Yuddha Kanda - (Book of War/Battle)
युद्धकाण्ड
યુદ્ધકાંડ વાલ્મીકિના આદિકાવ્યનું વીરરસ અને તત્ત્વચિંતનથી ભરેલું પરમ શિખર છે. અહીં લંકા-અભિયાનનું વર્ણન છે, જે અંતે સીતાની પુનઃપ્રાપ્તિ અને રાવણના પતનથી પૂર્ણ થાય છે. આરંભે હનુમાન સીતાના સમાચાર સફળતાપૂર્વક રામને આપે છે; ત્યારબાદ રામ અને સુગ્રીવના નેતૃત્વ હેઠળ વાનરસેનાનું સંગઠન, શિસ્ત અને રણનીતિ દૃઢ બને છે. સમુદ્રકાંઠે રામનું સાગરદેવને વિધિપૂર્વક આહ્વાન, ત્રણ રાત્રિનું અનુષ્ઠાન, તેમાંથી ઊભો થતો દૈવી ક્ષોભ, અને અંતે નલ-નીલ આદિ દ્વારા સેતુબંધનું નિર્માણ—આ પ્રસંગો પછી કથા દુર્ગબદ્ધ, વૈભવશાળી અને અશુભ છાયાવાળી લંકાનગરીમાં પ્રવેશે છે. આ કાંડની વિશેષતા ‘મંત્ર’ (પરામર્શ) અને ‘યુદ્ધ’ (રણ) વચ્ચેનું સતત આદાન-પ્રદાન છે. રાવણની સભામાં ચર્ચા, વિભીષણના ધર્મસંગત ઉપદેશ, હિતવચનોનો તિરસ્કાર, અને વિભીષણનું રામ પાસે શરણાગમન—આ બધું યુદ્ધપ્રસંગો સાથે સમાનાંતર ચાલે છે. સેનાવ્યૂહો, નાયકોની યાદી અને રણઘોષ વચ્ચે રાક્ષસ પ્રતિનાયકો તરંગે તરંગે આવે છે—ધૂમ્રાક્ષ, વજ્રદંષ્ટ્ર, પ્રહસ્ત, કુંભકર્ણ અને ઇન્દ્રજિત—અને દરેક પરાજય બતાવે છે કે અધર્મ અંતે વ્યૂહાત્મક અંધતા, એકાંત અને વિનાશને જન્મ આપે છે. કાવ્યભાષા વારંવાર બ્રહ્માંડિય વ્યાપ લે છે—અપશકુન, તોફાની ચિત્રો, રક્તનદીઓ જેવી ઉપમાઓ, પ્રલયસમાન દૃશ્યો—પણ શોકનો આંતરિક સ્વર અખંડ રહે છે. અશોકવાટિકામાં સીતાના વિલાપ, રામની માનવીય નાજુકતા, લક્ષ્મણનું પરાક્રમ, હનુમાનની બુદ્ધિ અને ધૈર્ય—યુદ્ધના નૈતિક દાવને વધુ તીવ્ર કરે છે. ઇન્દ્રજિતનું માયાયુદ્ધ, રામ-લક્ષ્મણનું સ્તંભન, સીતાને તેમની દેખીતી પરાજયદશા બતાવી મનોબળ તોડવાનો પ્રયત્ન, અને નિકુંભિલા પ્રસંગે તેની યાગશક્તિનો પ્રતિકાર—ધર્મયુદ્ધની સૂક્ષ્મ નીતિને ઉજાગર કરે છે. સમગ્ર મહાકાવ્યમાં યુદ્ધકાંડ રાજધર્મની નિર્ણાયક કસોટી છે. સત્ય, સંયમ, મૈત્રીધર્મ, શરણાગત-રક્ષા અને નિર્દોષોના સંરક્ષણથી નિયંત્રિત બળપ્રયોગ જ ધર્મ્ય ગણાય છે. વિભીષણનું શરણાગતધર્મ, વાનરોની એકતા, સેતુબંધનો લોકહિતકારી પુરુષાર્થ, અને કુંભકર્ણવધ પછી લંકાનો મનોબળભંગ—આ બધું રાવણ સામે અંતિમ તબક્કાની ભૂમિકા રચે છે. આ સંક્ષેપ IIT કાનપુરની દક્ષિણી પાઠપરંપરા અનુસાર છે, જેમાં કેટલાક વધારાના પરંપરાગત શ્લોકો સંરક્ષિત છે અને કેટલાક યુદ્ધવર્ણન તથા સભામંત્રણા વધુ વિસ્તૃત રૂપે મળે છે.
Sargas in Yuddha Kanda
Sarga 1
प्रथमः सर्गः · Rama Praises Hanuman; Anxiety over Crossing the Ocean
આ સર્ગમાં શ્રીરામ હનુમાનનો અહેવાલ સાંભળી સ્નેહ પ્રગટ કરતાં વિધિવત્ પ્રશંસા કરે છે. મહાસાગર લંઘીને કડક રક્ષણવાળી લંકામાં પ્રવેશ કરી વૈદેહીનું સ્થાન નિશ્ચિત કરવું—આ સિદ્ધિને તેઓ લગભગ અનુપમ ગણાવે છે અને તેને આદર્શ ભૃત્યધર્મનું દૃષ્ટાંત ઠરાવે છે. સાથે સેવકોની નૈતિક શ્રેણી પણ કહે છે: જે ભક્તિથી કઠિન કાર્ય સિદ્ધ કરે તે ઉત્તમ; જે રાજાને શું પ્રિય છે તે પૂર્વે ન સમજે તે મધ્યમ; અને જે સોંપેલું કાર્ય પણ ન નિભાવે તે અધમ. હનુમાનની સફળતાથી રઘુવંશનું રક્ષણ થયું, કારણ કે સીતાજીનું નિવાસસ્થાન નિશ્ચિત થયું, એમ રામ સ્વીકારે છે. છતાં એવા પ્રિય વચન અને સેવાનો યોગ્ય પ્રતિદાન તત્કાળ આપી શકાતું નથી એમ કરુણ ભાવથી કહી, તે ક્ષણે આપવાનું માત્ર આલિંગન જ છે એમ કહી હનુમાનને હૃદયથી ભેટે છે. પછી પ્રસંગ આનંદથી વ્યૂહચિંતન તરફ વળે છે. ગુપ્તચર કાર્ય સફળ હોવા છતાં, સમવેત વાનરસેનાસહ વિશાળ અને દુસ્તર સમુદ્ર કેવી રીતે પાર કરવો—આ પ્રશ્નથી રામનું મન વ્યાકુળ થાય છે. શોકસ્પર્શિત છતાં દૃઢનિશ્ચયી રામ હનુમાનને કેન્દ્રમાં રાખી વિચાર-પરામર્શ શરૂ કરે છે અને આવનારી સમુદ્રલંઘનની સમસ્યા પર મનન કરે છે.
Sarga 2
युद्धकाण्डे द्वितीयः सर्गः · Sugriva’s Counsel: From Grief to Strategy (Bridge to Lanka)
આ સર્ગમાં સુગ્રીવ શોકગ્રસ્ત રામને સતત ઉપદેશ આપે છે. તે કહે છે કે ક્ષત્રિય નેતાને એવો શોક શોભતો નથી; શોક શૌર્યને ક્ષીણ કરે છે અને કાર્યસિદ્ધિનો નાશ કરે છે. તેથી રામે નિરાશા ત્યજી ધૈર્ય અને તેજ ધારણ કરવું, અને જરૂર પડે તો સંયત ક્રોધ પણ સ્વીકારવો—એવો તે પ્રેરણા આપે છે. પછી સુગ્રીવ યુક્તિથી સમજાવે છે—સીતા ક્યાં છે તે જાણીતું છે અને ત્રિકૂટ શિખર પર આવેલી લંકા પણ નિશ્ચિત છે; તેથી અચળતા માટે કોઈ કારણ નથી. વાનર નેતાઓ સમર્થ અને ઉત્સાહી છે; રામકાર્ય માટે અગ્નિમાં પણ પ્રવેશવા તૈયાર છે—એવું કહી તે સંઘબળને ઉજાગર કરે છે. તેનો મુખ્ય નિષ્કર્ષ એ છે કે વરુણના ધામ સમાન ભયંકર સમુદ્રને પાર કર્યા વિના લંકા જીતવી શક્ય નથી; તેથી પહેલાં સમુદ્ર પર સેતુબંધ કરવો આવશ્યક છે. સેતુ બને અને સેના પાર ઉતરે એટલે વિજય લગભગ નિશ્ચિત—આ વિજય-માપદંડ તે વારંવાર કહે છે. અંતે શુભ નિમિત્તો દર્શાવી તે આશ્વાસન આપે છે કે રામ ધનુષ્ય ઉઠાવે ત્યારે ત્રણ લોકમાં કોઈ શત્રુ તેમનો સામનો કરી શકતો નથી.
Sarga 3
लङ्कादुर्गवर्णनम् (Description of Lanka’s Fortifications and Forces)
સુગ્રીવની યુક્તિસભર સલાહ સાંભળી શ્રીરામે હનુમાનને સ્પષ્ટ અહેવાલ માંગ્યો—શત્રુસેનાનું પરિમાણ, દુર્ગમાં પ્રવેશ અઘરા એવા દ્વારોની સંખ્યા અને સ્વરૂપ, રક્ષણની વ્યવસ્થાઓ તથા રાક્ષસોના નિવાસસ્થાનો. વાણીકૌશલ્યમાં શ્રેષ્ઠ હનુમાન ક્રમબદ્ધ રીતે લંકાની કિલ્લાબંધી વર્ણવવા સંમત થયા. હનુમાન લંકાને સમૃદ્ધ અને સદા સજ્જ નગરી તરીકે વર્ણવે છે—રથો, મદમસ્ત હાથીઓ અને અસંખ્ય રાક્ષસોથી ભરેલી; ઊંચા‑વિશાળ પ્રવેશદ્વાર, ધાતુથી જડિત કપાટ અને લોખંડની સળિયા; બાણ અને પથ્થર છોડતાં યંત્રો, તથા શતઘ્ની જેવા કાંટાળાં શસ્ત્રોથી સજ્જ રક્ષકો. નગરીને રત્નખચિત સુવર્ણ પ્રાકાર ઘેરી રહ્યો છે અને ઠંડા પાણીથી ભરેલી ઊંડી ખાઈઓમાં માછલીઓ તથા મગરો છે; ચલ પુલો યંત્રોથી ઊંચા કરી પ્રવેશ રોકી દેવામાં આવે છે. તેમણે રાવણની અવિરત ચેતનતા અને દ્વારવાર સૈન્યવિતરણ પણ જણાવ્યું અને નીતિગત નિષ્કર્ષ આપ્યો કે સમુદ્રલંઘન સિદ્ધ થાય તો લંકાનો પતન નિશ્ચિત છે. અંતે હનુમાન શુભકાળે ત્વરિત સેનાસંચાલન કરવા શ્રીરામને પ્રેરણા આપે છે.
Sarga 4
समुद्रतट-प्रयाणम् तथा वेलावन-निवेशः (March to the Seacoast and Encampment at the Shore)
હનુમાન પાસેથી લંકાનો વર્તાંત સાંભળીને શ્રીરામે ક્ષણમાત્ર પણ વિલંબ કર્યા વિના દૃઢ નિશ્ચય કર્યો—રાક્ષસોના દુર્ગનો નાશ કરીને સીતાને પાછી લાવીશ. તેમણે પ્રસ્થાનને શુભ ગણાવ્યું; અનુકૂળ નક્ષત્રયોગો અને મંગલ નિમિત્તોનો ઉલ્લેખ કરીને શિસ્તબદ્ધ અભિયાન માટે આદેશો આપ્યા. નીલને અગ્રદળના નેતા તરીકે નિમણીને પાણી-ફળ-મૂળ સમૃદ્ધ માર્ગ સુરક્ષિત કરવો અને રાક્ષસો દ્વારા રસદનો નાશ ન થાય તે જોવાનું કહ્યું; વાનરોને નીચાણવાળા પ્રદેશો, વનદુર્ગો અને છુપાયેલા સ્થાનો સહિત કઠિન ભૂમિની ટહેલ-તપાસ કરવા સૂચના આપી. પછી વિશાળ વાનરસેના સુવ્યવસ્થિત વ્યૂહોમાં આગળ વધી; પ્રસિદ્ધ નાયકો પાર्श્વ અને પીઠભાગની રક્ષા કરતા રહ્યા. લક્ષ્મણે આકાશીય સંકેતોને વિજયના શુભ લક્ષણો તરીકે સમજાવ્યા. સેના સહ્ય અને મલય પર્વતમાળાઓ પાર કરીને મહેન્દ્ર પર્વત સુધી પહોંચી અને અંતે વરુણાલય એવા મહાસાગરના કિનારે આવી. સમુદ્રને આકાશ સમાન અપરિમિત અને દુસ્તર તરીકે વર્ણવાયો છે; તેમાં મકર, સર્પ અને તિમિંગિલ જેવા ભયંકર જલચરો વસે છે. તેને જોઈ શ્રીરામે તટ પર વેલાવનમાં છાવણી ગોઠવવાનો આદેશ આપ્યો અને સમુદ્ર પાર કરવાની રીત અંગે મંત્રણા માટે સૌને બોલાવ્યા—સમુદ્રબાધા સામે આગળના ઉપાયો પહેલાંનો આ વ્યૂહાત્મક વિરામ છે.
Sarga 5
सेनानिवेशः रामविलापश्च (Encampment on the Northern Shore; Rama’s Lament and Sandhyā)
સર્ગના આરંભમાં નીલ પરંપરા મુજબ સમુદ્રના ઉત્તર કિનારે વાનર-સેનાનું શિસ્તબદ્ધ શિબિર સ્થાપે છે. મૈંદ અને દ્વિવિદ સર્વ દિશાઓમાં પેટ્રોલિંગ કરીને શિબિરની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરે છે. સેના સ્થિર થયા પછી શ્રીરામ લક્ષ્મણને સીતાવિયોગનું દીર્ઘ વિલાપ કહે છે. તેઓ કહે છે કે સામાન્ય શોક સમય સાથે ઓસરતો હોય છે, પરંતુ સીતાના દર્શન ન થવાથી તેમનું દુઃખ દિવસે દિવસે વધે છે; સીતાનું યુવન વીતતું જાય છે તેની ચિંતા અને રાક્ષસોમાં તેની અસહાય સ્થિતિનો ભય તેમને વ્યાકુળ કરે છે. તેઓ ઉપમાઓથી ભાવ વ્યક્ત કરે છે—સીતા જીવિત છે એવી વાર્તા જ તેમનો પ્રાણાધાર છે, જેમ સૂકું ખેતર બાજુના સિંચિત ખેતરની ભેજથી થોડું ટકી રહે; અને સીતા રાક્ષસોમાંથી એવી પ્રગટ થશે જેમ શરદઋતુના વાદળોમાંથી ચંદ્રકલા દેખાય. વિલાપ સાથે તેમનો ધર્મબોધ અને સંકલ્પ પણ દૃઢ બને છે—રાવણને પરાજિત કરીને સીતાને પાછી લાવવી જ છે. દિવસ અંતે લક્ષ્મણ તેમને સાંત્વના આપે છે; શ્રીરામ શોકગ્રસ્ત હોવા છતાં સંયમ રાખીને સંધ્યા-ઉપાસના કરે છે અને સીતાસ્મરણમાં રહે છે.
Sarga 6
रावणस्य मन्त्रविचारः · Ravana’s Council on Strategy
આ સર્ગના આરંભે રાવણ લંકામાં હનુમાનના ભયાનક કાર્યોના પરિણામોનું મૂલ્યાંકન કરે છે—ઘુસણખોરી, વિનાશ, મુખ્ય રાક્ષસોનો વધ અને સીતાનું સફળ દર્શન। દુર્લભ શરમ/હ્રી સાથે તે માથું નમાવી સમૂહ મંત્રણા તરફ વળે છે અને સ્પષ્ટ માને છે કે વિજય મંત્ર-મૂલ છે। પછી તે પુરુષાર્થ અને સલાહની ગુણવત્તાને ત્રણ પ્રકારમાં વહેંચે છે—ઉત્તમ, મધ્યમ, અધમ। ઉત્તમ પુરુષ સમર્થ મંત્રીઓ અને મિત્રોની સાથે વિચાર કરીને, દૈવ (ધર્મ-ન્યાયની ઉચ્ચ વ્યવસ્થા) પર વિશ્વાસ રાખીને કાર્ય કરે છે; મધ્યમ એકલો નિર્ણય લઈને આગળ વધે છે; અધમ ગુણ-દોષ ન જોતા ‘હું જ કરીશ’ કહી અહંકારથી, દૈવવિશ્વાસ વિના વર્તે છે। રાજનીતિમાં તે મંત્રણાના પણ સ્તર બતાવે છે—શાસ્ત્રસંમત સર્વસંમતિ શ્રેષ્ઠ; ભિન્ન મત પછી જે એકમત બને તે મધ્યમ; અને એકતા વિના હઠી ગૂટવાણી નિંદનીય। અંતે તાત્કાલિક સંકટ—હજારો પરાક્રમી વાનરો વડે ઘેરાયેલા શ્રીરામ લંકાને ઘેરવા આવી રહ્યા છે; તેથી નગર અને સેના—બન્નેના હિતનો ઉપાય રાવણ માંગે છે।
Sarga 7
राक्षसपरिषद्वाक्यम् · Counsel of the Rakshasa Court to Ravana
આ સર્ગમાં રાક્ષસોના વૃદ્ધો અને શૂરવીરો કરજોડીને સભામાં રાવણને સંબોધે છે. દરબારી આશ્વાસન અને યુદ્ધગર્વથી તેઓ તેના સંકલ્પને સ્થિર કરવા પ્રયત્ન કરે છે—તેમનું કહેવું છે કે સામે ‘સામાન્ય’ શત્રુઓ છે, તેથી રાજાએ મનમાં ચિંતા ન રાખવી; પરંતુ શત્રુની સાચી શક્તિ અને રાજનીતિની સૂક્ષ્મ સમજ તેમના મૂલ્યાંકનમાં ઓછું દેખાય છે. તેઓ રાવણના પૂર્વ વિજયોની યાદ અપાવે છે—રસાતળમાં નાગોનું દમન, વાસુકિ અને તક્ષક સુધીને વશ કરવું; કૈલાસ પર કુબેરને અપમાનિત કરી પુષ્પક વિમાનનું હરણ; તેમજ દાનવ મયની પુત્રી મંદોદરીને ભયજનિત મૈત્રીરૂપે પત્ની તરીકે પ્રાપ્ત કરવી. મધુ વગેરે દાનવો પર વિજય અને ‘યમલોક-સમુદ્ર’ સમાન મૃત્યુસદૃશ સંકટોમાં ઉતરીને પણ પાર પડવાની યુદ્ધછબીથી તેઓ રાવણની કીર્તિ વધારતા જાય છે. અંતે તેઓ નીતિ સૂચવે છે—મહેશ્વરની યજ્ઞારાધનાથી દુર્લભ વર પ્રાપ્ત કરનાર, અને એક વખત ઇન્દ્રને બાંધી તેની સાથે લંકામાં પ્રવેશ કરનાર ઇન્દ્રજિતને મોકલવો; તે વાનર સેનાનો સંહાર કરશે અને રામને પણ નાશ કરવા સમર્થ છે એમ તેઓ કહે છે.
Sarga 8
युद्धकाण्डे अष्टमः सर्गः · राक्षससभा-युद्धपरामर्शः (War-Council Boasts and Stratagems)
યુદ્ધકાંડના આ અષ્ટમ સર્ગમાં હનુમાનજીના પૂર્વ વિઘ્નો પછી લંકાની રાક્ષસસભામાં યુદ્ધ-પરામર્શ થાય છે. અનેક રાક્ષસ નેતાઓ ભયનું મૂલ્યાંકન કરીને પ્રતિઉપાયો સૂચવે છે. મેઘશ્યામ પ્રહસ્ત કરજોડીને બોલતાં હનુમાનને તુચ્છ ગણાવે છે અને કહે છે કે માત્ર દર્પભર્યા પરાક્રમથી નહીં, પરંતુ ઉપાય (કપટયુક્તિ) અને સાવચેતીથી જ વિજય શક્ય છે. તે સૂચવે છે કે હજારો કામરૂપ રાક્ષસ માનવવેશ ધારણ કરીને રામ પાસે જાય અને છલભર્યા વચનો દ્વારા રામ-લક્ષ્મણના મનમાં ભ્રમ અને અસ્થિરતા પેદા કરે. પછી સભાનો સ્વર ઉગ્ર પ્રતિજ્ઞાઓમાં ફેરવાય છે. દુર્મુખ અપમાન અક્ષમ્ય કહી ક્રોધ વ્યક્ત કરે છે; વજ્રદંષ્ટ્ર રક્તલિપ્ત લોખંડની ગદા પકડી લે છે; વજ્રહનુ વગેરે સુગ્રીવ, અંગદ, હનુમાન તથા રામ-લક્ષ્મણને પણ મારવા કે ભક્ષણ કરવાની બડાઈ કરે છે. વધુ એક છલ પણ કહેવામાં આવે છે—ભરત સેના સાથે આવી રહ્યા છે એવી વાત ફેલાવી ગૂંચવણ ઊભી કરવી. આમ, સર્ગમાં વ્યૂહાત્મક છેતરપિંડીનું વર્ણન હોવા છતાં તે વારંવાર દેખાવટી યુદ્ધઅહંકારથી ઢંકાઈ જાય છે; ધર્મમય સંકલ્પ અને અધર્મમય કપટનો નૈતિક વિરોધ અહીં સ્પષ્ટ થાય છે.
