाने वाढत्या अंकुरांमधील रोध—अडथळे फोडून उघडतो—तो प्रजा-उत्पत्तींतही आणि प्रसू/जन्मांतही आतूनच कार्य करतो, आतूनच वाढीला आकार देतो.
Mantra 10
चित्तिरपां दमे विश्वायुः सद्मेव धीराः सम्माय चक्रुः ॥
अपां (जल-तत्त्व) यांच्या दमे—गृहात—विश्वायु (समस्त जीवन) यांची चित्ति (चेतन-परख) आहे; धीर (ज्ञानी) जन, जणू स्थिर सद्म—निवासात, एकत्र येऊन साम्य/समन्वय (माया) घडवितात.
Frequently Asked Questions
Here Agni is ‘Mitra-like’ because he creates harmony among people—encouraging trust, right listening, and cooperation in ritual and community life.
It is a poetic image of Agni searching hidden places to recover the luminous ‘cows’ (rays/wealth). Ritually it suggests uncovering blessings; inwardly it suggests finding lost clarity within.
It points to awakened discernment (citti) grounded in the Waters—symbols of depth, flow, and life-support—where wise people establish a stable, shared harmony.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.