Sarga 9
विभीषणोपदेशः · Vibhishana’s Counsel to Ravana
આ સર્ગના આરંભે રાક્ષસોની યુદ્ધસજ્જતા જાણે યાદીરૂપે વર્ણાય છે. ઇન્દ્રજિત્ સહિત મુખ્ય રાક્ષસ નાયકો ક્રોધથી ઉન્મત્ત થઈ પરિઘ, પટ્ટિશ, પ્રાસ, શક્તિ, શૂલ, પરશુ, ધનુષ-બાણ અને તીક્ષ્ણ ખડ્ગ જેવા ભારે શસ્ત્રો ધારણ કરીને ઊભા થાય છે અને રામ, લક્ષ્મણ, સુગ્રીવ તથા હનુમાનને મારવાનો સંકલ્પ કરે છે. ત્યારે વિભીષણ વચ્ચે પડી તે સશસ્ત્ર સભાને અટકાવે છે અને નીતિપૂર્ણ, ક્રમબદ્ધ ઉપદેશ આપે છે. તે કહે છે—સામ, દાન, ભેદ આ ત્રણ ઉપાયો વડે જે કાર્ય સિદ્ધ ન થાય, તે પણ પહેલાં વિચાર કરીને પછી જ પરાક્રમથી કરવું; અવમાન અને ઉતાવળથી નહીં, પરંતુ પદ્ધતિસર મૂલ્યાંકનથી સફળતા મળે છે. શત્રુને તુચ્છ ન માનવાની ચેતવણી આપીને હનુમાનનું સમુદ્રલંઘન તેમની અસાધારણ શક્તિનું પ્રમાણ ગણાવે છે; તેમજ સીતાહરણરૂપ રાવણના મૂળ અપરાધની ધર્મદૃષ્ટિએ ન્યાયતા પર પ્રશ્ન કરે છે. વિભીષણ શમનનો માર્ગ સૂચવે છે—ક્રોધ ત્યજી દો, ધર્મનિષ્ઠ અને દૃઢવ્રતી રામ સાથે નિરર્થક વૈર ન રાખો, અને મૈથિલી સીતાને પરત આપો; નહીં તો લંકા અને રાક્ષસોનો વિનાશ નિશ્ચિત છે. રાવણ આ સાંભળી સભા વિસર્જિત કરી મહેલમાં પાછો જાય છે; ઉપદેશ ઔપચારિક રીતે પૂર્ણ થાય છે, પરંતુ તેની ચેતવણીનું સાર તે હૃદયથી સ્વીકારતો નથી.
Sarga 10
विभीषणोपदेशः · Vibhishana’s Counsel to Ravana and the Catalogue of Omens
પ્રાતઃકાળે વિભીષણ રાવણના દુર્ગસંરક્ષિત નિવાસે જાય છે. ત્યાં સુવર્ણાલંકૃત આસનો, વેદપાઠનો નાદ અને યજ્ઞકર્મની તૈયારી—એવો રાજસભાનો ભવ્ય વૈભવ દેખાય છે. શિષ્ટાચારપૂર્વક પ્રવેશ કરીને તે મંત્રીઓની હાજરીમાં રાજશ્રીથી આસનસ્થ રાવણને પ્રણામ કરે છે અને દેશ-કાળને અનુરૂપ ‘હિત’—કલ્યાણકારી, નીતિયુક્ત ઉપદેશ—આપવાનું શરૂ કરે છે. વૈદેહી લંકામાં આવી ત્યારથી દેખાયેલા અશુભ-નિમિત્તો તે જણાવે છે—યજ્ઞાગ્નિ યોગ્ય રીતે ન બળે, ધુમાડો અને ચિંગારીઓ ઊઠે; યજ્ઞસ્થાનોમાં અને હવિમાં સર્પો તથા ચીંટીઓ દેખાય; પશુધન અને યુદ્ધવાહનો વ્યાકુળ અને વિકૃત વર્તે; કાગડાંની કર્કશ કૂક, નગર ઉપર ગીધોના ઝુંડ, અને દ્વારો પાસે માંસભક્ષી પ્રાણીઓના ગર્જનાસમાન નાદો. આ નિમિત્તોથી તે નિષ્કર્ષ આપે છે કે શમનનું પ્રાયશ્ચિત્ત એક જ છે—વૈદેહીને રાઘવને પરત સોંપવી. તે સ્પષ્ટ કરે છે કે આ વાત મોહથી કે લોભથી નથી; ભયને કારણે મંત્રીઓ મૌન રહ્યા છે. પરંતુ ક્રોધાવેશમાં રાવણ પોતાની અજયતાનો ગર્વ કરીને ઉપદેશ નકારે છે અને વિભીષણને તિરસ્કારીને વિદાય કરે છે—અહીંથી જ વિવેકપૂર્ણ સલાહનો ઇનકાર થઈ યુદ્ધ અનિવાર્ય બને છે।
Sarga 11
रावणस्य सभाप्रवेशः (Ravana Enters the Royal Assembly and Summons Counsel)
યુદ્ધકાંડના ૧૧મા સર્ગમાં રાવણ મૈથિલી પ્રત્યેની કામાસક્તિથી ક્ષીણતેજ બની, પાપકર્મના લોકનિંદાસહિત સામાજિક પરિણામો મનમાં ધારણ કરીને, વીતી ગયેલા સમયની તાત્કાલિકતા ઓળખે છે અને યુદ્ધવિષયક મંત્રણા તરત કરવી જરૂરી માને છે. તે અતિશય અલંકૃત રથ પર આરોહણ કરીને, ભેરી-મૃદંગ અને શંખનાદના ઘોષ વચ્ચે, વિવિધ વેશભૂષા અને શસ્ત્રોથી સજ્જ રાક્ષસોની રક્ષા સાથે સભા તરફ પ્રસ્થાન કરે છે. રાજમાર્ગ પર છત્ર-ચામર, વંદના અને સ્તુતિ સાથે રાજસી વૈભવનું દૃશ્ય રચાય છે. પછી તે વિશ્વકર્મા-નિર્મિત સદા પ્રકાશમાન સભામંડપમાં પ્રવેશ કરે છે—જ્યાં સુવર્ણ-રજત સ્તંભો, સ્ફટિકસદૃશ આંતરિક ભાગ, સુવર્ણવસ્ત્રોના આવરણો અને કડક પહેરો છે. રત્નજડિત સિંહાસન પર બેસીને રાવણ ઝડપી દૂતોને આજ્ઞા આપે છે કે લંકાના સર્વ સ્થાનોમાંથી રાક્ષસોને શત્રુઓ વિરુદ્ધના એક મહાકાર્ય માટે તત્કાળ એકત્ર કરો. આ આહ્વાનથી લંકા ગંજાય છે; નાયક રથ, અશ્વ, ગજ અને પદાતિરૂપે આવે છે, વાહનો મૂકીને પર્વતગુહામાં સિંહો પ્રવેશે તેમ સભામાં પ્રવેશે છે. તેઓ નિયમ મુજબ બેઠકો ગ્રહણ કરી મૌન રહે છે. મંત્રીઓ, યોદ્ધાઓ અને અંતે વિભીષણ પણ આવે છે; ચંદન અને ધૂપની સુગંધથી સભા વ્યાપ્ત થાય છે. શસ્ત્રધારી વીરોથી ઘેરાયેલો રાવણ વસુઓમાં ઇન્દ્રની જેમ તેજસ્વી દેખાય છે—રાજકીય કાંતિ ઝળહળે છે, પરંતુ નૈતિક બળ અંદરથી નાજુક જણાય છે.
Sarga 12
युद्धकाण्डे द्वादशः सर्गः · रावणस्य परिषद्-सम्बोधनं कुम्भकर्णस्य नीत्युपदेशश्च (Ravana’s Council Address and Kumbhakarna’s Counsel)
આ દ્વાદશ સર્ગમાં લંકાની રાક્ષસસભામાં રાજદરબારી યુદ્ધનીતિનો વિચાર થાય છે. રાવણ સમગ્ર રાક્ષસસમૂહનું નિરીક્ષણ કરીને સેનાપતિ પ્રહસ્તને આદેશ આપે છે કે દુર્ગની અંદર અને બહાર ચતુરંગિણી સેનાની ગોઠવણી કરીને નગરરક્ષા વધુ કઠોર કરવી. પ્રહસ્ત તૈયારીઓની જાણ કરે પછી રાવણ પોતાના અંતરંગોને કહે છે કે તેના કાર્યો મંત્ર-પરામર્શથી ચાલે છે અને કદી નિષ્ફળ થતા નથી; કુંભકર્ણ દીર્ઘ નિદ્રાને કારણે અત્યાર સુધી આ વાતથી અજાણ રહ્યો હતો. પછી રાવણ દંડકારણ્યમાંથી સીતાહરણનું સમર્થન કરવા પ્રયત્ન કરે છે અને કામવશ થયેલી પોતાની ઇચ્છા તથા સીતાના ઇનકારથી થયેલી વ્યાકુલતા પ્રગટ કરે છે—કામ જ્યારે વિવેકને વાંકડું કરે ત્યારે રાજ્યવ્યવસ્થામાં પણ સંકટ દેખાય છે. તે સમુદ્રલંઘન અંગે ચિંતા દર્શાવે છે, છતાં મનુષ્યો સામે પોતાને અજય ગણાવી ગર્વ કરે છે; અને કહે છે કે સુગ્રીવ સાથે વાનરસેના લઈને રામ-લક્ષ્મણ કિનારે આવી સીતાને પાછી લેવા આવ્યા છે. આ કામમિશ્રિત વિલાપ સાંભળી કુંભકર્ણ પૂર્વવિચાર વિના નિર્ણય લેવાયો તેની નિંદા કરે છે અને નીતિ સમજાવે છે—યોગ્ય ઉપાય અને ક્રમ વિના કરેલું કાર્ય નિષ્ફળ જાય છે, ઉતાવળો નિર્ણય શત્રુબળનો વિચાર કરતો નથી. તેમ છતાં તે બળથી સ્થિતિ સુધારવાની પ્રતિજ્ઞા કરે છે—રામ-લક્ષ્મણનો વધ અને વાનરનાયકોનો સંહાર કરીશ એમ કહે છે; રાવણને આશ્વાસન આપે છે કે તે ફરી ધૈર્ય અને ભોગમાં સ્થિર રહે, યુદ્ધનો ભાર કુંભકર્ણ પોતે ઉઠાવશે.
Sarga 13
महापार्श्वस्य परामर्शः · Mahāpārśva’s Counsel and Rāvaṇa’s Confession of Brahmā’s Curse
આ સર્ગમાં મહાપાર્શ્વ રાવણને સલાહ આપે છે કે તેણે સમાધાન છોડીને બળ (દંડ) નો પ્રયોગ કરવો જોઈએ અને સીતાનો ઉપભોગ કરવો જોઈએ. રાવણ આ સલાહથી પ્રસન્ન થઈને બ્રહ્માના શ્રાપનું રહસ્ય ખોલે છે. તેણે જણાવ્યું કે ભૂતકાળમાં પુંજિકસ્થલા નામની અપ્સરા સાથે બળજબરી કરવાને કારણે બ્રહ્માએ તેને શ્રાપ આપ્યો હતો કે જો તે કોઈ સ્ત્રીને તેની ઈચ્છા વિરુદ્ધ સ્પર્શ કરશે, તો તેના માથાના સો ટુકડા થઈ જશે. આ કારણે તે સીતા સાથે બળજબરી કરી શકતો નથી. અંતમાં, રાવણ પોતાના પરાક્રમનું વર્ણન કરતા કહે છે કે તે રામની સેનાનો નાશ કરશે.
Sarga 14
विभीषणोपदेशः (Vibhīṣaṇa’s Counsel to Rāvaṇa and the Rākṣasa Court)
આ સર્ગમાં લંકાની સભામાં સાધ્ય-અસાધ્ય, ધર્મ-અધર્મ અને રાજ્યનીતિ વિષે ગંભીર ચર્ચા થાય છે. રાવણનું મત અને કુંભકર્ણની ગર્જના સાંભળ્યા પછી વિભીષણ નીતિપ્રધાન ઉપદેશ આપે છે—રામવિરોધનું લક્ષ્ય અશક્ય છે, અને અધર્મસંકલ્પથી સ્વર્ગસમાન સફળતા મળતી નથી. ‘જેને તરવું આવડતું નથી તે સમુદ્ર પાર કરી શકતો નથી’ એવો દૃષ્ટાંત આપી, તેમજ બળાબળની તુલના કરીને, ધર્મનિષ્ઠ શ્રીરામની પરાક્રમશક્તિ અને રણમાં શ્રેષ્ઠતા દર્શાવે છે. વિભીષણ વારંવાર વિનંતી કરે છે કે લંકા પર મહાવિપત્તિ આવે તે પહેલાં સીતાને તાત્કાલિક શ્રીરામને પરત સોંપી દેવી જોઈએ; નહિંતર વજ્રસમાન બાણોથી લંકાના નેતાઓનાં મસ્તક છેદાઈ જશે. પ્રહસ્ત દર્પથી કહે છે કે દેવો કે અન્ય કોઈનો ભય નથી; ત્યારે વિભીષણ વધુ કઠોર ચેતવણી આપીને કહે છે કે રાઘવ સામે રાક્ષસવીરો પણ ટકી શકશે નહીં. પછી રાજકીય રોગની વાત આવે છે—રાવણને વ્યસનપ્રેરિત, આવેશી અને પોતાના જ કર્મોથી બનેલા બંધનમાં ફસાયેલો, જાણે સહસ્રફણિ સર્પે જકડ્યો હોય તેમ ચિતરાય છે. અંતે મંત્રીનીતિનું સૂત્ર કહે છે કે શત્રુબળ, પોતાની ક્ષમતા અને રાજ્યની વૃદ્ધિ-હાનિની સ્થિતિ તોળીને, માત્ર રાજહિત માટે જ વિવેકપૂર્ણ સલાહ આપવી જોઈએ।
Sarga 15
विभीषण-इन्द्रजित् संवादः (Vibhishana and Indrajit: Counsel, Boast, and Rebuttal)
આ પંદરમા સર્ગમાં રાક્ષસસેનાપતિ મેઘનાદ (ઇન્દ્રજિત) અને વિભીષણ વચ્ચે તીખો વાક્યસંઘર્ષ થાય છે. બૃહસ્પતિસમાન બુદ્ધિવાળા વિભીષણની ચેતવણીને ઇન્દ્રજિત ભયજન્ય અને અયોગ્ય કહી તિરસ્કારે છે. તે વિભીષણને કુળમાં પરાક્રમહીન ગણાવી અપમાન કરે છે અને ગર્વથી કહે છે કે રામ-લક્ષ્મણ તો સામાન્ય મનુષ્ય છે; એક સામાન્ય રાક્ષસ પણ યુદ્ધમાં તેમને મારી શકે. પોતાનું પ્રભુત્વ સ્થાપવા તે શૌર્યનો ડંકો વગાડે છે—એક વખત ઇન્દ્રને પાડી દીધો અને ઐરાવતને વશમાં કર્યો—અને તેથી રામ-લક્ષ્મણને ‘સામાન્ય માનવ’ તરીકે નાનું પાડે છે. વિભીષણ નીતિપ્રધાન ઉત્તર આપે છે—ઇન્દ્રજિત નિર્ણયમાં અપરિપક્વ છે, વાણીમાં આત્મવિનાશક છે, અને વિનાશ નજીક હોવા છતાં રાવણના માર્ગને સ્વીકારી મોહમાં પડ્યો છે. ખોટી મિત્રતા અને અહિતકારી સલાહનો દોષ દર્શાવી તે વ્યવહારુ ઉપાય સૂચવે છે: સીતાને ધન-રત્ન અને આભૂષણો સહિત રામને સમર્પિત કરી દેવામાં આવે તો શોકનો અંત થશે અને લંકાનો સર્વનાશ ટળી જશે. આ સર્ગમાં અહંકારભર્યા સૈનિક દર્પની સામે ધર્મયુક્ત રાજ્યનીતિ અને વાસ્તવિક જોખમ-આકલનનું મહત્ત્વ પ્રગટ થાય છે.
Sarga 16
विभीषणोपदेशे रावणस्य परुषवाक्यम् (Ravana’s Harsh Reply to Vibhishana’s Counsel)
આ સોળમા સર્ગમાં સભામાં ‘હિતોપદેશ’ના પ્રસંગે મોટો વિખવાદ ઊભો થાય છે. વિભીષણ રાવણના કલ્યાણ માટે હિતવચન કહે છે; પરંતુ કાલચોદિત રાવણ પરુષ વાણીથી જવાબ આપે છે. તે અનાર્ય સાથેની મિત્રતા નિષ્ફળ છે એમ ઉપમાઓથી સમજાવે છે—પદ્મપત્ર પર પાણી ન ટકવું, મધુ ચાખ્યા પછી પણ કૃતઘ્ન ભમરા, સ્નાન પછી પણ મલિન હાથી, અને શરદ્-મેઘો ગર્જે છતાં વરસે નહીં—ધર્મ વિના સદ્ગુણ ફળ આપતા નથી, એ જ તે દૃઢ કરે છે. વધુમાં, આવી વાત બીજાએ કહી હોત તો તત્કાળ દંડ થાત, એમ ધમકી પણ આપે છે. ન્યાયવાદી વિભીષણ ગદા ધારણ કરીને ચાર રાક્ષસો સાથે ઊભા થાય છે અને આકાશમાં ચડી રાવણને ઠપકો આપે છે—જ્યેષ્ઠ ભ્રાતા પૂજ્ય છે, પરંતુ તું ધર્મથી ભટકી ગયો છે. તે નીતિસાર કહે છે: મીઠું બોલનારા ઘણા; પરંતુ અપ્રિય હોવા છતાં હિતકારી સત્ય બોલનારા અને સાંભળનારા દુર્લભ. રાવણ મૃત્યુપાશથી બંધાયેલો છે; રામના જ્વલંત બાણો તેને ભેદશે—કાળ પકડી લે તો મહાબળી પણ પડી જાય, એમ ચેતવે છે. અંતે જ્યેષ્ઠના હિતૈષી બની બોલેલા વચનો માટે ક્ષમા માગી, પોતાને અને લંકાને બચાવવાની સલાહ આપી, વિદાય લઈને ચાલ્યો જાય છે; કથનનો નિષ્કર્ષ—મરણસન્નિહિત લોકો મિત્રોના શુભ ઉપદેશને સ્વીકારતા નથી.
Sarga 17
विभीषणागमनम् (Vibhīṣaṇa’s Arrival and the Debate on Refuge)
આ સર્ગમાં શરણાગતિ-ધર્મ અને રાજનીતિની સાવચેતી—બન્નેનો વિચાર મુખ્ય બને છે. રાવણને કઠોર શબ્દોથી ઠપકો આપી અને સીતાને પરત સોંપવાની સલાહ આપી, વિભીષણ ચાર સાથીઓ સાથે લંકા છોડીને રામની નજીક આવે છે. ઉત્તર કિનારે નજીક આકાશમાં સ્થિર રહી, પોતે રાવણનો નાનો ભાઈ છે એમ ઓળખ આપે છે, સીતાહરણ અને અશોકવાટિકામાં તેના બંધનનું વર્ણન કરે છે અને રાઘવ પાસે શરણ માગતા પોતાના આગમનની જાણ કરવા વિનંતી કરે છે. સુગ્રીવ રાજ્યનીતિની દૃષ્ટિએ આ આગમનને શંકાથી જુએ છે—રૂપ બદલનારા રાક્ષસો જાસૂસ હોઈ શકે; તેથી કઠોર પગલાં, ચેતનતા, વ્યૂહ-રક્ષા, મંત્રણા-ગોપનીયતા અને ગુપ્તચર વ્યવસ્થા મજબૂત કરવાની સલાહ આપે છે. રામ સુગ્રીવની યુક્તિભરી ચેતવણી સ્વીકારી વાનર મંત્રીઓના મત પૂછે છે; અંગદ, શરભ, જામ્બવાન અને મૈંદ શંકા રાખીને નજરદારી તથા સાવધ પૂછપરછ સૂચવે છે. હનુમાન વર્તન-લક્ષણોના આધાર પર કહે છે કે વિભીષણની વાણી, વિનય, ધૈર્ય અને સ્થિરતા દુર્ભાવ દર્શાવતી નથી; છુપાયેલો હેતુ સામાન્ય રીતે સ્વર અને આચરણથી પ્રગટ થાય છે. આમ આ અધ્યાય રાજકીય પ્રુડન્સને શરણ આપવાની ધર્મ-મીમાંસા સાથે જોડે છે.
Sarga 18
शरणागति-धर्मनिर्णयः (Decision on Refuge and Dharma) / Rama’s Vow of Protection and the Acceptance of Vibhishana
અઢારમા સર્ગમાં નિર્ણાયક ક્ષણે વિભીષણ શરણ આવી પહોંચતાં વાનરછાવણીમાં અનિશ્ચિતતા અને શંકા ઊભી થાય છે. હનુમાનની વાત સાંભળી શ્રીરામ પ્રસન્ન થાય છે અને કહે છે કે હવે વિભીષણ વિષે પોતાનો નિર્ણય જણાવશે; તેઓ સૌ હિતેચ્છુઓને સાંભળવા આમંત્રિત કરે છે. સુગ્રીવ શંકાથી કહે છે કે વિભીષણ રાવણનો મોકલેલો ગુપ્તચર હોઈ શકે; તેથી સાવચેતી રાખવી, તેને રોકવો અથવા બાંધી રાખવો યોગ્ય છે. શ્રીરામ પહેલાં પોતાનું અજય પરાક્રમ દર્શાવે છે અને પછી ધર્મ-નીતિનો આધાર મૂકે છે. અંજલિ જોડીને શરણ માગનારને—શત્રુ હોય તો પણ—હાનિ ન કરવી, એમ તેઓ દૃષ્ટાંતો દ્વારા સ્થાપિત કરે છે; શત્રુને પણ અતિથિધર્મથી રક્ષનાર કપોતીનું ઉદાહરણ અને કંદુ મુનિના સ્મૃત ધર્મવચનો યાદ કરાવી શરણાગતિ-ધર્મ સ્પષ્ટ કરે છે. અંતે શ્રીરામ દૃઢ પ્રતિજ્ઞા કરે છે—જે કોઈ એકવાર પણ “હું શરણ આવ્યો” કહે, તે વિભીષણ હોય, સુગ્રીવ હોય કે રાવણ હોય, તેને હું અભય આપું. આ ધર્મવચનથી સુગ્રીવનું મન બદલાય છે; વિભીષણની શુદ્ધતા આંતરિક રીતે જાણી તે સ્વીકારને સમર્થન આપે છે અને તરત મિત્રતા કરવા કહે છે. પછી શ્રીરામ વિભીષણને મળવા આગળ વધે છે; રાજધર્મમાં શરણાગતિના સિદ્ધાંત માટે આ પ્રસંગ એક સ્થિર આધાર બની રહે છે।
Sarga 19
विभीषणाभिषेकः · The Consecration of Vibhishana and Counsel on Crossing the Ocean
આ સર્ગમાં રામે આપેલું અભયદાન વિભીષણ સાથેની મૈત્રીને જાહેર, વિધિપૂર્વક અને રાજકીય વૈધતા સાથે સ્થાપિત કરતું મહત્ત્વનું પ્રસંગ બને છે. વિભીષણ નીચે ઉતરી સાષ્ટાંગ પ્રણામ કરે છે, લંકા સાથેના પૂર્વ સંબંધો ત્યજી રામની શરણાગતિ સ્વીકારે છે અને પોતાનું જીવન તથા રાજ્યભાગ્ય રામના ચરણોમાં અર્પે છે. રામ સંયમિત વાણીથી તેને આશ્વાસન આપે છે અને રાક્ષસોની શક્તિ-દુર્બળતા અંગે ગુપ્ત માહિતી પૂછે છે. વિભીષણ રાવણની વરપ્રાપ્ત લગભગ અજેયતા, કુંભકર્ણનું મહાબળ, પ્રહસ્તની પૂર્વ વિજયકીર્તિ, ઇન્દ્રજિતની અગ્નિકર્મથી પ્રાપ્ત અદૃશ્યતા, અન્ય સેનાપતિઓ તથા લંકાની સેનાની વિશાળતા અને ક્રૂરતા વર્ણવે છે. ત્યારબાદ રામ દૃઢ પ્રતિજ્ઞા કરે છે—રાવણવધ પછી વિભીષણને લંકાનો રાજા સ્થાપીશ—અને તે પ્રતિજ્ઞાને તરત જ કર્મરૂપ આપે છે. લક્ષ્મણ સમુદ્રજળ લાવી વાનરપ્રમુખોની સાક્ષીએ વિભીષણનો અભિષેક કરે છે; તે રાક્ષસરાજ તરીકે પ્રતિષ્ઠિત થાય છે અને જયઘોષ થાય છે. અંતે હનુમાન અને સુગ્રીવ સમુદ્ર કેવી રીતે પાર કરવો તે પૂછે છે; વિભીષણ સાગરની શરણ લેવાની સલાહ આપે છે અને સગરવંશ સાથે રામનો વંશસંબંધ સ્મરાવે છે. સુગ્રીવ આ પરામર્શ રામને કહે છે; રામ સંમત થઈ કિનારે કુશ પાથરી બેસે છે અને લંકાગમન માટેના આગામી ધર્મયુક્ત ઉપાય માટે તૈયાર થાય છે.
Sarga 20
दूत-नीति, शुक-प्रसङ्गः (Envoy-Ethics and the Episode of Śuka)
આ વીસમા સર્ગમાં ગુપ્તચર-નિરીક્ષણ, કૂટનીતિક સંદેશ અને યુદ્ધધર્મની જાહેર કસોટી—આ ત્રણેયનું સંક્ષિપ્ત પરંતુ અસરકારક વર્ણન આવે છે. રાક્ષસ ગુપ્તચર શાર્દૂલ સુગ્રીવના શિબિરમાં પ્રવેશી ધ્વજોથી શોભિત વાનર-ઋક્ષ સેનાનું અવલોકન કરે છે અને રાવણને અહેવાલ આપે છે કે આ બળ લંકા તરફ બીજા, અપરિમિત સમુદ્રની જેમ આગળ વધી રહ્યું છે; તે સમુદ્રકાંઠે સ્થિત રામ-લક્ષ્મણ અને સેનાના વિશાળ વિસ્તરણની પણ જાણ કરે છે. પછી રાવણ શુકને દૂત બનાવી સુગ્રીવ પાસે ગણતરીપૂર્વકનો સંદેશ મોકલે છે. સુગ્રીવના વંશ અને પરાક્રમની પ્રશંસા કરતાં કરતાં રાવણ પોતાનો અપરાધ નાનો બતાવે છે અને લંકાની અજયતા જાહેર કરે છે—ઉદ્દેશ વાનરોનું મનોબળ તોડવું અને મૈત્રીમાં ફૂટ પાડવી. શુક પક્ષીરૂપ ધારણ કરી આકાશમાંથી બોલે છે, પરંતુ ક્રોધિત વાનરો તેને આક્રમણ કરે છે; ત્યારે તે યાદ અપાવે છે કે દૂતનો વધ કરવો અધર્મ છે, અને સાચો દૂત માત્ર સ્વામીનો સંદેશ કહે છે, પોતાની તરફથી અનધિકૃત વચન ઉમેરતો નથી. રામ દૂતધર્મની રક્ષા માટે હસ્તક્ષેપ કરી શુકને મુક્ત કરવાની આજ્ઞા આપે છે. સુરક્ષિત થયા પછી શુક ફરી બોલે છે અને સુગ્રીવનો કઠોર પ્રતિસંદેશ સાંભળે છે—રાવણનો પરાજય નિશ્ચિત છે; છુપાઈને કે દૈવી શરણ લઈને પણ બચી શકાશે નહીં; અને સીતાહરણ તથા જટાયુવધના પાપ અંગે નૈતિક આરોપ મૂકાય છે. અંગદ શુકને ગુપ્તચર માની પકડવાની વાત કરે છે, કારણ કે તેણે સેનાનું મૂલ્યાંકન કરી લીધું છે; આમ સુરક્ષા-ચિંતા અને દૂત-સંરક્ષણની મર્યાદા—બન્નેનું સંતુલન દર્શાવવામાં આવે છે।
Sarga 21
सागरप्रतीक्षा-क्रोधप्रादुर्भावः (Rama’s Vigil at the Ocean and the Rise of Wrath)
સમુદ્રકાંઠે શ્રીરામે કુશ પાથરી પૂર્વમુખ થઈ સાગરને અંજલિ અર્પી અને નિયમવ્રતમાં શયન કરીને પ્રતીક્ષા કરી. ત્રણ રાત્રિઓ વીતી ગઈ, છતાં ‘નદીપતિ’ સાગર યથોચિત સન્માન પામ્યા છતાં પ્રતિઉત્તરરૂપે પ્રગટ થયો નહીં. ત્યારે સંયમમાંથી ધર્મયુક્ત ક્રોધ પ્રગટ થયો. રામે લક્ષ્મણને નીતિવચન કહ્યું કે શાંતિ, ક્ષમા, સરળતા અને મધુર વાણી ક્યારેક નિર્ગુણ અથવા અહંકારી લોકો દુર્બળતા સમજે છે; માત્ર સમાધાનથી જ કીર્તિ અને વિજય સિદ્ધ થતા નથી. વાનરસેનાને પગપાળા પાર ઉતારવા માટે સાગરને સુકવી નાખવાનો અથવા સર્પસદૃશ બાણોથી તેને પીડાવાનો નિશ્ચય કરીને તેમણે ભયંકર ધનુષ્ય તાણ્યું. બાણો જળમાં જ્વલંત થઈ પડવા લાગ્યા, તરંગો પર્વત સમા ઊછળ્યા, શંખ-શુક્તિઓ મથવા લાગી, ધુમાડો ઊઠ્યો અને પાતાળના નાગો તથા દાનવો વ્યાકુળ થયા. ત્યારે સૌમિત્રિ આગળ આવી ધનુષ્ય પકડી રામને રોક્યા અને વિનયથી કહ્યું—“બસ, પૂરતું.”
Sarga 22
सागरप्रशमनम् / The Pacification of the Ocean and the Building of Nala’s Bridge
આ બાવીસમા સર્ગમાં અડચણમાંથી ઉપાય તરફ કથા વળે છે. સમુદ્રના અવરોધથી ક્રોધિત શ્રીરામ બ્રહ્માસ્ત્ર-તેજથી સાગરને પાતાળ સુધી સૂકવી નાખીશ એવી પ્રતિજ્ઞા કરે છે; ત્યારે પવન, વાદળ, વીજળી, અંધકાર વગેરેના ઉપદ્રવથી જગત વ્યાકુળ થાય છે અને દૃશ્ય-અદૃશ્ય પ્રાણીઓ ભયભીત થાય છે. ત્યારબાદ સાગરાધિપતિ (વરুণાલય) રાજસી દિવ્યરૂપે પ્રગટ થઈ પંચમહાભૂતના સ્વભાવની અવધ્યતા સમજાવે છે અને ધર્મસંગત વિકલ્પ આપે છે—સેતુ બાંધી સ્થિર પારાવારનો માર્ગ કરવો. તે શ્રીરામના અમોઘ બાણને દ્રુમકૂલ્ય પ્રદેશના પાપી ઉપદ્રવીઓને દંડ આપવા તરફ વાળવાની વિનંતી કરે છે. શ્રીરામ તે પ્રમાણે બાણ છોડે છે; પરિણામે ‘મરુકાંતાર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ રણપ્રદેશ, ખારા પાણીનું ઉછાળ આપતો ‘વ્રણ’ કૂવો, અને વરદાનથી એક નવો શુભ માર્ગ પ્રગટ થાય છે. પછી સાગર વિશ્વકર્માના પુત્ર નલને દિવ્ય સમર્થ શિલ્પી કહી સેતુ-નિર્માણનું કાર્ય સોંપે છે; નલ સ્વીકારે છે. વાનરસેનાઓ વૃક્ષો, શિલાઓ અને પર્વતખંડો એકત્ર કરી અનુક્રમે દિવસોમાં ઝડપથી સેતુ રચે છે; દેવો અને ઋષિઓ તે અદ્ભુત કાર્યને નિહાળી શ્રીરામને આશીર્વાદ આપે છે. આ સર્ગ ધર્મ માટે ક્રોધ-નિયંત્રણ, સ્વભાવ-સિદ્ધાંત અને લોકહિતકારી નિર્માણ-રાજનીતિનું સુમેળ દર્શાવે છે.
Sarga 23
निमित्तदर्शनम् (Portents Before the March to Laṅkā)
આ ત્રેવીસમા સર્ગમાં રામ નિમિત્તદર્શી બની સૌમિત્રિ લક્ષ્મણને આલિંગન કરીને યુદ્ધયાત્રાની વ્યવસ્થા જણાવે છે. તેઓ આજ્ઞા આપે છે કે શીતળ જળ અને ફળવાળો સુરક્ષિત વનવિશ્રામ-સ્થાન ગોઠવો, સેનાને દળોમાં વહેંચો અને વ્યૂહમાં સજાગ રહીને સ્થિત થાઓ. પછી રામ ભયંકર અપશકુનોનું અર્થઘટન કરે છે—ધૂળથી ભરેલા પવન, ધરતી અને પર્વતોનું કંપન, વૃક્ષોનું પડવું, માંસવર્ણ વાદળોમાંથી રક્તસદૃશ ટીપાં વરસવું, ભયાવહ સંધ્યા, સૂર્યમાંથી અગ્નિપિંડો પડતા હોય તેમ દેખાવું, સૂર્ય તરફ વ્યાકુળ પ્રાણીઓનો રોદન, તેમજ ચંદ્ર-સૂર્યના અસામાન્ય રંગ અને પ્રભામંડળ. રામ કહે છે કે આ નિમિત્તો ભયથી અટકવા માટે નથી; પરંતુ વાનરો, ભાલુઓ અને રાક્ષસોમાં ભારે ક્ષતિ તથા નિર્ણાયક સંઘર્ષની નજીકતા દર્શાવતી પૂર્વચેતવણી છે. અંતે તરત જ કૂચ થાય છે—વાનરસેના રાવણની નગરી તરફ વળે છે, રામ ધનુષ હાથમાં લઈને અગ્રભાગે આગળ વધે છે, અને સુગ્રીવ તથા વિભીષણ ગર્જના કરતા આગળ ચાલે છે. વાનરવીરો રામનું ધૈર્ય વધારવા ઉત્સાહભર્યા પરાક્રમ દર્શાવે છે, જેથી ધર્મયુદ્ધનો સંકલ્પ દૃઢ બને છે.
Sarga 24
लङ्कानिरीक्षणं व्यूहविन्यासश्च (Survey of Lanka and Deployment of the Battle Formation)
આ સર્ગમાં ખુલ્લા યુદ્ધ પહેલાંનો નિર્ણાયક ક્ષણ આવે છે. શ્રીરામની આજ્ઞાથી સ્થિર થયેલી વાનરસેના શુભ નક્ષત્રોમાં શરદ્પૂર્ણિમાના ચંદ્ર જેવી શોભે છે; પછી સમુદ્રવેગે આગળ વધીને ધરતીને કંપાવે છે. લંકામાંથી ભયંકર ભેરી-નાદ ઊઠે છે; વાનરો વધુ ઉગ્ર ગર્જનાથી પ્રતિઉત્તર આપે છે અને રાક્ષસોમાં ભય ફેલાય છે. સીતાવિયોગના શોકથી વ્યાકુલ રામ લંકાના આકાશસ્પર્શી પ્રાસાદો, શ્વેત મેઘ સમાન વિમાનો અને ચૈત્રરથ-વન સમાન ઉપવન-વૈભવ દર્શાવે છે; પક્ષીઓ, કોયલ અને મધમાખીઓથી ગુંજતા વૃક્ષોની રમણિયતા પણ કહે છે. ત્યારબાદ શાસ્ત્રાનુસાર વ્યૂહરચના કરે છે—મધ્યમાં અંગદ નિલ સાથે, દક્ષિણ પાંખે ઋષભ, જમણી પાંખે ગંધમાદન; અગ્રભાગે રામ-લક્ષ્મણ. જાંબવાન અને સુષેણ ભાલુ-નાયકો સાથે ‘મધ્યભાગ’ની રક્ષા કરે છે અને પાછળ સુગ્રીવ રક્ષણ કરે છે. વ્યૂહબદ્ધ સેના આકાશના મેઘસમૂહ જેવી તેજસ્વી લાગે છે; વાનરો પર્વતશિખરો અને વૃક્ષોને શસ્ત્ર બનાવી લંકાને ચૂર્ણ કરવા તૈયાર થાય છે. વ્યૂહ પૂર્ણ થતાં દૂત શુકને મુક્ત કરવામાં આવે છે; તે ભયભીત થઈ રાવણ પાસે જઈ વાનરોના ક્રોધ, સેતુબંધ પછી રામના આગમનનો અહેવાલ આપે છે અને કહે છે—સીતા પરત આપો અથવા યુદ્ધ માટે તૈયાર થાઓ. રાવણ રક્તનેત્રે ક્રોધથી ગર્જે છે, દેવતાઓ સામે પણ સીતાને ન આપવાનો દર્પ કરે છે અને પોતાના બાણોની ‘અગ્નિ’ અપ્રતિહત હોવાનું ગૌરવ કરીને સંઘર્ષને અનિવાર્ય બનાવે છે.
Sarga 25
शुकसारण-चारप्रवेशः (Suka and Sāraṇa’s Espionage and Release)
દશરથનંદન શ્રીરામ વાનરસેનાસહ સમુદ્ર પાર કરીને સેતુબંધ કરી ચૂક્યા છે—આ સમાચાર સાંભળીને રાવણ ઉત્સાહિત થયો અને પોતાના મંત્રી-ગુપ્તચર શુક તથા સારણને શત્રુશિબિરમાં અજાણ્યા રહીને પ્રવેશ કરવા આદેશ આપ્યો. તેમને સેનાબળનું પ્રમાણ, મુખ્ય વાનરવીરો અને કુશળ નાયક-સેનાપતિઓની ઓળખ, સેતુનિર્માણની સ્થિતિ, પર્વત-ગુફા-કાંઠા-વન-ઉદ્યાન વગેરેમાં પડાવોના સ્થાન, તેમજ શ્રીરામ-લક્ષ્મણના સંકલ્પ, પરાક્રમ અને આયુધબળનું મૂલ્યાંકન કરવાનું હતું. વાનરવેશ ધારણ કરીને તેઓ સેનામાં ઘૂસ્યા, પરંતુ અપરિમિત સેનાવિસ્તાર અને ભયંકર યુદ્ધગર્જનાથી ચકિત થઈ ગયા. વિભીષણે તેમની છુપાયેલી ઓળખ જાણી તેમને પકડી શ્રીરામ સમક્ષ રજૂ કર્યા. મૃત્યુભયથી કંપતા ગુપ્તચરોને જોઈ શ્રીરામ શાંત હાસ્ય અને ધર્મમર્યાદાથી કહે છે—દૂત અને નિઃશસ્ત્રનો વધ કરવો યોગ્ય નથી; તમે જે જોવાનું હતું તે જોઈ લીધું, કંઈ બાકી હોય તો વિભીષણ બધું બતાવશે—અને તેમને મુક્ત કરવાની આજ્ઞા આપે છે. શ્રીરામ રાવણ માટે સંદેશ આપે છે—જે બળથી તું સીતાનું અપહરણ કર્યુ હતું તે બળ દર્શાવ; પ્રભાતે જોઈશ કે લંકાની દુર્ગરક્ષા અને રાક્ષસબળ કેવી રીતે ચુરચુર થશે. લંકા પરત જઈ શુક-સારણ શ્રીરામની ધર્મનિષ્ઠા અને ચાર નેતાઓ—રામ, લક્ષ્મણ, વિભીષણ અને સુગ્રીવ—ની ભયંકર ક્ષમતાનું વર્ણન કરીને, મૈથિલીને પરત આપી સંધિ કરવી જ હિતાવહ માર્ગ છે એમ રાવણને સલાહ આપે છે।
Sarga 26
वानरमुख्य-परिचयः (Catalogue of Principal Vānara Leaders)
આ સર્ગમાં લંકાની અંદર ગુપ્તચર-આધારિત માહિતી-વિનિમયનું વર્ણન આવે છે. સારણ રાવણને સ્પષ્ટ અને હિતકારી ઉપદેશ આપે છે; પરંતુ રાવણ દર્પથી તેને નકારીને કહે છે કે સર્વ લોક વિરોધ કરે તોય સીતાને સમર્પિત નહીં કરે. ત્યારબાદ પ્રત્યક્ષ રીતે શત્રુબળ જાણવાની ઇચ્છાથી રાવણ શુક અને સારણ સાથે ઊંચા, હિમ-શ્વેત પ્રાસાદ પર ચઢી સમુદ્રકાંઠે વિસ્તરેલી વિશાળ વાનરસેનાને જુએ છે. અસંખ્ય સેના જોઈ તે સારણને પૂછે છે—વાનરોમાં કોણ મુખ્ય છે, સુગ્રીવના મુખ્ય સલાહકાર કોણ છે, અને કયા નેતાઓથી વિશેષ ભય રાખવો. સारण પછી ક્રમબદ્ધ “શત્રુ-સેનાવિન્યાસ” રૂપે મુખ્ય નાયકોનું પરિચય આપે છે—સુગ્રીવની સેના આગળ નীল; વાલિપુત્ર અને યુવરાજ અઙ્ગદ, જે સીધો યુદ્ધ-આહ્વાન કરે છે; સેતુકાર્ય સાથે સંકળાયેલ નલ; તેમજ અન્ય દળનાયક—શ્વેત, કુમુદ, રંભ, શરભ, પનસ, વિનત, ક્રોધન, ગવય. તેમના દેહલક્ષણ, નિવાસસ્થાન/પર્વત-સંબંધ, દળબળની સંખ્યા અને લંકા પર ચઢાઈ કરવાની ઉગ્ર ઇચ્છા વર્ણવીને સારણ રાવણને જોખમનું મૂલ્યાંકન કરાવે છે. કાવ્યરસ સાથે રાજ્યનીતિસભર ધમકી-આકલન જોડીને આ અધ્યાય શત્રુપક્ષની “ઓર્ડર ઑફ બેટલ” જેવી સૂચિ રજૂ કરે છે.
Sarga 27
वानर-ऋक्ष-सेना-प्रशंसा (Cataloguing the Vanara and Bear Forces)
આ સર્ગમાં યુદ્ધ પહેલાંનું એક પ્રકારનું સૈનિક ‘દૃશ્ય-પરિચય’ આપવામાં આવ્યું છે. વક્તા રાક્ષસરાજને “રાજન્” કહી સંબોધે છે અને રાઘવના કાર્ય માટે એકત્ર થયેલી વાનર-ઋક્ષ (ભાલુ) મૈત્રીસેનાનું વર્ણન કરે છે—તેઓ બધા “રાઘવાર્થેઃ પરાક્રાંતાઃ”, પ્રાણની પણ પરવા કર્યા વિના લડવા તૈયાર છે। પછી મુખ્ય નેતાઓ અને દળોના સ્વરૂપો ઉપમાઓ તથા પરિચય સાથે આવે છે—હર, જેના બહુવર્ણી તેજસ્વી પૂંછડી છે; ભયંકર ઋક્ષો કાળા વાવાઝોડાના વાદળ સમાન; તેમના સ્વામી ધૂમ્ર, જે ઋક્ષવાનમાં રહે છે અને નર્મદા પીએ છે એવી ખ્યાતિ ધરાવે છે। જાંબવાન પર્વત સમાન, નેતા-શ્રેષ્ઠ; દેવાસુર યુદ્ધમાં ઇન્દ્રનો સહાયક અને વરપ્રાપ્ત. ધમ્બ ભયાનક હરિશ્વર, ઇન્દ્રની જેમ પરિચરોથી ઘેરાયેલો; સન્નદન વાનરોનો ‘પિતામહ’ સમાન વિશાળકાય, જેણે એક વખત ઇન્દ્ર સાથે યુદ્ધ કરીને પણ પરાજય ન સ્વીકારી. ક્રોધન/ક્રથન કૈલાસ પર કુબેરના જંબૂ વૃક્ષ નજીક વસે છે; પ્રમથી ધૂળ ઉડાવતી ઝડપી સેના ચલાવે છે; સેતુ દર્શન પછી ગવાક્ષ ગોલાંગૂલ દળોથી ઘેરાયેલો છે; કેસરી સુવર્ણ પર્વત પર નિત્ય ફળ-મધુ વચ્ચે રમે છે; અને શતબલી સૂર્યોપાસક બની લંકાને ચકનાચૂર કરવાનો સંકલ્પ કરે છે। અંતે મૈત્રીસેનાની સંખ્યા અને શક્તિ અપરિમિત હોવાનું જણાવાય છે—તેઓ ધરતીના પર્વતોને પણ હલાવી શકે એવી ક્ષમતા દર્શાવી, શત્રુને ભય અને સ્વપક્ષને ઉત્સાહ આપતી મહાકાવ્યાત્મક વાણી પ્રગટ થાય છે।
Sarga 28
शुकवाक्यं (Śuka’s Report on the Vānara Host) / Śuka Describes the Allied Forces to Rāvaṇa
સारणના નિવેદન પછી શુક રાવણને ક્રમબદ્ધ ગુપ્તચર અહેવાલ આગળ વધારીને કહે છે. તે નજીક આવતી વાનર-સંઘને દુરાસદ ગણાવે છે—રૂપાંતર કરવામાં નિપુણ, દેવતુલ્ય પરાક્રમી અને રોકવા કઠિન. પછી તે મુખ્ય નેતાઓ ઓળખાવે છે: મૈંદ અને દ્વિવિદ પ્રાયઃ અમર-સમાન રણધુરંધર; અને હનુમાન મારુતાત્મજ—સમુદ્ર લંઘન કરનાર, રૂપ બદલનાર, તથા લંકામાં પૂર્વ દૂતકાર્ય (પૂંછ દહન સહિત) દ્વારા પ્રમાણિત પરાક્રમ ધરાવનાર। પછી તે માનવ મુખ્ય પાત્રો તરફ વળે છે. શ્રીરામને ઇક્ષ્વાકુવંશીય અતિરથ, અડગ ધર્મનિષ્ઠ, બ્રહ્માસ્ત્રાદિ દિવ્યાસ્ત્રો અને લોકભેદી ધનુર્વિદ્યાથી યુક્ત કહે છે; લક્ષ્મણને રામનો અનિવાર્ય “જમણો હાથ”, નીતિ અને યુદ્ધમાં કુશળ સહાયક તરીકે વર્ણવે છે. રામના ડાબે વિભીષણ અભિષિક્ત રાજા તરીકે રાવણવિરોધમાં સ્થિત છે એમ પણ જણાવે છે। સેનાની વિશાળતા દર્શાવવા શંખુ, મહાશંખુ, બૃંદ, પદ્મ, ખર્વ, સમુદ્ર, ઓઘ, મહૌઘ જેવા સંખ્યાશબ્દો વડે વિસ્તાર કરે છે અને અંતે ચેતવે છે—જ્વલંત ગ્રહ જેવી આ મહાસેનાને જોઈ રાવણે પરાજય ટાળવા પરમ પ્રયત્ન કરવો જોઈએ।
Sarga 29
शुकसारणनिग्रहः / Ravana Rebukes Suka and Sārana; Spies Reconnoiter Rama’s Camp
આ સર્ગમાં ચર-નીતિનું મુખ્ય ચક્ર—રાજસભાથી શત્રુ-શિબિર સુધીની ગુપ્ત માહિતીની ગતિ—સ્પષ્ટ થાય છે. શુકના અહેવાલમાં વાનરસેનાનો મહાસમાગમ અને રામના મુખ્ય સહાયકો—રામના ‘જમણા હાથ’ સમાન લક્ષ્મણ, સુગ્રીવ, અંગદ, હનુમાન, જાંબવાન તથા અન્ય નાયક—નું વર્ણન સાંભળીને રાવણ અંદરથી કંપે છે, પરંતુ બહારથી ક્રોધ પ્રગટ કરે છે. યુદ્ધ પહેલાં શત્રુની પ્રશંસા કરવા બદલ તે શુક અને સારણને ઠપકો આપે છે; તેને રાજનીતિમાં મંત્રીધર્મની નિષ્ફળતા અને નಿಷ್ಠાભંગ ગણે છે. દંડની ધમકી આપે છે, પરંતુ તેમની પૂર્વ સેવાઓ યાદ કરીને સંયમ રાખે છે અને વધ કર્યા વિના તેમને વિદાય કરે છે. પછી કાર્યનીતિ મુજબ રાવણ મહોદરને કુશળ ગુપ્તચરો બોલાવવા કહે છે અને તેમને રામના અભિપ્રાય, દિનચર્યા તથા આંતરિક પરિષદ વિશે તપાસ કરવાનો આદેશ આપે છે. શાર્દૂલના નેતૃત્વમાં તેઓ છદ્મવેશમાં સુવેલ પ્રદેશે પહોંચે છે, જ્યાં ધર્માત્મા વિભીષણ તેમને ઓળખી લે છે અને શાર્દૂલ પકડાય છે. વાનરો તેમને મારવા દોડે છે, પરંતુ રામની કરુણા વચ્ચે પડે છે અને શાર્દૂલ સહિત સૌને મુક્ત કરે છે. ભયભીત અને હેરાન થઈ તેઓ લંકા પરત ફરે છે અને સુવેલ નજીક સ્થિત રામની પ્રચંડ, દુર્જય વાનરસેનાનો અહેવાલ દશગ્રીવને આપે છે; આ વ્યૂહાત્મક મૂલ્યાંકન સાથે સર્ગ પૂર્ણ થાય છે।
Sarga 30
शार्दूलचरवृत्तान्तः (Saardula’s Spy-Report on Rama’s Camp and the Vanara Host)
આ સર્ગમાં લંકાના ગુપ્તચરો જણાવે છે કે રાઘવ સુવેલ પર્વત પર અચલ જેવી દૃઢ સેના સાથે છાવણી નાખીને બેઠા છે. આ સાંભળીને રાવણ ક્ષણમાત્ર અશાંત થાય છે અને પોતાના ચર શાર્દૂલને પૂછપરછ કરે છે; શાર્દૂલનું ભયચિહ્નિત રૂપ જ વાનરોની કડક સુરક્ષાનું પ્રમાણ બની જાય છે. શાર્દૂલ પોતાની પકડાવાની વાત કહે છે—તુરંત ઓળખાઈ ગયો, માર પડ્યો, જનસમક્ષ ફેરવાયો અને અંતે છોડવામાં આવ્યો—એથી રામની છાવણીની શિસ્ત અને રક્ષણ સ્પષ્ટ થાય છે. તે આગળ કહે છે કે શિલા-પાષાણોથી સમુદ્ર ભરી સેતુકાર્ય પૂર્ણ થઈ ગયું છે અને રામ લંકાના દ્વાર પાસે મોરચો બાંધીને ઊભા છે; વાનરોની યુદ્ધરચનાને તે ગરુડ-વ્યૂહ સમાન વર્ણવે છે. શાર્દૂલ રાવણને બે વિકલ્પ સૂચવે છે—સીતા પરત આપો અથવા યુદ્ધ સ્વીકારો, રામ પ્રાચીરો સુધી પહોંચે તે પહેલાં. રાવણ તો કટાક્ષપૂર્વક ઇનકાર કરે છે—દેવસમૂહો સામે પણ હું સીતાને નહીં આપું—અને વાનરોની શક્તિ, વંશ અને સંખ્યાનો વિગતવાર અહેવાલ માંગે છે. શાર્દૂલ સુગ્રીવ, જામ્બવાન, હનુમાન, નીલ, અંગદ, માઇંદ, દ્વિવિદ વગેરે મુખ્ય વીરોનાં નામ ગણે છે; અનેકની દિવ્ય વંશપરંપરા પણ સૂચવે છે અને સેના અતિ વિશાળ છે—દસ કરોડ—એવું ભારપૂર્વક કહે છે. અંતે બાકી વિગતો અતિ વિસ્તૃત હોવાથી કહેવી અશક્ય છે એમ કહી અહેવાલ પૂરો કરે છે. આ અધ્યાય એક તરફ વ્યૂહાત્મક માહિતી-સૂચિ છે, તો બીજી તરફ શિસ્તબદ્ધ ધર્મપક્ષ સામે હઠી રાજસત્તાનું નૈતિક-માનસિક ચિત્ર છે.
Sarga 31
मायाशिरोप्रदर्शनम् (The Display of the Illusory Head of Rāma)
આ સર્ગમાં લંકાના ગુપ્તચરો રાવણને જણાવે છે કે રામની “અડગ” વાનરસેના સુવેલ પર્વત પર મજબૂતીથી ગોઠવાઈ આક્રમણ માટે તૈયાર છે. વ્યાકુળ થયેલો રાવણ સભા બોલાવી વિચાર કરે છે, પરંતુ ખુલ્લા યુદ્ધને બદલે માનસિક યુદ્ધની યુક્તિ પસંદ કરે છે. તે માયાવિદ્યામાં નિપુણ રાક્ષસ વિદ્યુજ્જિહ્વને બોલાવી રાઘવનું નકલી શિર અને તેનું ધનુષ્ય માયાથી બનાવવાનો આદેશ આપે છે. પછી સીતાનો સંકલ્પ તોડવાના હેતુથી રાવણ અશોકવનિકામાં જાય છે. ત્યાં સીતા જમીન પર બેઠેલી, મસ્તક નમાવેલું, પતિચિંતનમાં લીન અને રાક્ષસીઓના પહેરામાં દેખાય છે. રાવણ ધમકીભર્યા શબ્દોથી કહે છે કે પ્રહસ્તના નેતૃત્વમાં રાત્રિના હુમલામાં રામ અને મુખ્ય વાનરો માર્યા ગયા; અને આ ખોટને “પુરાવો” આપવા માટે નકલી શિર સીતાની સામે મુકાવે છે, પછી રામનું પ્રસિદ્ધ ધનુષ્ય પણ બતાવે છે. આ અધ્યાય યુદ્ધમાં પ્રચાર-યુદ્ધનું સ્વરૂપ દર્શાવે છે—ભય, ખોટી માહિતી અને મંચિત સાક્ષ્ય દ્વારા શરણાગતિ કરાવવાનો પ્રયત્ન; તેની સામે સીતાની એકનિષ્ઠા અને સ્થિરતા તેની સ્થિતિમાંથી જ સૂચિત થાય છે.
Sarga 32
सीताविलापः (Sītā’s Lament over the Illusory Head and Bow)
આ સર્ગમાં બે પ્રવાહો સાથે ચાલે છે—(૧) અશોકવાટિકામાં સીતાજીનો તીવ્ર શોક-વિલાપ અને (૨) રાવણનો યુદ્ધ-પરામર્શ માટે મંત્રિસભા તરફ વળેલો રાજકાર્યક્રમ. રાવણ માયાથી રચેલું દૃશ્ય સીતાને બતાવે છે—જાણે શ્રીરામનું છિન્ન મસ્તક અને તેમનું પ્રસિદ્ધ ધનુષ્ય. સીતાજી આંખો, વર્ણ, વાળની વળાંક વગેરે ચિહ્નોથી ઓળખે તેમ થાય છે; ચૂડામણિનો શુભ સંબંધ સ્મરે છે; મૂર્છિત થઈ પડી જાય છે અને પછી દીર્ઘ વિલાપ કરે છે. તેમના વચનમાં ક્યારેક દોષારોપણ (વિશેષ કરીને કૈકેયી પર), ક્યારેક આત્મગ્લાની, અને ક્યારેક ‘કાળ’ વિષે તત્ત્વચિંતન—કાળ બુદ્ધિ હરાવે છે અને રક્ષણોને પણ ભાંગી નાખે છે—આ રીતે ફેરફાર થાય છે. નીતિ અને આપત્તિ-નિવારણ જાણનાર રામ પણ મૃત્યુવશ થયા—આ ધર્મ-વિરોધાભાસ તેઓ રજૂ કરે છે; લક્ષ્મણ એકલા પરત આવે તો કૌસલ્યાનો પ્રલયસમાન શોક કલ્પે છે; અને વીરદેહને યોગ્ય સંસ્કાર વિના શ્વાપદોનો આહાર બનવું સામાજિક-ધાર્મિક ભંગ છે એમ વ્યથા વ્યક્ત કરે છે. અંતે રાવણને વિનંતી કરે છે—પતિ સાથે મૃત્યુમાં મને જોડે. રાવણ મંત્રીઓને મળવા નીકળે તત્કાળ તે મસ્તક અને ધનુષ્ય અદૃશ્ય થઈ જાય છે—આ માયા અને દબાણની યોજના હોવાનું પ્રગટ થાય છે. પછી કથા શાસન તરફ વળે છે: પ્રહરી પ્રહસ્તના આગમનની જાણ કરે છે; રાવણ મંત્રીઓને બોલાવી કારણ ન જણાવતાં નગારાં વગડાવી સૈન્ય એકત્ર કરવાની આજ્ઞા આપે છે અને રામ વિરુદ્ધ કર્તવ્ય વિષે ઔપચારિક વિચારણા શરૂ કરે છે.
Sarga 33
सरमा-सीता संवादः (Saramā Consoles Sītā; Preparations in Laṅkā)
આ સર્ગમાં અશોકવનિકા સમાન બંધનસ્થળમાં શોકથી વ્યાકુળ થઈ મૂર્ચ્છિતપ્રાય વૈદેહી સીતાને જોઈ, કરુણાશીલ રાક્ષસી સરમા તેની પાસે આવી તેને સાંત્વના આપે છે. તે કહે છે કે સીતાનો રાવણ સાથેનો સંવાદ તેણે સાંભળ્યો હતો; તેથી જ રાવણ અશાંત છે—કારણ રામને ઊંઘમાં છલથી મારવું શક્ય નથી અને તેમનો વધ અસંભવ માનવામાં આવે છે. સરમા વધુમાં જણાવે છે કે વૃક્ષોને શસ્ત્રરૂપે ઉઠાવનારા વાનરયોધ્ધાઓ રામના રક્ષણમાં હોવાથી તેમને મારવું કઠિન છે—ઇન્દ્રરક્ષિત દેવોની જેમ. પછી તે રામના મહિમાનું વારંવાર સ્મરણ કરાવે છે—ધર્માત્મા, યશસ્વી, ધનુર્ધર, વિશાળવક્ષ, અજય; અને લક્ષ્મણ પણ સહ-રક્ષક છે. સરમા પરિસ્થિતિની માહિતી આપે છે: રામ સમુદ્ર પાર કરીને દક્ષિણ કિનારે સેનાસહિત સ્થિત છે; ગુપ્તચરોએ લંકામાં આ સમાચાર પહોંચાડ્યા છે; રાવણ મંત્રીઓ સાથે મંત્રણા કરે છે. ત્યારબાદ લંકામાં યુદ્ધસજ્જતાનો ઘોંઘાટ સંભળાય છે—ભેરી-નગારાં, ઘંટનાદ, રથ-અશ્વ-ગજનો ગર્જન, શસ્ત્ર-કવચની તૈયારી—આગામી યુદ્ધનું સૂચક. અંતે સરમા ધર્મોપદેશરૂપે સીતાને દિવાકર સૂર્યની શરણ લેવાનું કહે છે, કારણ કે તે પ્રાણીઓના ભાગ્યનો નિયંતા છે.
Sarga 34
सरमायाḥ सीतासान्त्वनम् तथा रावणनिश्चयश्रवणम् (Saarana Consoles Sita and Reports Ravana’s Resolve)
આ સર્ગમાં યુદ્ધકાંડની વચ્ચે એક શાંત, નીતિપ્રધાન સંવાદરૂપ વિરામ આવે છે. સમયજ્ઞ, સ્મિતપૂર્વક બોલનારી સરમા સીતાને સાંત્વના આપે છે; સીતાનો શોક જાણે વરસાદથી સૂકી ધરતી તૃપ્ત થાય તેમ ધીમે ધીમે શમે છે. રાવણની માયા, વારંવારની ધમકીઓ અને અશોકવાટિકામાં રાક્ષસીઓની કઠોર નજરબંધીથી વ્યાકુળ સીતાને સાચી રીતે ચકાસેલી ખબર જોઈએ છે; રાવણનો સ્થિર નિર્ણય શું છે તે જાણી લાવવા તે સરમાને વિનંતી કરે છે. સરમા રાવણ પાસે જઈ મંત્રીઓ સાથેની તેની ચર્ચા સાંભળે છે અને ઝડપથી પાછી આવે છે. સીતા તેને આલિંગન કરીને આસન આપે છે અને રાવણના ઇરાદાની સત્ય વાત કહેવા આગ્રહ કરે છે. સરમા જણાવે છે—રાવણની માતા કૈકસી અને વૃદ્ધ મંત્રી અવিদ্ধ મૈથિલીને સન્માનપૂર્વક મુક્ત કરવાની સલાહ આપે છે. તેઓ રામની શક્તિના પુરાવા પણ આપે છે—જનસ્થાનનો વિનાશ, હનુમાનનું સમુદ્રલંઘન અને રાક્ષસવધ. પરંતુ રાવણ કંજૂસની જેમ પોતાનું ‘ધન’ પકડી રાખે છે અને યુદ્ધમાં મૃત્યુ જ બળજબરી કરે ત્યારે જ છોડું, નહિ તો નહિ—એવો દૃઢ નિશ્ચય કરે છે. અંતે ઢોલ-શંખના નાદ અને વાનરોના કોલાહલથી ધરતી કંપે છે; રાક્ષસ અનુચરો નિરાશ થાય છે અને રાજાના દોષોથી નજીક આવતી વ્યૂહાત્મક પરાજયની છાયા દેખાય છે.
Sarga 35
माल्यवानुपदेशः · Malyavan’s Counsel, Portents in Laṅkā, and the Proposal of Alliance
સર્ગ ૩૫માં રામની સેના શંખ-દુંદુભિના ઘોષ સાથે યુદ્ધ માટે આગળ વધે છે. તે અશુભ ગર્જના સાંભળીને લંકામાં રાવણ સભામાં આવી મંત્રીઓની સલાહ લે છે અને તેમની પ્રસિદ્ધ વીરતા હોવા છતાં મૌન રહેવા બદલ કઠોર રીતે ઠપકો આપે છે. ત્યારબાદ અનેક અનિષ્ટ નિમિત્તો દેખાય છે—અસ્વાભાવિક મેળાપ, ઘરકર્મો અને યજ્ઞાદિ વિધિઓમાં અવ્યવસ્થા, ભયંકર સ્વપ્નો, પક્ષી-પશુઓના પ્રતિકૂળ રોદન, અને રક્તવર્ષા—જે લંકાના પતનનો સંકેત આપે છે. આ વાતાવરણમાં વૃદ્ધ સલાહકાર માલ્યવાન (રાવણનો માતામહ) સુવ્યવસ્થિત નીતિ-ઉપદેશ આપે છે. વિદ્યાએ અને ન્યાયે સ્થિર રાજા જ રાજ્ય ટકાવે છે; બળ ઘટે ત્યારે બુદ્ધિમાન રાજાઓ અહંકારથી વિગ્રહ નહીં, પરંતુ સંધિનો આશ્રય લે છે. માલ્યવાન યુદ્ધના મૂળ કારણરૂપ સીતાને પરત સોંપવાની સલાહ આપે છે અને કહે છે કે દૈવી શક્તિઓ રામના પક્ષે છે; સમુદ્ર પર સેતુબંધ જેવા અદભુત કાર્યથી તે રામને માનવરૂપે સ્થિત વિષ્ણુ સમાન માને છે. અંતે રાવણની અનિચ્છા જોઈ માલ્યવાન મૌન થઈ જાય છે; આ રીતે અસ્વીકારાયેલ હિતોપદેશની કરુણ છાયા અધ્યાયના અંતે પ્રગટ થાય છે.
Sarga 36
माल्यवानुपदेशः · रावणक्रोधः तथा लङ्काद्वाररक्षा-व्यवस्था (Malyavan’s Counsel, Ravana’s Anger, and the Fortification of Lanka)
આ સર્ગમાં રાજનીતિ અને ધર્મની સંક્ષિપ્ત નાટ્યમય ઘટના આવે છે. કાળના વશમાં આવેલો રાવણ માલ્યવાનની હિતકારી સલાહ સહન કરતો નથી. ભ્રૂકુટી ચઢાવી અને આંખો ફેરવી તે ક્રોધનાં ચિહ્નો દર્શાવે છે અને મંત્રી પર આરોપ મૂકે છે કે તું શત્રુપક્ષપાતથી અથવા કોઈની પ્રેરણાથી કઠોર વચન બોલે છે. રાવણ પોતાનો અડગ અભિમાન પ્રગટ કરે છે—વાંકું થવા કરતાં તૂટી જવું સારું; હઠ તેનો જન્મજાત સ્વભાવ છે અને તેને જીતવું મુશ્કેલ છે, એમ તે કહે છે. સેતુબંધને તે માત્ર સંયોગ ગણાવી તુચ્છ કરે છે અને વાનરો સાથે પાર ઉતર્યા પછી પણ રામ જીવતા પાછા નહીં ફરે, એવો ગર્વભર્યો દાવો કરે છે. રાવણનો રોષ જાણી માલ્યવાન કોઈ ઉત્તર આપ્યા વિના શિષ્ટ આશીર્વાદ આપી પાછો વળી જાય છે. ત્યારબાદ રાવણ મંત્રીઓ સાથે વિચારવિમર્શ કરીને લંકાની ‘અતુલ’ સુરક્ષા-વ્યવસ્થા ગોઠવે છે—પૂર્વ દ્વારે પ્રહસ્ત, દક્ષિણ દ્વારે મહાપાર્શ્વ અને મહોદર, પશ્ચિમ દ્વારે ઇન્દ્રજિત (અને મહામાયા), ઉત્તર દ્વારે શુક અને સારણ; તેમજ નગરના મધ્યમાં બલવાન વિરূপાક્ષને દૃઢ આરક્ષિત બળ તરીકે સ્થાપે છે. આ રક્ષણ આદેશો આપી, દૈવવશ પોતાને કૃતકૃત્ય માની રાવણ મંત્રીઓને વિદાય આપે છે, તેમના આશીર્વાદ સ્વીકારી અંતઃપુરમાં પ્રવેશે છે.
Sarga 37
लङ्काद्वारव्यूहवर्णनम् / Disposition at the Gates of Lanka
આ સર્ગમાં લંકા પર આક્રમણ પહેલાં શહેરના દ્વારો પર રાક્ષસોની રક્ષણ-વ્યવસ્થા અને વાનરસેનાની વ્યૂહરચના વર્ણવાય છે. સુગ્રીવ, હનુમાન, જામ્બવાન, અંગદ, નલ વગેરે વાનર-નાયકો લંકા નજીક પહોંચી વિજય માટે મંત્રણા કરે છે. વિભીષણ મંત્રી-સ્તરની ગુપ્તચર માહિતી આપે છે—તેના દૂતોએ પક્ષીરૂપે લંકામાં પ્રવેશ કરી રાવણની દુર્ગરચના, દ્વારરક્ષા અને સેનાવિન્યાસ નિહાળી ગોઠવેલી માહિતી સાથે પરત આવ્યા. રક્ષણ સ્થાન પ્રમાણે વહેંચાયેલું છે—પૂર્વ દ્વારે પ્રહસ્ત, દક્ષિણ દ્વારે મહાપાર્શ્વ અને મહોદર, પશ્ચિમ દ્વારે વિવિધ આયુધધારીઓ સાથે ઇન્દ્રજિત, ઉત્તર દ્વારે સ્વયં રાવણ (ઉદ્વિગ્ન અને ક્રોધિત, છતાં કડક રક્ષામાં), અને નગરમધ્યમાં વિરূপાક્ષ. હાથી, રથ, ઘોડેસવાર અને વિશાળ પદાતિ સેનાનું વર્ણન યુદ્ધની વ્યાપકતા દર્શાવે છે. પછી શ્રીરામ કાર્યવિભાજન કરે છે—પૂર્વમાં પ્રહસ્તનો પ્રતિકાર કરવા નિલને, દક્ષિણમાં દક્ષિણ દ્વારના નાયકો સામે લડવા અંગદને, પશ્ચિમમાં ઇન્દ્રજિત પર દબાણ કરવા હનુમાનને, અને ઉત્તર દ્વારથી પ્રવેશ માટે લક્ષ્મણ સાથે સ્વયં શ્રીરામ આગળ વધે છે; મધ્ય ભાગ સંભાળવા સુગ્રીવ, જામ્બવાન અને વિભીષણને રાખે છે. અંતે ઓળખ-નિયમ જાહેર થાય છે—વાનરો માનવરૂપ ધારણ ન કરે; માત્ર સાત યોદ્ધા (રામ, લક્ષ્મણ અને વિભીષણ સહિત કેટલાક પસંદગીના) માનવરૂપે યુદ્ધ કરે. ત્યારબાદ શ્રીરામ સુવેલ પર્વત પર ચડી સેનાસહિત લંકા તરફ કૂચ કરવાનો સંકલ્પ કરે છે.
Sarga 38
सुवेलारोहणम् (The Ascent of Suvela and the First Full View of Laṅkā)
આ સર્ગમાં શ્રીરામ સુવેલ પર્વત પર ચઢવાનો નિશ્ચય કરે છે અને ત્યાં રાત્રિ-વિરામ કરીને રાક્ષસોની દુર્ગનગરી લંકાનું નિરીક્ષણ કરવાની યોજના સુગ્રીવને જણાવે છે. તેઓ વિભીષણને ધર્મજ્ઞ, મંત્રજ્ઞ અને વિધિજ્ઞ માનીને સાથે રાખે છે અને સીતાહરણનો પ્રતિશોધ તથા રાવણના અધર્મ-વિપરીત વર્તનનો દમન—આ અભિયાનને ધર્મસંગત કર્તવ્ય તરીકે સ્થાપિત કરે છે. “રાક્ષસાધમ” નામ સાંભળતાં જ ઉદ્ભવતો તેમનો ક્રોધ પણ ન્યાયસંગત ધર્મક્રોધ રૂપે દર્શાવવામાં આવે છે; તેમજ એક વ્યક્તિનું દુષ્કર્મ આખા વંશને પણ સંકટમાં મૂકી શકે—એવો રાજનીતિ-નૈતિક ઉપદેશ આપે છે. પછી સંકલિત રીતે આરોહણ થાય છે—ધનુષ્યબાણધારી લક્ષ્મણ અનુસરે છે; સુગ્રીવ મંત્રીઓ સાથે અને વિભીષણ સહયાત્રી બને છે. હનુમાન, અંગદ, નીલ, મૈંદ, દ્વિવિદ, જાંબવાન, સુષેણ, ઋષભ વગેરે વાનર-યૂથપતિઓ સૈકડો વાનરો સાથે પવનવેગે પર્વત ચઢે છે. સુવેલશિખર પરથી લંકા આકાશમાં લટકતી હોય તેમ દેખાય છે—ભવ્ય દ્વારો, પ્રાકારો અને કાળા રાક્ષસોની પંક્તિઓ બીજી જીવંત કિલ્લેબંધી જેવી ઊભી. યુદ્ધોત્સુક વાનરસેના રામની સમક્ષ વિવિધ નાદ કરે છે; સૂર્યાસ્ત પછી ચંદ્રપ્રકાશિત રાત્રિમાં રામ સુવેલની ધાર પર વિશ્રામ કરે છે, વિભીષણ દ્વારા વિધિપૂર્વક સન્માનિત, લક્ષ્મણ અને સર્વ યૂથપતિઓ સાથે—યુદ્ધ પહેલાંની શાંતિને નિરીક્ષણ, મૈત્રી અને ધર્મસંકલ્પ પર સ્થિર કરીને સર્ગ પૂર્ણ થાય છે।
Sarga 39
लङ्कादर्शनम् (Viewing Laṅkā and its Forest-Gardens)
સુવેલ પર્વત પર રાત્રિ જાગરણ કરેલા વાનર-પ્રધાનોએ લંકાના વનો અને ઉદ્યાનોનું દર્શન કર્યું. ત્યાં કોયલ, સારસ, મોર અને ભમરાના મધુર નાદથી ઉપવનો ગુંજતા હતા; પુષ્પસુગંધિત પવનથી તે કાનનો વધુ રમણીય લાગતા હતા. રૂપ બદલવા સમર્થ કેટલાક વાનરો હર્ષથી તે કુંજોમાં પ્રવેશ્યા; અને અન્ય સેનાનાયકો સુગ્રીવની અનુમતિથી ધ્વજ-પતાકાઓથી શોભિત નગરી તરફ વેગે દોડી ગયા—ગર્જનાથી પક્ષીઓ અને મોટા પ્રાણીઓને ચકિત કરી, ધૂળના વાદળ ઊભા કરતા. પછી દૃષ્ટિ ત્રિકૂટ શિખર તરફ ઊંચી થાય છે—પુષ્પોથી આચ્છાદિત, તેજસ્વી અને જાણે દુર્ગમ—જેના ઉપર લંકા સ્થિત છે; નગરના વિસ્તાર અને દીર્ઘતાનો પણ ઉલ્લેખ થાય છે. આકાશરેખામાં ઊંચા ગોપુરો, સોનાં-ચાંદીનાં પ્રાકાર અને મેઘસમૂહ સમા પ્રાસાદો દેખાય છે; મધ્યમાં એક ભવન વૈષ્ણવધામ સમાન કહેવાયું છે. સહસ્રસ્તંભોવાળો, સો રાક્ષસો દ્વારા રક્ષિત એક પ્રાસાદ લંકાનું વિશેષ ભૂષણ તરીકે દર્શાવાયો છે. અંતે શ્રીરામ લક્ષ્મણ અને વાનરસેનાસહ રત્નોથી અલંકૃત, સમૃદ્ધ અને યંત્રરચિત દ્વારોવાળી તે મહાનગરીને જોઈ વિસ્મિત થાય છે. આ લંકાદર્શન પછી કથા ઘેરાવ અને યુદ્ધની તૈયારી તરફ આગળ વધે છે.
Sarga 40
सुवेलारोहणं रावण-सुग्रीव-नियुद्धम् (Ascent of Suvela and the Ravana-Sugriva Duel)
આ સર્ગમાં શ્રીરામ સુગ્રીવ અને વાનરસેનાસહ સુવેલા પર્વત પર ચઢીને ત્રિકૂટશિખર પર આવેલી લંકાનું અવલોકન કરે છે; તેને વિશ્વકર્માની રચના કહેવાય છે. ત્યાં રામ રાવણને ઊંચા ગોપુર પર સ્થિત જુએ છે—શ્વેત ચામરોથી સેવિત, વિજયછત્રથી શોભિત, રક્તચંદનથી લિપ્ત, આભૂષણોથી અલંકૃત અને ઐરાવતસંબંધિત ઘાવચિહ્નોથી યુક્ત—રાજલક્ષણોથી સમૃદ્ધ એવો રાક્ષસરાજ ભયંકર લક્ષ્યરૂપે પ્રગટે છે. આ દૃશ્યથી સુગ્રીવ સંયત ક્રોધે ઊભો થાય છે. તે રાવણને ‘લોકનાથ’ શ્રીરામનો નિષ્ઠાવાન સેવક હોવાનું જાહેર કરીને સીધો આક્રમણ કરે છે અને રાવણનો મુકુટ પકડી જમીન પર પાડી દે છે—રાજચિહ્નના પતન દ્વારા અપમાનનું પ્રતીક ઊભું થાય છે. પછી નજીકનું મલ્લયુદ્ધ થાય છે—પછાડ, પ્રતિપછાડ, પકડ-આલિંગન, વર્તુળાકાર પગલાં, છલપ્રહાર અને વિવિધ ‘યુદ્ધમાર્ગ’નું વર્ણન આવે છે; વીરરસ પ્રબળ બને છે. રાવણ ઘાતક પ્રતિશોધની ધમકી આપે છે અને માયાથી લાભ લેવા પ્રયત્ન કરે છે; પરંતુ સુગ્રીવ તેની યુક્તિ પહેલેથી જાણી તેને થકવીને અલગ થઈ જાય છે અને વાનરોની વચ્ચે થઈ શ્રીરામ પાસે પરત આવે છે. તેથી રામનો રણોત્સાહ અને સેનાનું મનોબળ વધે છે; સુવેલા-લંકાનો ભૂગોળ, સેવા-સંયમની નીતિ અને પડેલો મુકુટ—આ બધું સત્તાસંઘર્ષના કથામાનચિત્રમાં એકત્ર બંધાય છે।
Sarga 41
युद्धलक्षण-निमित्तदर्शनं तथा लङ्काद्वारव्यूहः (War Omens and the Encirclement of Lanka’s Gates)
આ સર્ગમાં યુદ્ધના અશુભ નિમિત્તો જોઈ શ્રીરામ સુગ્રીવને આલિંગન કરે છે અને લક્ષ્મણને આદેશ આપે છે—ઠંડું પાણી, ફળવૃક્ષોવાળા વન અને સાધનસંપન્ન સ્થાન કબજે કરીને સેના વહેંચી સુવ્યવસ્થિત વ્યૂહોમાં ઊભી રાખવી. ત્યારબાદ પ્રલયસમાન સંકેતોનું વર્ણન આવે છે—પ્રચંડ પવન, ધરતી અને પર્વતોનું કંપન, રક્તમિશ્ર વરસાદ, અશુભ પશુ‑પક્ષીઓના નાદ, ગ્રહ‑નક્ષત્રોની મલિનતા—જે યુદ્ધને માત્ર રાજકીય વિવાદ નહીં, પરંતુ ધર્મ‑અધર્મનું વૈશ્વિક સંકટ દર્શાવે છે. વાનરસેના ઝડપથી આગળ વધે છે અને લંકા નજીક આવે છે; નગરનું સૌંદર્ય અને દુર્ગરચના વર્ણવી તેની દુર્ભેદ્યતા પ્રગટ થાય છે. શ્રીરામ ઉત્તર દ્વાર રોકે છે; પૂર્વે નીલ, દક્ષિણે અંગદ, પશ્ચિમે હનુમાન, મધ્યમાં સુગ્રીવ સ્થિર રહે છે; લક્ષ્મણ વિભીષણ સાથે અપાર સૈન્ય ગોઠવે છે. પછી નીતિરૂપે દૂતકાર્ય—શ્રીરામ અંગદને દૂત બનાવી દશગ્રીવ રાવણને કઠોર ધર્મસંદેશ મોકલે છે: વૈદેહીને પરત આપ, નહીં તો ધર્મપૂર્વક વિનાશ થશે અને વિભીષણને યોગ્ય રાજ્ય મળશે. અંગદ સંદેશ આપી બળપરીક્ષા માટે પકડાય છે, પગથી મહેલનો એક ભાગ તોડી પાછો ફરે છે; તેથી રાવણનો ક્રોધ ભભૂકી ઊઠે છે અને ઘેરાવની અપરિવર્તનીય ગતિ નિશ્ચિત થાય છે.
Sarga 42
लङ्काप्राकारारोहणम् / Assault on Lanka’s Ramparts and the Opening Clash
આ સર્ગમાં ઘેરાબંધીની સ્થિતિમાંથી ખુલ્લા યુદ્ધ તરફનો પરિવર્તન દર્શાવવામાં આવે છે. રાક્ષસ ગુપ્તચરો રાવણને જણાવે છે કે રામ અને વાનરસેના લંકાના પ્રવેશમાર્ગો તથા આસપાસના પ્રદેશો પર અસરકારક રીતે કબજો કરી ચૂક્યા છે; આ સાંભળીને રાવણ ક્રોધિત થઈ તત્કાળ સૈન્યને યુદ્ધસજ્જ કરવા આદેશ આપે છે. બીજી તરફ સીતાના દુઃખનું સ્મરણ કરીને વ્યાકુલ શ્રીરામ શત્રુબળ પર તરત કાર્યવાહી કરવા કહે છે; વાનરો સિંહનાદ કરીને વૃક્ષો, શિલાઓ અને પર્વતશિખરોને જ શસ્ત્ર બનાવી આગળ વધે છે. તેઓ પ્રાકાર અને દ્વારો પર ચઢે છે, પાણીથી ભરેલી પરિખાઓને માટી‑લાકડાં‑કચરાથી પૂરી દે છે, અને કૈલાસસમાન ઊંચા ગોપુરો તથા સુવર્ણ તોરણોને તોડી નગરદ્વારો સુધી પહોંચે છે. ત્યારબાદ દ્વારો પર શિસ્તબદ્ધ છાવણી ગોઠવાય છે—પૂર્વે કુમુદ, દક્ષિણમાં શતબલી, પશ્ચિમમાં સુષેણ, ઉત્તરમાં રામ લક્ષ્મણ અને સુગ્રીવ સાથે; ગવાક્ષ, ધૂમ્ર અને વિભીષણ પોતાના મંત્રીઓ સાથે સહાય અને રક્ષણ માટે સ્થિત થાય છે. રાવણ સર્વ રાક્ષસોને બહાર નીકળી યુદ્ધ કરવા સામાન્ય આદેશ આપે છે; ભેરી‑નગારાં અને શંખનાદ ગુંજે છે અને તેનો ધ્વનિ પર્વતો, પૃથ્વી, આકાશ અને સમુદ્ર સુધી વ્યાપે છે. અંતે ભયંકર મથામણ શરૂ થાય છે—રાક્ષસો ગદા, શક્તિ, ત્રિશૂલ, ખડ્ગ અને ભિંદિપાલથી પ્રહાર કરે છે, વાનરો વૃક્ષ‑શિલા તેમજ નખ‑દાંતથી પ્રતિઘાત કરે છે; રણભૂમિ રક્ત‑માંસના કાદવથી ભરાઈ અચંબિત કરી દે તેવી વિશાળતા ધરાવે છે।
Sarga 43
द्वन्द्वयुद्धप्रवृत्तिः (Dvandva-Yuddha: The Onset of Single Combats)
આ સર્ગમાં વાનરો અને રાક્ષસો વચ્ચેના ભીષણ દ્વંદ્વ યુદ્ધનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. રાવણની સેના વિજયની કામના સાથે ભયંકર ગર્જના કરતી આગળ વધી. સુગ્રીવે પ્રઘસ સાથે અને લક્ષ્મણે વિરૂપાક્ષ સાથે યુદ્ધ કર્યું. ભગવાન શ્રીરામે અગ્નિકેતુ, રશ્મિકેતુ, સુપ્તઘ્ન અને યજ્ઞકોપ નામના ચાર રાક્ષસોના મસ્તક પોતાના તીક્ષ્ણ બાણોથી કાપી નાખ્યા. હનુમાનજીએ જમ્બુમાલી દ્વારા છાતીમાં ઘા કરવા છતાં તેના રથ પર ચઢીને એક તમાચાથી તેનો વધ કર્યો. અન્ય દ્વંદ્વ યુદ્ધોમાં, નલે પ્રતપનની આંખો ફોડી નાખી, મૈંદે વજ્રમુષ્ટિને મુક્કાથી મારી નાખ્યો, અને દ્વિવિદે અશનિપ્રભને સાલના વૃક્ષથી મારી નાખ્યો. નીલે નિકુંભના બાણોનો સામનો કરીને તેના રથનું પૈડું ઉખાડી લીધું અને તેનાથી જ નિકુંભનો વધ કર્યો. સુષેણે વિદ્યુન્માલીને એક વિશાળ શિલાથી કચડી નાખ્યો. અંતે યુદ્ધભૂમિ તૂટેલા રથો, મૃતદેહો અને લોહીની નદીઓથી ભરાઈ ગઈ, જે દેવાસુર સંગ્રામ જેવી ભાસતી હતી.
Sarga 44
चतुश्चत्वारिंशः सर्गः (Sarga 44): निशायुद्धम्, धूलिरुधिरप्रवाहः, इन्द्रजितो मायायुद्धम्
વાનરો અને રાક્ષસોના ઘોર સંઘર્ષમાં સૂર્યાસ્ત થતાં જ પ્રાણઘાતક રાત્રિયુદ્ધ શરૂ થયું અને અંધકારમાં યુદ્ધ ગૂંચવાયેલું, ગભરાટભર્યું બની ગયું. ઘોડાં અને રથચક્રોથી ઊઠેલી ધૂળે દૃષ્ટિ‑શ્રવણ ઢાંકી દીધાં; રણભૂમિ લોહીના કાદવ જેવી દેખાઈ. ભેરી‑શંખ‑વાંસળીના નાદ, ગર્જનાઓ અને ત્રિકૂટની ગુફાઓમાં ગુંજતા પ્રતિધ્વનિઓ મળીને ભયાનક ધ્વનિદૃશ્ય ઊભું થયું. અંધકારમાં ઓળખ ભૂલાતાં કેટલાંક યોદ્ધાઓ મિત્રને શત્રુ સમજી પોતાના જ પક્ષ પર પ્રહાર કરવા લાગ્યા. રામના તેજસ્વી બાણ દિશાઓને પ્રકાશિત કરતાં તેમના પર ધસી આવતાં રાક્ષસોનો સંહાર કરે છે; કેટલાક નામી રાક્ષસ બાણવેધથી ઘાયલ થઈ પ્રાણશેષ લઈને પાછા ફરે છે. એ જ સમયે અંગદે નિર્ણાયક પ્રહાર કરીને ઇન્દ્રજિતના રથના ઘોડાં અને સારથીને મારી રથને નિષ્ક્રિય કરી દીધો; દેવતાઓ અને વાનરસેનાએ તેની પ્રશંસા કરી. ક્રોધિત ઇન્દ્રજિત પછી છુપા યુદ્ધની રીત અપનાવે છે—અદૃશ્ય બની સર્પસમાન બાણો છોડે છે, રામ‑લક્ષ્મણને ઘાયલ કરે છે અને અંતે બાણોના જાળથી બંને ભાઈઓને બાંધી દે છે. આમ ખુલ્લા યુદ્ધથી આગળ વધીને માયાપ્રેરિત, મનોબળ ડગમગાવતી યુક્તિઓથી યુદ્ધ વધુ ભયંકર બને છે.
Sarga 45
इन्द्रजितः अन्तर्धानयुद्धं · Indrajit’s Concealed Assault and the Fall of Rama and Lakshmana
આ સર્ગમાં ઇન્દ્રજિત અંતર્ધાન (અદૃશ્ય) થઈને અને ઘન શરવર્ષાથી યુદ્ધની દિશા ફેરવી દે છે. રામ ઇન્દ્રજિતનું સ્થાન જાણવા દસ વાનર નેતાઓને વિવિધ દિશાઓમાં શોધ માટે મોકલે છે. વાનરો આકાશમાં ઉછળી ઊખડેલા વૃક્ષોને તાત્કાલિક શસ્ત્ર બનાવી આગળ વધે છે, પરંતુ ઇન્દ્રજિતના ઝડપી અને કુશળતાપૂર્વક છોડાયેલા બાણો તેમને અટકાવે છે; અંધકાર અને છલથી આક્રમણકર્તા દેખાતો નથી—વાદળોથી ઢંકાયેલા સૂર્ય સમાન। અદૃશ્ય રહીને ઇન્દ્રજિત રામ-લક્ષ્મણને સંબોધે છે કે યુદ્ધમાં તેને ઇન્દ્ર પણ ઓળખી શકતો નથી, અને તે બંને ભાઈઓને યમલોક મોકલવાનો સંકલ્પ કરે છે. ત્યારબાદ વિવિધ અગ્રવાળા બાણો અને સર્પસમાન નાગપાશોની સતત વર્ષા કરીને તે મર્મસ્થાનોમાં બાણ ઘૂસાડી બંનેને બાંધીને ક્ષીણ કરે છે; એટલી ઝડપથી તેઓ આવરી લેવાય છે કે પ્રતિપ્રહાર કરી શકતા નથી. પહેલા રામ પડી જાય છે; રામને પડેલા જોઈ લક્ષ્મણ શોકથી ઢળી પડે છે। વાનર સેના ચારેય તરફથી ભેગી થઈ પડેલા રાજકુમારોની આસપાસ વિલાપ કરે છે. ગ્રંથ દેહ પર ઘાવોની પૂર્ણતા દર્શાવે છે—આંગળી જેટલું પણ સ્થાન અવિદ્ધ રહેતું નથી—અને છલયુદ્ધના નૈતિક ભાર તથા દેહની ભંગુરતા પર કરુણ ચિંતન પ્રગટ કરે છે।
Sarga 46
शरबन्धनम् (The Binding by Arrows) / Indrajit’s Illusory Assault and the Vanaras’ Consolation
આ સર્ગમાં લંકા-યુદ્ધનો એક ગંભીર વળાંક દર્શાય છે. વાનર નેતાઓ આકાશ અને ધરતી પર શોધ કરતાં રામ અને લક્ષ્મણને શરબંધ (બાણોના જાળ)થી જકડી, નિશ્ચેષ્ટ પડેલા જુએ છે. આ દૃશ્યથી સમગ્ર વાનર-સેનામાં શોક ફેલાય છે અને યુદ્ધની ગતિમાં ક્ષણભરમાં જ આઘાત પડે છે. માયાથી છુપાયેલો ઇન્દ્રજિત સામાન્ય રીતે કોઈને દેખાતો નથી; પરંતુ વરપ્રસાદથી વિભીષણ તેને ઓળખે છે. ઇન્દ્રજિત ગર્વથી ઘોષણા કરે છે કે ખરા-દૂષણના સંહારક બંને ભાઈઓ બાણોથી વિદ્ધ થઈ એવા બંધનમાં પડ્યા છે કે દેવ-ઋષિઓની સભા પણ તેમને મુક્ત કરી ન શકે. ભય વધારવા તે નીલ, મૈંદ, દ્વિવિદ, જાંબવાન, હનુમાન, ગવાક્ષ, શરભ અને અંગદ જેવા મુખ્ય વાનરોને પણ ઘાયલ કરે છે અને રાક્ષસોને બોલાવી બંધાયેલા રાજકુમારોને બતાવે છે; રામ મર્યા છે એવી ભૂલભરેલી માન્યતાથી લંકામાં ઉંચો જયઘોષ થાય છે. ઇન્દ્રજિત લંકામાં પાછો ફર્યા પછી સુગ્રીવ ભયગ્રસ્ત થાય છે. ત્યારે વિભીષણ પવિત્ર જળથી શાંતિ-કર્મ સમાન ક્રિયા કરીને ધૈર્ય આપે છે—રામનું મૃત્યુ નિશ્ચિત નથી, તેથી હૃદયહીનતા છોડીને સેનાનું મનોબળ સંભાળો. અંતે ઇન્દ્રજિત રાવણને ‘વિજય’નો સમાચાર આપે છે; રાવણ તેને આલિંગન કરીને શરજાળથી બંને રાજકુમારોનું તેજ ક્ષીણ થયાનું વર્ણન સાંભળે છે.
Sarga 47
पुष्पकविमानेन सीताया युद्धभूमिदर्शनम् (Sita Shown the Battlefield in the Pushpaka)
આ સર્ગમાં ઇન્દ્રજિત કાર્ય સિદ્ધ થયું હોય તેમ લંકામાં પરત આવે છે. તેની દેખીતી સફળતાથી વાનર નેતાઓ રાઘવની આસપાસ ચેતન રક્ષણવર્તુળ ગોઠવે છે અને નાની હલચલને પણ રાક્ષસ ઘુસણખોરીની શંકાથી જુએ છે. રાવણ આનંદિત થઈ ત્રિજટા સહિત રાક્ષસી પરિચારિકાઓને આજ્ઞા આપે છે—અશોકવનિકામાંથી સીતાને પુષ્પક વિમાનમાં લાવી, રામ-લક્ષ્મણને માર્યા હોય તેમ બતાવી તેની ધીરજ તોડી નાખો. લંકા શોભાયમાન થાય છે અને ઘોષણા થાય છે કે બંને ભાઈ યુદ્ધમાં માર્યા ગયા. ત્રિજટા સાથે સીતાએ યુદ્ધભૂમિમાં પડેલા વાનરો અને રાક્ષસોની વિજયોલ્લાસભરી વૃત્તિ જોઈ. પછી શરશય્યા પર અચેત પડેલા રામ-લક્ષ્મણને, તૂટેલા કવચ અને ધનુષો સાથે જોઈ, તેમને મૃત માની તે ઘોર શોકમાં ઢળી પડે છે અને વિલાપ કરે છે. આ અધ્યાય કપટભર્યા વિજયઘોષ સામે સીતાની અડગ નિષ્ઠા અને બંધિનીની આશા સાથે ખેલ કરવાની નૈતિક કિંમત દર્શાવે છે.
Sarga 48
सीताविलापः · त्रिजटासान्त्वनं च (Sita’s Lament and Trijata’s Consolation)
આ સર્ગમાં ઇન્દ્રજિત પોતાની માયાથી રામ-લક્ષ્મણ પડ્યા હોય તેમ દૃશ્ય રચી સીતાને તે જોવા માટે લાવે છે. તે જોઈ સીતાનું મન તૂટી જાય છે; તે ધરાશાયી થઈ વિલાપ કરે છે અને પોતાનું આત્મપરીક્ષણ કરતાં વિધવા-ભાવમાં ડૂબી જાય છે. બ્રાહ્મણો, જ્યોતિષીઓ અને કર્મકાંડ-નિપુણોએ અગાઉ જે સૌભાગ્ય, પુત્રપ્રાપ્તિ અને પતિ સાથે રાજ્યાભિષેકની આગાહી કરી હતી, તે બધું ખોટું નીવડ્યું એમ તે માને છે. પછી તે સ્ત્રી-લક્ષણોની વિશિષ્ટ યાદી આપે છે—પગમાં કમળચિહ્ન, મણિ જેવી કાંતિ, સમપ્રમાણ અંગો વગેરે—અને કહે છે કે આવા શુભલક્ષણો હોવા છતાં આવી આપત્તિ કેવી રીતે સંભવે; આમ નિમિત્તશાસ્ત્ર અને અનુભૂત દુઃખ વચ્ચેનો તણાવ પ્રગટ થાય છે. પછી તેનો શોક પોતેથી આગળ વધી કૌશલ્યાની ચિંતા બની જાય છે—તપસ્વિની સમ જીવન જીવી પુત્રદર્શનની આશા રાખનાર સાસુનું દુઃખ યાદ કરતાં સીતાની ધાર્મિક વેદના વધે છે. ત્યારે સીતાપ્રતિ સહાનુભૂતિ ધરાવતી રાક્ષસી ત્રિજટા તેને સાંત્વના આપે છે—રામ-લક્ષ્મણના ચહેરા અને દેહશોભામાં મૃત્યુના લક્ષણ નથી, સેનાનું વર્તન પણ નેતા પડ્યા પછી જેવું તૂટી પડે તેવું નથી, અને શુભ પુષ્પક વિમાન પણ તેઓ ખરેખર મૃત્યુ પામ્યા હોત તો સીતાને વહન ન કરત. ત્રિજટા સત્યનો વિશ્વાસ અપાવી મોહ અને શોક છોડવા કહે છે. અંતે સીતા પુષ્પક દ્વારા લંકા પરત આવી અશોકવાટિકામાં પ્રવેશે છે; પરંતુ ત્યાં ફરી ‘રાજપુત્રો’ રામ-લક્ષ્મણનું સ્મરણ થતાં, સાંત્વના વચ્ચે પણ તેનું ગાઢ દુઃખ ફરી જાગે છે.
Sarga 49
शरबन्धनविलापः (The Lament under the Net of Arrows)
આ સર્ગમાં ભયંકર અસ્ત્રપ્રહાર પછીનું દૃશ્ય વર્ણવાયું છે. રણભૂમિમાં શ્રીરામ અને લક્ષ્મણ ‘શરબન્ધ’—બાણોના જાળ—થી બંધાયેલા, રક્તસ્રાવ કરતા અને સર્પોની જેમ ઉચ્છ્વાસ છોડતા પડ્યા છે. સુગ્રીવ અને વાનરસેના તેમને ઘેરી શોકમાં રડતી રહે છે. ધૈર્ય અને સંયમિત સંકલ્પથી શ્રીરામ ફરી ચેતનામાં આવે છે અને લક્ષ્મણની દારુણ સ્થિતિ જોઈ લાંબો વિલાપ કરે છે. તે કહે છે કે ભાઈ વિના જીવનનું શું મૂલ્ય, અને લક્ષ્મણ વિના સીતાની પ્રાપ્તિ પણ વ્યર્થ લાગે છે. કૌસલ્યા, કૈકેયી અને સુમિત્રાને આ સમાચાર કેવી રીતે કહું—એ વિચારથી તે વ્યાકુળ થાય છે. પોતાને નીચ અને પાપી કહી ધિક્કારે છે; ઉશ્કેરાયા છતાં કઠોર ન બનતી લક્ષ્મણની અડગ સૌમ્યતાની પ્રશંસા કરે છે; તેમજ તેના પરાક્રમને કાર્તવીર્ય અને ઇન્દ્રના આયુધો સુધીની અતિશય ઉપમાઓથી સ્મરે છે. પછી શ્રીરામ સુગ્રીવને આદેશ આપે છે—સેનાસહ સમુદ્ર પાર પાછા વળો; અઙ્ગદ, નીલ અને નલને આગે રાખો. આ આપત્તિ દૈવાધીન છે, મનુષ્ય તેને વટાવી શકતો નથી; મિત્રોએ પોતાનું કર્તવ્ય પૂર્ણ કર્યું છે—એવું તે કહે છે. આ સાંભળીને વાનરો વધુ વિલાપ કરે છે. એટલામાં ગદા હાથમાં લઈને વિભીષણ આવે છે; યુદ્ધના ગૂંચવાડામાં વાનરો ક્ષણભર તેને ઇન્દ્રજિત સમજી ભયભીત થાય છે—યુદ્ધકાળની ગેરસમજ અને મનોબળની નાજુકતા પ્રગટ થાય છે.
Sarga 50
सुपर्णागमनम् (Garuda’s Arrival and the Release from the Serpent-Arrow Bond)
આ પચાસમા સર્ગમાં યુદ્ધભૂમિ પર ઊભા થયેલા મહાસંકટ અને તેનું નિવારણ પરામર્શ, ઔષધવિદ્યા અને દૈવી હસ્તક્ષેપ દ્વારા દર્શાવવામાં આવ્યું છે. સુગ્રીવ વાનરોને ભયભીત જોઈ ભયનું કારણ પૂછે છે. અઙ્ગદ જણાવે છે કે ઇન્દ્રજિતે માયાબળથી સર્પરૂપ બાણો રચી રામ-લક્ષ્મણને બાંધી ‘શરશય્યા’ પર પાડી દીધા છે. એ સમયે વિભીષણ આવે છે; શરૂઆતમાં શંકા થાય છે, પરંતુ બંને રાજકુમારોને ઘાયલ જોઈ તે શોકમાં ડૂબી રાવણપક્ષની કપટયુક્તિની નિંદા કરે છે અને પોતાની વ્યથા વ્યક્ત કરે છે. સુગ્રીવ તેને સાંત્વના આપી રાવણનો પરાજય નિશ્ચિત કહે છે અને સુષેણને ઉપાય પૂછે છે. સુષેણ દેવાસુરયુદ્ધોની સારવારની સ્મૃતિથી કહે છે કે ક્ષીરોદ પ્રદેશમાં ચન્દ્ર અને દ્રોણ પર્વતો પાસે મળતી સંજીવકરણિ અને વિશલ્યકરણિ જેવી દુર્લભ ઔષધિઓ લાવવી જોઈએ; આ કાર્ય માટે હનુમાન યોગ્ય છે. પરંતુ યોજના અમલમાં આવે તે પહેલાં જ આકાશમાં ભારે ઉથલપાથલ અને દ્વીપના વૃક્ષો પડવા લાગતાં ગરુડાગમનનો સંકેત મળે છે. સર્પો ભાગી જાય છે; ગરુડ રામ-લક્ષ્મણને સ્પર્શ કરીને બાણઘાવો દૂર કરે છે અને ક્ષણમાં તેમનું તેજ, બળ, સ્મૃતિ અને ધૈર્ય પાછું લાવે છે. તે પોતાને રામનો મિત્ર કહે છે, યુદ્ધમાં રાક્ષસો પર વિશ્વાસ ન રાખવાની ચેતવણી આપે છે, વિજય અને સીતાપ્રાપ્તિની શુભ વાણી કરે છે અને પ્રદક્ષિણા કરીને વિદાય લે છે. ત્યારબાદ વાનરસેના સિંહનાદ, ભેરી અને શંખધ્વનિ સાથે હર્ષિત થઈ ફરી લંકાના દ્વારો તરફ આગળ વધે છે.
Sarga 51
धूम्राक्षप्रेषणम् (The Dispatch of Dhūmrākṣa)
આ ૫૧મા સર્ગમાં લંકાની આજ્ઞા-વ્યવસ્થામાં વ્યૂહાત્મક અને માનસિક રીતે એક મોટો વળાંક આવે છે. વાનરોના ઉત્સવભર્યા ગર્જનાને સાંભળી રાવણ અણધાર્યા ફેરફારનો અંદાજ કરે છે અને તરત જ ટહેલ માટે આદેશ આપે છે. ભયગ્રસ્ત રાક્ષસો પ્રાચીર પર ચઢીને સુગ્રીવની સુરક્ષિત સેના જુએ છે અને નિર્ણાયક સમાચાર નિશ્ચિત કરે છે—ઇન્દ્રજિતના ભયંકર શરબંધનમાં બંધાયેલા રામ અને લક્ષ્મણ હવે મુક્ત છે, જાણે હાથી દોરા તોડી છૂટ્યા હોય. દૂતોએ ભય દબાવી સંયત વાણીમાં આ વર્તાંત કહ્યો. તેથી રાવણમાં ચિંતા અને ક્રોધ વધે છે; પોતાની સેના સુરક્ષિત છે કે કેમ અને પોતાના શસ્ત્રો અસરકારક છે કે નહીં—એ અંગે તેને શંકા થાય છે. ત્યારબાદ તે ધૂમ્રાક્ષને બોલાવી તાત્કાલિક બહાર નીકળી રામ અને વાનરો પર પ્રહાર કરવા આદેશ આપે છે. વિવિધ શસ્ત્રો, રથો, ઘોડા અને હાથીઓ સાથે સેના એકત્ર થાય છે. ધૂમ્રાક્ષ સોનાથી શોભિત, ગધેડાં જોડેલા રથ પર ચઢી પશ્ચિમ દ્વાર તરફ આગળ વધે છે, જ્યાં હનુમાન ઊભા છે. માર્ગમાં ગીધ, રક્તસૂચક દૃશ્યો, પ્રતિકૂળ પવન, અંધકાર અને ભૂકંપ જેવા અપશકુન મહાવિપત્તિ સૂચવે છે; છતાં તે આગળ વધીને રાઘવ દ્વારા રક્ષિત વિશાળ વાનર સેનાને જુએ છે.
Sarga 52
धूम्राक्षवधः (The Slaying of Dhumrākṣa)
આ ૫૨મા સર્ગમાં રાક્ષસ-સેનાપતિ ધૂમ્રાક્ષ ફરી યુદ્ધભૂમિમાં આવી વાનરોના યુદ્ધનાદને ઉશ્કેરે છે અને ઘોર સંઘર્ષ શરૂ થાય છે. રાક્ષસો બાણ, શૂલ, ગદા, લોખંડના દંડ વગેરે શસ્ત્રોથી પ્રહાર કરે છે; વાનરો વૃક્ષો, શિલાઓ, પર્વતખંડો તથા હાથ-પગ, દાંત-નખથી પ્રતિરોધ કરે છે. ધનુષ્યની ટંકાર, ઘોડાંની હેષા અને હાથીઓના નાદને કવિ ‘રણ-ગાંધર્વ’ સમાન—યુદ્ધનું સંગીત—રૂપે સૌંદર્યપૂર્વક વર્ણવે છે. ધૂમ્રાક્ષ બાણવર્ષાથી વાનરસેનાને વિખેરી થોડા સમય માટે ઉપરહાથ મેળવે છે. ત્યારે પીડાતી મૈત્રીસેનાને જોઈ હનુમાન નિર્ણાયક રીતે આગળ વધે છે; તે એક વિશાળ શિલા ધૂમ્રાક્ષના રથ પર ફેંકે છે, રથ ચૂર થઈ જાય છે અને ધૂમ્રાક્ષને કૂદી નીચે ઉતરવું પડે છે. પછી દ્વંદ્વ વધુ તીવ્ર બને છે—ધૂમ્રાક્ષ કાંટાવાળી ગદાથી હનુમાન પર પ્રહાર કરે છે, પરંતુ હનુમાન અડગ રહી પર્વતશિખર તેના મસ્તક પર પાડી ધૂમ્રાક્ષનો વધ કરે છે. બચેલા રાક્ષસો ભયથી લંકામાં ભાગે છે અને વાનરો હનુમાનની વીરતા ગાય છે; આ ઘટનાથી યુદ્ધના પ્રવાહમાં વાનરસેનાનો ઉત્સાહ અને નેતૃત્વ વધુ દૃઢ થાય છે.
Sarga 53
युद्धकाण्डे त्रिपञ्चाशः सर्गः · धूम्राक्षवधश्रवणं, वज्रदंष्ट्रप्रेषणं, अङ्गद-राक्षसयुद्धम् (Ravana Dispatches Vajradamshtra; Portents and Angada’s Assault)
ધૂમ્રાક્ષના વધનો સમાચાર સાંભળતાં જ રાવણ ક્રોધથી દહક્યો. તે સર્પની જેમ ફુફકારતો, લાંબા અને ઉષ્ણ શ્વાસ છોડતો રહ્યો; પછી વજ્રદંષ્ટ્ર નામના રાક્ષસવીરને બોલાવી કઠોર આજ્ઞા આપી—રામ, સુગ્રીવ અને સમગ્ર વાનરસેનાનો સંહાર કર. પછી યુદ્ધસજ્જતાનું દૃશ્ય આવે છે. રાક્ષસ નાયકો વિચિત્ર વસ્ત્રાભૂષણોથી શોભિત થઈ, હાથીઓ અને અન્ય વાહનો પર આરુઢ થઈ, સન્નદ્ધ દળ સાથે દક્ષિણ દ્વારેથી બહાર નીકળે છે—જ્યાં અઙ્ગદ તૈનાત છે. પ્રસ્થાન સાથે જ અપશકુન દેખાય છે—ઉલ્કાપાત, શિયાળોના રડકા, ક્રૂર પ્રાણીઓની ચેષ્ટાઓ—રાક્ષસોના વિનાશનું સૂચન કરતી; છતાં વજ્રદંષ્ટ્ર ધૈર્ય બાંધી રણમાં પ્રવેશે છે. વાનરો દસ દિશાઓ ગુંજાવે એવા જયઘોષ કરે છે અને યુદ્ધ નજીકના સંઘર્ષમાં ફેરવાય છે—વૃક્ષો, શિલાઓ, મુઠ્ઠીઓ અને ઘૂંટણો જ શસ્ત્ર બને છે. વજ્રદંષ્ટ્રના બાણવર્ષથી વાનર પંક્તિઓ ભયભીત થાય છે; ત્યારે ક્રોધિત અઙ્ગદ એક વૃક્ષ ઉપાડી રાક્ષસ વ્યૂહોને ચકનાચૂર કરે છે. રણભૂમિ શવો, છૂટા પડેલા આભૂષણો અને શસ્ત્રોથી છવાઈ જાય છે, અને રાક્ષસસેના પવનથી ધકેલાતા મેઘસમૂહ જેવી ડગમગી ઊઠે છે.
Sarga 54
वज्रदंष्ट्रवधः · The Slaying of Vajradaṃṣṭra (Angada’s Duel)
સર્ગ ૫૪ માં અંગદ દ્વારા વજ્રદંષ્ટ્રના વધનું રોમાંચક વર્ણન છે. વાનર સેનાના આક્રમણથી ક્રોધિત થયેલા વજ્રદંષ્ટ્રે બાણોનો વરસાદ કર્યો, જેનાથી રણભૂમિ કપાયેલા અંગો અને મૃતદેહોથી ભરાઈ ગઈ. ભયભીત વાનરો અંગદના શરણે ગયા ત્યારે વાલિપુત્ર અંગદે સાહસપૂર્વક રાક્ષસનો સામનો કર્યો. બંને યોદ્ધાઓ વચ્ચે ગદા, વૃક્ષો અને શિલાઓથી ભીષણ યુદ્ધ થયું. અંતે, અંગદે અત્યંત સ્ફૂર્તિ દાખવીને તલવારના એક જ ઘાથી વજ્રદંષ્ટ્રનું મસ્તક કાપી નાખ્યું. રાક્ષસો ભયથી લંકા તરફ ભાગી ગયા અને વિજયી અંગદનો વાનર સેનાએ જયજયકાર કર્યો.
Sarga 55
अकम्पन-प्रेषणम् तथा कपि-राक्षस-रणवर्णनम् (Akampana Dispatched; The Vanara-Rakshasa Battle and Omens)
વાલીના પુત્ર અંગદે વજ્રદંષ્ટ્રનો વધ કર્યો છે—આ સમાચાર સાંભળીને રાવણ સેનાધિપતિને સંબોધે છે અને તરત જ અકમ્પનને યુદ્ધ માટે મોકલવાનો આદેશ આપે છે. તે અકમ્પનની પ્રશંસા કરે છે કે તે શિસ્તબદ્ધ સેનાનાયક, રક્ષક, રણપ્રિય વ્યૂહકાર અને સર્વ શસ્ત્રોમાં નિપુણ છે. આદેશ મળતાં રાક્ષસસેના ધસી નીકળે છે; અકમ્પન સુવર્ણાલંકૃત રથ પર મેઘગર્જના-વિદ્યુત્સમાન ધ્વનિ સાથે રણભૂમિ તરફ આગળ વધે છે. પ્રસ્થાન સમયે હવામાન શુભ હોવા છતાં દિવસ અચાનક મેઘાચ્છન્ન થાય છે, કઠોર પવન ફૂંકાય છે, પક્ષીઓ અને પશુઓ ભયાનક સ્વરે ચીસો પાડે છે—અશુભ ઉત્પાતો દેખાય છે. અકમ્પન તેમને અવગણીને સમરાંગણમાં પ્રવેશે છે. પછી વાનર અને રાક્ષસો વચ્ચે ઘોર સંઘર્ષ થાય છે. ધૂળ ઊડી રક્તવર્ણ બની આકાશ ઢાંકી દે છે; ધ્વજ, શસ્ત્રો, ઘોડા અને યોદ્ધાઓના આકાર પણ અદૃશ્ય થાય છે, અને તે ગૂંચવણમાં મિત્ર-શત્રુનો ભેદ ન રહેતાં પરસ્પર પ્રહાર થાય છે. રક્તથી ધૂળ બેસી જાય છે અને ધરતી શવો તથા છિન્ન અંગોથી ભરાઈ જાય છે. વૃક્ષો, શિલાઓ, ગદા, શક્તિ અને બાહુદંડોથી નજીકનું યુદ્ધ ચાલે છે; અકમ્પન રાક્ષસોને ઉત્સાહિત કરી પંક્તિઓ ગોઠવે છે, જ્યારે વાનરનાયક કુમુદ, નલ અને મૈંદ પ્રત્યાક્રમણ કરીને શત્રુસેનાને ચકનાચૂર કરે છે.
Sarga 56
अकम्पनवधः · The Slaying of Akampana (Hanuman’s rout of the Rakshasa host)
આ સર્ગમાં અકંપનનો વધ અને હનુમાનજીના પરાક્રમનું વર્ણન છે. વાનરોનો વિજય જોઈને ક્રોધિત થયેલા અકંપને તેના સારથિને રથ આગળ લઈ જવાનો આદેશ આપ્યો અને બાણોના વરસાદથી વાનર સેનામાં ભય ફેલાવી દીધો. વાનરોને ભાગતા જોઈને હનુમાનજી તેમની રક્ષા માટે આગળ આવ્યા. હનુમાનજીનો આશ્રય મળતા જ વાનરોમાં ફરીથી હિંમત આવી અને તેઓ યુદ્ધ માટે તૈયાર થયા. ત્યારબાદ હનુમાન અને અકંપન વચ્ચે ભીષણ યુદ્ધ થયું. અકંપને બાણોનો મારો ચલાવ્યો, ત્યારે હનુમાનજીએ એક પર્વત શિખર ઉખાડીને ફેંક્યું, જેને અકંપને હવામાં જ તોડી નાખ્યું. અંતે, હનુમાનજીએ એક વિશાળ અશ્વકર્ણ વૃક્ષ ઉખાડીને અકંપનના માથા પર પ્રહાર કર્યો, જેનાથી તેનું મૃત્યુ થયું. અકંપનના મૃત્યુથી રાક્ષસો લંકા તરફ ભાગી ગયા અને રામ, લક્ષ્મણ તથા સુગ્રીવે હનુમાનજીની પ્રશંસા કરી.
Sarga 57
प्रहस्तनिर्याणम् · Prahasta’s Departure and the Muster of the Rakshasa Host
અકમ્પનના વધથી થયેલા આઘાત પછી રાવણ ક્રોધે દહકતો, છતાં મુખે ફિક્કો પડી, મંત્રીઓ સાથે વિચારણા કરીને લંકાના રક્ષણસ્થાનોનું નિરીક્ષણ કરે છે. નગર અચાનક દબાયેલું જોઈ તે યુદ્ધવિશારદ પ્રહસ્તને બોલાવી કહે છે—આ સંકટનો ઉપાય નિર્ણાયક યુદ્ધ-નેતૃત્વથી જ થશે; ભાર વહન કરનાર તો તે પોતે, કુંભકર્ણ, ઇન્દ્રજિત અને નિકુંભ પણ છે, છતાં તાત્કાલિક સેનાને એકત્ર કરવાની આજ્ઞા પ્રહસ્તને આપે છે. પ્રહસ્ત પૂર્વ ચર્ચાઓ યાદ અપાવી હિતવચન કહે છે—સીતા પરત આપવી જ કલ્યાણકારી છે, નહિ તો યુદ્ધ અનિવાર્ય; તેમ છતાં સ્વામીભક્તિ પ્રગટ કરી, મળેલા માન-સન્માન સ્વીકારી, અને રણમાં પ્રાણ અર્પણ કરવા સુધી તૈયાર થાય છે. તે સેનાપતિઓને મહારાક્ષસ સેનાનું સમાહરણ કરવા આદેશ આપે છે. ટૂંક સમયમાં લંકા ભારે શસ્ત્રોથી સજ્જ, ગજસમાન પરાક્રમી યોદ્ધાઓથી ભરાઈ જાય છે; અગ્નિહોત્ર, બ્રાહ્મણ-સત્કાર, અભિષિક્ત માળા વગેરે મંગલકર્મો થાય છે. સર્પધ્વજવાળો, સુવર્ણજાળથી વિભૂષિત, ગર્જનાસમાન નાદ કરતો રથ આરોહી પ્રહસ્ત સહાયકો સાથે નીકળે છે; ભેરી-શંખના નાદ અને ભયંકર ઘોષથી દિશાઓ ગુંજી ઊઠે છે. પછી ઘોર અપશકુનો દેખાય છે—ડાબી તરફ ફરતા માંસભક્ષી પક્ષીઓ, ઉલ્કાપાત, પ્રચંડ પવન, શિયાળોના રડકા, રક્તવૃષ્ટિ, ધ્વજ પર ગિધનું બેસવું અને સારથીનો ચાબુક સરકી જવો—બાહ્ય વૈભવ વચ્ચે પણ વિનાશના સંકેત. વાનરસેના વૃક્ષો અને શિલાઓ લઈને સજ્જ થાય છે; બંને પક્ષે પડકારોના ગર્જન વધે છે. પ્રહસ્ત પતંગ જેમ જ્વાળામાં પ્રવેશે તેમ વિજયલાલસાથી વાનરબળમાં ઘૂસી પડે છે—અહંકાર, અપશકુનયુક્ત આક્રમણ અને યુદ્ધની કરુણ ગતિનો બોધ કરતો।
Sarga 58
प्रहस्तवधः (The Slaying of Prahasta)
આ સર્ગમાં શ્રીરામ યુદ્ધભૂમિમાં વિશાળ દળ સાથે આગળ વધતા ભયંકર રાક્ષસ સેનાપતિ પ્રહસ્તને જોઈ, સ્થિર આત્મવિશ્વાસથી વિભીષણને પૂછે છે—“આ કોણ છે?” વિભીષણ કહે છે કે આ રાવણનો સેનાપતિ પ્રહસ્ત છે; પરાક્રમ અને અસ્ત્ર-શસ્ત્ર કૌશલ્યમાં પ્રસિદ્ધ, લંકાની સેનાના મોટા ભાગનો અધિપતિ. ત્યારબાદ બંને પક્ષોમાં ઘોર યુદ્ધ થાય છે; શિલાવર્ષા અને બાણવર્ષા થાય છે, તલવાર, ભાલા, તોમર, મુદગર, લોખંડના દંડ વગેરે શસ્ત્રોથી મેદાન ભરાઈ જાય છે અને ભારે જાનહાનિ થાય છે. રક્ત, પડેલા દેહો અને તૂટેલા અંગોથી ભરેલું रणક્ષેત્ર ‘રક્તનદી’ સમાન વર્ણવાઈ યુદ્ધની કઠોર કિંમત દર્શાવે છે. પ્રહસ્ત પોતે જ યુદ્ધમાં પ્રવેશી બાણઝરથી વાનર સેનામાં હાહાકાર મચાવે છે. ત્યારે નીલ તેનો સામનો કરે છે; બાણોથી ઘાયલ થવા છતાં ઉપાડેલા વૃક્ષોથી પ્રહાર કરે છે, પ્રહસ્તનું ધનુષ તોડી નાખે છે અને તેને ભારે મુદગર લઈને નજીકની લડાઈમાં ઉતરવું પડે છે. અંતે નીલ એક મહાશિલા પ્રહસ્તના મસ્તક પર પાડી તેનું માથું ચકનાચૂર કરી તેને સંહાર કરે છે. સેનાપતિના પતનથી રાક્ષસ સૈન્ય શોકથી નિઃશબ્દ બની લંકા તરફ પાછું હટે છે; શ્રીરામ અને લક્ષ્મણ નીલની પ્રશંસા કરે છે અને વાનરો વ્યૂહાત્મક વિજયથી આનંદિત થાય છે।
Sarga 59
युद्धकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः · Rāvaṇa’s Assault on Nīla and Lakṣmaṇa; Hanumān Bears Rāma
પ્રહસ્તના મૃત્યુ બાદ રાવણ સ્વયં રણમેદાનમાં ઉતર્યો અને વાનર સેના પર કહેર વર્તાવ્યો. નીલે રાવણના રથ પર ચઢીને પરાક્રમ બતાવ્યું, પરંતુ રાવણે આગ્નેયાસ્ત્રથી તેને પરાસ્ત કર્યો. ત્યારબાદ રાવણ અને લક્ષ્મણ વચ્ચે ભીષણ યુદ્ધ થયું. રાવણે બ્રહ્માજી દ્વારા અપાયેલી 'શક્તિ' અસ્ત્રથી લક્ષ્મણની છાતી પર પ્રહાર કર્યો, જેનાથી તેઓ મૂર્છિત થઈ ગયા. રાવણે લક્ષ્મણને ઉપાડવાનો પ્રયાસ કર્યો, પરંતુ હનુમાનજીએ રાવણને મુક્કો મારીને પાછળ ધકેલી દીધો અને લક્ષ્મણને બચાવી લીધા. અંતે, શ્રીરામે હનુમાનના ખભા પર બેસીને રાવણનો રથ અને મુકુટ તોડી નાખ્યા. રાવણને થાકેલો અને નિઃશસ્ત્ર જોઈને રામે ઉદારતા દાખવી અને કહ્યું, 'તું થાકી ગયો છે, લંકા જઈને વિશ્રામ કરીને પાછો આવ.' આમ, રામે યુદ્ધના નિયમોનું પાલન કર્યું.
Sarga 60
कुम्भकर्णविबोधनम् (The Awakening of Kumbhakarna)
આ સર્ગમાં રામના બાણોથી અપમાનિત થયેલો રાવણ લંકામાં પરત આવી પોતાના સંકટને પૂર્વશાપો અને ભવિષ્યવાણીઓના સ્મરણથી સમજાવે છે. વેદવતીના અપમાનનું પાપ, ઉમા, નંદીશ્વર, રંભા, વરુણની પુત્રી વગેરેના શાપો, તેમજ બ્રહ્માની ચેતવણી કે મનુષ્યો તરફથી જ ભય ઊભો થશે—આ બધું યાદ કરીને તે દ્વારો પર રક્ષા વધુ કઠોર કરવા આદેશ આપે છે. અંતિમ ઉપાય તરીકે બ્રહ્મશાપથી દીર્ઘનિદ્રામાં રહેલા મહાબલી કુંભકર્ણને તાત્કાલિક જગાડવા કહે છે, તેની યુદ્ધકીર્તિને છેલ્લી આશા માનીને. ઘણા રાક્ષસો તેને જગાડવા માટે ક્રમશઃ વધુ કઠોર ઉપાયો કરે છે—ભોજન-પાન અને સુગંધ, શંખ-ભેરી-મૃદંગનો ઘોષ, ગદા અને વૃક્ષોથી પ્રહાર, પાણી ઢોળવું, બાંધીને મારવું, અહીં સુધી કે હાથીઓને તેના શરીર પર ચલાવવું. અંતે ભૂખ અને આઘાતથી તેની તંદ્રા તૂટે છે. તે પ્રલયસમાન રૂપે જાગે છે—મુખ પાતાળ સમાન, નેત્ર દહકતા ગ્રહ જેવા—અને અપરિમિત માંસ, રક્ત, ચરબી અને મદિરા સેવન કરીને પૂછે છે કે આ આપત્તિનું કારણ શું છે. મંત્રી યૂપાક્ષ જણાવે છે કે આ દેવોનું સંકટ નથી; મનુષ્ય રામ-લક્ષ્મણ વાનરસેનાસહિત લંકાને ધ્વસ્ત કરી રહ્યા છે, અને અગાઉ થયેલા નુકસાન તથા રાવણનો કઠિન બચાવ યાદ અપાવે છે. કુંભકર્ણ તરત જ વિજયનો સંકલ્પ કરીને નીકળી પડે છે; તેના પગલાંથી ધરતી કંપે છે. તેને જોઈ વાનર નેતાઓ ભયભીત થાય છે—કેટલાક ભાગે છે, કેટલાક રામની શરણ લે છે—અને આગામી યુદ્ધચરણ પહેલાં જ માનસિક વળાંક સ્પષ્ટ થાય છે.
Sarga 61
कुम्भकर्णदर्शनम् · The Appearance of Kumbhakarna and the Account of His Might
ત્યારે શ્રીરામે ધનુષ્ય ધારણ કરીને મુકુટધારી, પર્વત સમાન વિશાળ કુંભકર્ણને જોયો. તેના મહાકાય રૂપથી વાનરસેનામાં ભય ફેલાયો. રામે વિભીષણને પૂછ્યું—આ અપૂર્વ પુરુષ કોણ છે? વિભીષણે કહ્યું—આ વિશ્રવસનો પુત્ર કુંભકર્ણ છે; તેણે પૂર્વે ઇન્દ્રને અને યમની સેનાને પણ પરાજિત કરી હતી, અને વરદાન પર આધાર રાખતા અન્ય રાક્ષસાધિપતિઓ કરતાં તેની સ્વાભાવિક શક્તિ અત્યંત પ્રબળ છે. પછી પૂર્વવૃત્તાંત વર્ણવાય છે—જન્મથી જ તેની ભયંકર ભૂખ; તે પ્રાણીઓનો ભક્ષણ કરીને લોકોને ત્રસ્ત કરતો. ઇન્દ્રે વજ્રથી પ્રહાર કર્યો, છતાં કુંભકર્ણે ઐરાવતના દાંતથી ઇન્દ્રને ઘાયલ કર્યો. દેવો અને સર્વ પ્રાણીઓ બ્રહ્માની શરણ ગયા અને તેની હિંસા જણાવી—ભક્ષણ, દેવતાઓ પર આક્રમણ, આશ્રમધ્વંસ, પરસ્ત્રી અપહરણ. બ્રહ્માએ તેને મૃતવત્ નિદ્રાનો શાપ આપ્યો; વંશમર્યાદા અને ન્યાયના આધાર પર રાવણે વિરોધ કર્યો, ત્યારે બ્રહ્માએ સમાધાન કર્યું—છ મહિના નિદ્રા અને એક દિવસ જાગરણ; પરંતુ તે એક દિવસની ક્ષુધા પણ જગત માટે ભયંકર કહેવાઈ. વર્તમાન યુદ્ધમાં પાછા ફરી વિભીષણે વાનરોનું મનોબળ સંભાળવાની વાત કરી. શ્રીરામે નીલને આજ્ઞા આપી કે લંકાના દ્વાર, માર્ગો અને ઉતારોની રક્ષા માટે સેના ગોઠવે; વાનરો વૃક્ષો, શિલાઓ અને પર્વતશિખરો હથિયારરૂપે લઈને, મેઘસમૂહ જેવી ઘની યુદ્ધવ્યવસ્થા બનાવીને અડગ ઊભા રહ્યા.
Sarga 62
कुम्भकर्णस्य प्रबोधनम् · The Awakening and Commissioning of Kumbhakarna
આ સર્ગમાં લંકામાં કુંભકર્ણને જગાડીને યુદ્ધ માટે તૈયાર કરવાનું પ્રસંગ રાજકીય-માનસિક ઘટનાક્રમ રૂપે દેખાય છે. નિદ્રાથી અને મદિરાથી ભારેલો હોવા છતાં તે ‘રાક્ષસ-વ્યાઘ્ર’ સમાન પ્રચંડ છે. હજારો સેવકોની સાથે, પુષ્પવર્ષાથી સન્માનિત થઈ, તે ભવ્ય રાજમાર્ગે આગળ વધે છે. સોનાની જાળીઓથી શોભિત અને સૂર્યપ્રભા સમાન તેજસ્વી રાક્ષસરાજના નિવાસમાં પ્રવેશ કરીને તે એવા વિશાળ પગલાં ભરે છે કે ધરતી કંપતી હોય તેમ લાગે છે. પુષ્પકમાં બેઠેલો રાવણ અંદરથી વ્યાકુળ છે; પરંતુ ભાઈને જોઈ આનંદથી ઊભો થઈ તેને આલિંગન કરે છે અને માનપૂર્વક આસન આપે છે. ત્યારે કુંભકર્ણ ક્રોધથી રક્તનેત્ર બની પૂછે છે—“મને શા માટે જગાડ્યો? તું કોને ભય પામે છે?” રાવણ રામનો ભય સ્વીકારે છે—રામ અને સુગ્રીવ સેના સાથે સમુદ્ર પાર કરીને આવી પહોંચ્યા છે; લંકાના ઉપવન ધ્વસ્ત થયા, અનેક રાક્ષસો માર્યા ગયા, જ્યારે વાનરો યુદ્ધમાં પણ અખંડ જણાય છે. બાળકો અને વૃદ્ધો જ વધુ બાકી રહેલી થાકેલી નગરીની રક્ષા માટે તે વિનંતી કરે છે; દેવો અને અસુરો પર કુંભકર્ણની પૂર્વ વિજયગાથા વખાણી, પવન જેમ વરસાદી મેઘોને વિખેરી નાખે તેમ શત્રુસેનાને છિન્નભિન્ન કરવા તેને આદેશ આપે છે.
Sarga 63
कुम्भकर्णोपदेशः · Kumbhakarna’s Counsel and War-Boast to Ravana
લંકામાં રાવણના શોકવિલાપને સાંભળી કુંભકર્ણ પ્રથમ ઉપહાસભરી હાસ્યપ્રતિક્રિયા આપે છે, પછી ગંભીર નીતિ-ઉપદેશ કરે છે. તે કહે છે કે રાજાએ નીતિવિકલ્પોમાં શ્રેયસ્કર શું છે તે વિચારી, મંત્રીઓ સાથે, સમય-પરિસ્થિતિ અને પરિણામને જાણીને નિર્ણય લેવો જોઈએ. સાંત્વ (સમાધાન), દાન, ભેદ અને વિક્રમ (પરાક્રમ-બળ)—આ ઉપાયો યોગ્ય કાળ અનુસાર એકલા કે સંયુક્ત રીતે વાપરવા; ધર્મ-અર્થ-કામનું ક્રમબદ્ધ સંતુલન જ રાજધર્મ છે. તે અશિક્ષિત અને ધૃષ્ટ સલાહકારોથી તથા શત્રુ સાથે સાંઠગાંઠ કરનારા મંત્રીઓથી સાવચેત રહેવા ચેતવે છે; વિચારણા સમયે તેમના વર્તનની સૂક્ષ્મ તપાસ જરૂરી છે એમ પણ કહે છે. આ ઠપકાથી રાવણ ખીજાય છે અને ભૂતકાળની ચર્ચા નકારી તાત્કાલિક કાર્યકારી સલાહ માગે છે. ત્યારે કુંભકર્ણ સ્વર નરમ કરી રાવણને આશ્વાસન આપે છે—હું તારી રક્ષા કરીશ—અને પોતાને યુદ્ધનું નિર્ણાયક સાધન તરીકે અર્પે છે. તે અતિશય શૌર્યપ્રતિજ્ઞા કરે છે—રામ, લક્ષ્મણ, સુગ્રીવ અને હનુમાનનો નાશ કરીશ, દેવતાઓને પણ રણમાં પડકારિશ. આમ આ સર્ગમાં ગંભીર રાજ્યનીતિ અને પ્રદર્શનાત્મક યુદ્ધગર્જના સાથેસાથે આવી, યુદ્ધની પૂર્વસંધ્યાએ ઉપદેશ કેવી રીતે પ્રેરક સમરવાણીમાં ફેરવાય છે તે દર્શાય છે.
Sarga 64
महोदर-वाक्यं कुम्भकर्ण-प्रतिषेधः (Mahodara’s Counsel and the Critique of Kumbhakarna’s Solo Assault)
લંકાની સભામાં આ સર્ગ મંત્રણા-વિવાદરૂપે આગળ વધે છે. કુંભકર્ણના એકલા યુદ્ધમાં ઉતરવાના મતને સાંભળીને મહોદર કડક શબ્દોમાં તેની ઠપકો આપે છે અને કહે છે કે એકાકી સંઘર્ષનો તર્ક અવિવેકી અને નીતિવિરુદ્ધ છે. તે જનસ્થાનમાં શ્રીરામે અગાઉ રાક્ષસોનો કરેલો સંહાર દૃષ્ટાંતરૂપે રજૂ કરીને રામની સિદ્ધ ક્ષમતા અને તેનાથી ઊભો થયેલો ભય આજે પણ કેમ વ્યાપક છે તે દર્શાવે છે. ઉપમાઓ દ્વારા તે સમજાવે છે—રામ ક્રોધિત સિંહ સમાન છે અને નિદ્રિત સર્પ સમાન પણ, જેને જગાડવું હિતાવહ નથી; તેથી સીધી ઉશ્કેરણી વ્યૂહદૃષ્ટિએ અયોગ્ય છે. પછી મહોદર ટીકા છોડીને એક નિશ્ચિત, પરંતુ નૈતિક રીતે સંદિગ્ધ, યોજના સૂચવે છે. મહોદર, દ્વિજિહ્વ, સમ્હ્રાદિ, કુંભકર્ણ અને વિતર્દન—આ પાંચ યોદ્ધાઓ સાથે બહાર નીકળી રામનો સામનો કરવો; પરિણામ જેવું પણ હોય, શહેરમાં ‘રામ-લક્ષ્મણને ગળી લીધા’ એવી વાત ફેલાવવી, જેથી જનમાનસ પર માનસિક આઘાત પડે. એ અફવાને આધારે રાવણને સલાહ આપવામાં આવે છે કે તે સીતાને એકાંતમાં મળીને સાંત્વના આપે, ધન-ધાન્ય અને રત્નોનું લોભ બતાવે, અને ભય, શોક તથા એકાંતના દબાણથી તેને વશ કરવા પ્રયત્ન કરે. આ રીતે અધ્યાય જોખમ, સાધન અને સમય પર આધારિત નીતિચિંતનને કપટભરી માહિતી-રણનીતિ સાથે જોડીને બતાવે છે—મંત્રણા કુશળ હોવા છતાં ધર્મદૃષ્ટિએ કલુષિત બની શકે છે.
Sarga 65
कुम्भकर्णप्रस्थानम् · Kumbhakarna’s Departure for Battle
આ સર્ગમાં કુંભકર્ણનું સભામાંનું મંત્રવિચારણું ધીમે ધીમે વિધિવત્ શસ્ત્રસજ્જા અને યુદ્ધપ્રસ્થાનના રાજસી-આચારરૂપ પ્રસંગમાં ફેરવાય છે. તે મહોદરનાં નિરુત્સાહ વચનોને ઠપકો આપી ક્ષાત્રધર્મ પ્રગટ કરે છે—શૌર્યનું પ્રમાણ આત્મપ્રશંસા નથી, કર્મ છે; અને સૌની વ્યૂહાત્મક ભૂલોનું પ્રાયશ્ચિત્ત કરવા હું રણભૂમિમાં જઈશ એમ કહે છે. રાવણ મહોદરનો ભય ‘રામભય’ છે એમ જણાવી કુંભકર્ણને આશ્વાસન આપે છે, તેની અતુલ શક્તિ અને સદભાવની પ્રશંસા કરે છે અને વાનરસેના તથા બંને રાજકુમારોનો વિનાશ કરવા પ્રેરે છે. કુંભકર્ણ રામવધ કરીને રાવણનો ભય દૂર કરીશ એવી પ્રતિજ્ઞા કરે છે; તે એકલો આગળ વધવાની વાત કરે છે, પરંતુ રાવણ એકાકી દર્પના જોખમથી ચેતવી રક્ષિત રીતે આગળ વધવાનો આદેશ આપે છે. પછી અલંકાર-સમારોહ થાય છે—માળા, બાહુબંધ, અંગૂઠીઓ, વિવિધ આભૂષણો, મુકુટ, કુંડળ, મેખલા અને કવચ તેને ધારણ કરાવવામાં આવે છે; અગ્નિ, ચંદ્ર અને નારાયણ/ત્રિવિક્રમ જેવી ઉપમાઓથી તેનું વર્ણન થાય છે. ઢોલ-શંખનાદ, રથ-હાથી-ઘોડા અને વિવિધ વાહનો સાથે તે નીકળે છે; ત્યારે ઘોર કાળા વાદળો-વિજળી, શિયાળોના રડકા, ચક્કર મારતા પક્ષીઓ, તેના આયુધ પર ગીધ બેસવું, ઉલ્કાપાત, સૂર્યનું મ્લાન થવું અને પવનનું સ્થંભિત થવું—અશુભ નિમિત્તો દેખાય છે. છતાં દૈવવશ તે આગળ વધે છે; પ્રાકાર ઓળંગીને વાનરપંક્તિઓમાં ભય ફેલાવે છે અને તેની ગર્જનાથી તેઓ વિખેરાઈ પડી જાય છે—રાજસી વૈભવ અને વાણીનો આત્મવિશ્વાસ એક બાજુ, અશુભ સંકેતોની છાયા અને આવનારી મૃત્યુછાયા બીજી બાજુ—આ સર્ગનો મુખ્ય સંધિબિંદુ બને છે.
Sarga 66
कुम्भकर्णप्रस्थानम् तथा अङ्गदप्रेरणा (Kumbhakarna’s sortie and Angada’s rallying of the Vanaras)
આ ૬૬મા સર્ગમાં કુંભકર્ણના પ્રસ્થાનથી વાનરસેનામાં ઊભી થયેલી મનોબળની કટોકટી અને પછી તેનું નિવારણ વર્ણવાયું છે. પર્વતશિખર સમાન વિશાળ કુંભકર્ણ લંકાની સીમા ઝડપથી ઓળંગી એવો ગર્જન કરે છે કે સમુદ્ર સુધી પ્રતિધ્વનિ થાય. તેને ‘દેવતાઓથી પણ અજય’ માની વાનરો ભયથી છૂટા પડી જાય છે—કેટલાક પાછું ન જોયે એમ ભાગે છે, કેટલાક સમુદ્રમાં પડી જાય છે, કેટલાક ગુફા-પર્વત-વૃક્ષોમાં આશ્રય લે છે, અને કેટલાક મૃત સમા ધરાશાયી થાય છે. ત્યારે વાલિપુત્ર અંગદ યુદ્ધનાયક બની તેમને પાછા ફરવા આદેશ આપે છે. તે સમજાવે છે કે શસ્ત્ર છોડીને ભાગવું લોકલાજનું કારણ છે; ધર્મયુદ્ધમાં મરણ પણ શ્રેયસ્કર—જીતે તો કીર્તિ, અને વીરગતિ પામે તો બ્રહ્મલોકપ્રાપ્તિ. અગાઉ કરેલી સ્વશૌર્યની બડાઈને હવે આ ભય ખોટો પાડે છે—એવું કહી તે તેમને ઝાટકે છે. વાનરો કહે છે કે કુંભકર્ણે ભયંકર સંહાર કર્યો છે અને પ્રાણ પ્રિય છે; છતાં અંગદની દૃઢ વાણી અને હનુમાનના સહાયક ઉપદેશથી તેમનું ધૈર્ય પાછું આવે છે. ઋષભ, શરભ, મૈંદ, ધૂમ્ર, નીલ, કુમુદ, સુષેણ, ગવાક્ષ, રંભા, તારા, દ્વિવિદ, પનસ અને હનુમાન વગેરે નેતાઓ ઝડપથી ફરી રણભૂમિ તરફ વધે છે. કુંભકર્ણ પર શિલાઓ અને પુષ્પિત વૃક્ષો ફેંકાય છે, પરંતુ તે તેના અંગો પર અથડાઈ ચૂર થઈ જાય છે—તેની ભયંકર દૃઢતા પ્રગટ થાય છે અને યુદ્ધ ફરી પ્રચંડ બને છે.
Sarga 67
कुम्भकर्णवधः · The Slaying of Kumbhakarna
આ સર્ગમાં કુંભકર્ણના ભયંકર યુદ્ધ અને વાનર સેનાના ભયનું વર્ણન છે. અંગદના પ્રોત્સાહનથી વાનરો ફરીથી હિંમત એકઠી કરે છે. હનુમાન અને અન્ય વીરો વૃક્ષો અને પથ્થરોથી હુમલો કરે છે, પરંતુ કુંભકર્ણ તેમને નિષ્ફળ બનાવી વાનરોનું ભક્ષણ કરવા લાગે છે. ત્યારે શ્રીરામ સ્વયં યુદ્ધમાં ઉતરે છે. તેઓ દિવ્ય બાણોથી કુંભકર્ણના હાથ અને પગ કાપી નાખે છે. અંતે, શ્રીરામ ઐન્દ્ર અસ્ત્રથી કુંભકર્ણનું મસ્તક છેદી નાખે છે. તેના મૃત્યુથી દેવતાઓ પ્રસન્ન થાય છે અને વાનર સેનામાં ફરી ઉત્સાહ વ્યાપી જાય છે.
Sarga 68
कुम्भकर्णवधश्रवणेन रावणविलापः (Ravana’s Lament on Hearing of Kumbhakarna’s Slaying)
આ સર્ગમાં યુદ્ધભૂમિના પરિણામથી કથા રાક્ષસભવનમાં ઊપજતા માનસિક પ્રભાવ તરફ વળે છે. દૂતોએ રાવણને જણાવ્યુ કે કુંભકર્ણે થોડા સમયમાં વાનરોને છિન્નભિન્ન કરી અનેકને ગળી ભયંકર સંહાર કર્યો, છતાં અંતે તેજસ્વી રાઘવ શ્રીરામે તેને વધ કર્યો. તેના શવનું ભયાનક, વિશાળ ચિત્રણ થાય છે—પર્વતસમાન દેહ રામના બાણોથી કાપાઈ વિકૃત ધડ બની ગયો, પ્રચંડ રક્તસ્રાવ સાથે લંકાના એક દ્વારને અટકાવી પડ્યો છે; તેથી પરાજય નગર માટે પણ અપશકુનરૂપ બને છે. આ સમાચાર સાંભળતાં રાવણ પ્રથમ મૂર્છિત થાય છે, પછી જાગીને દીર્ઘ વિલાપ કરે છે. તે કુંભકર્ણને પોતાનો “જમણો હાથ” કહી સંબોધે છે અને દેવ-દાનવોના ગર્વને ચૂર કરનાર એવો વીર રામના હાથે કેવી રીતે પડ્યો, એવો પ્રશ્ન કરે છે. તે આને કાળ/દૈવનું પ્રાબલ્ય માને છે; આકાશમાં દેવ-ઋષિઓ આનંદિત થઈ ઉપહાસ કરશે એવી કલ્પના કરે છે અને વાનરો હવે વધુ ધૈર્યથી લંકાની પ્રાચીરો ચઢી આવશે એવી વ્યૂહાત્મક સંકટની ચિંતા કરે છે. વિલાપ અંતર્મુખ બની આત્મદોષારોપમાં ફેરવે છે—આ પૂર્વ અધર્મનો વિપાક છે, ખાસ કરીને ધર્માત્મા વિભીષણને કાઢી મૂકવો અને તેની હિતવાણી અવગણવી, એ જ આ આપત્તિનું મૂળ છે એમ રાવણ સ્વીકારે છે. અંતે તે નક્કી કરે છે કે રાઘવનો વધ કર્યા વિના જીવન નિષ્ફળ છે; અને શોકથી તૂટી પડી જાય છે—કથા શૂર પ્રતિરોધથી દૈવછાયિત નિરાશ દૃઢનિશ્ચય તરફ પરિવર્તિત થાય છે।
Sarga 69
त्रिशिरा-प्रबोधनम् तथा नरान्तक-वधः (Trisira’s Counsel and the Slaying of Naranthaka)
આ સર્ગમાં કુંભકર્ણ-વધ પછી રાવણનો શોક અને વિલાપ દર્શાય છે અને ત્યાંથી કથા તીવ્ર યુદ્ધમાં વળી જાય છે. ત્રિશિરા રાવણને ઠપકો આપી રાજધર્મ યાદ કરાવે છે—રાજાએ સંયમ અને ધૈર્ય રાખવું, પોતાના વરદાન અને દિવ્ય આયુધો સ્મરી શત્રુ સામે ઉત્સાહથી ઊભા રહેવું. આ ઉપદેશથી રાવણ સાવધાન થઈ ત્રિશિરા, અતિકાય, દેવાંતક, નરાંતક, મહોદર અને મહાપાર્શ્વ—આ છ શ્રેષ્ઠ રાક્ષસ નાયકોને અભિષેક કરીને, હાથી-રથ-અશ્વ તથા ભારે શસ્ત્રોથી ભવ્ય રીતે સજ્જ કરી યુદ્ધ માટે મોકલે છે. રણભૂમિમાં તેમની આગેકૂચ ઘનઘોર મેઘ જેવી લાગે છે; વાનર-વીરો ગર્જના કરીને વૃક્ષો ઉખેડે છે અને પર્વતો ઉઠાવી પ્રતિહિંસા કરે છે. ઘોર સંઘર્ષમાં નરાંતક દીપ્ત શક્તિ (ભાલા) વડે વાનર પંક્તિઓ ચીરી ભય ફેલાવે છે. આ જોઈ સુગ્રીવ અંગદને આજ્ઞા આપે છે—અશ્વારૂઢ આ હુમલાખોરને રોક. અંગદ નિરાયુધ રહી નખ-દાંતને જ સ્વાભાવિક આયુધ કહી નરાંતકને લલકારે છે—વજ્ર સમી શક્તિ ફેંક. તે પ્રહાર સહે છે; પછી કરતલાઘાતથી નરાંતકના ઘોડાને પાડી દે છે. નરાંતકના મુષ્ટિપ્રહારને પણ ઝેલી અંગદ પ્રતિઘાતમાં એવો પ્રચંડ ઘૂસો મારે છે કે તેનું વક્ષ ફાટી જાય અને નરાંતક મરી જાય છે. દેવો અને વાનરો જયઘોષથી આકાશ ગુંજાવે છે; અંગદનું આ દુર્લભ વિજયકર્મ સેનાનું મનોબળ વધારનારું પરાક્રમ ગણાય છે.
Sarga 70
त्रिशिरा-देवान्तक-महोदर-मत्त (महापार्श्व) वधः | Slaying of Trisira, Devantaka, Mahodara, and Matta (Mahaparsva)
આ સર્ગમાં રાવણના પ્રમુખ યોદ્ધાઓ—ત્રિશિરા, દેવાંતક, મહોદર અને મહાપાર્શ્વ (મત્ત)—ના વધનું વર્ણન છે. મહોદર, દેવાંતક અને ત્રિશિરાએ મળીને અંગદ પર આક્રમણ કર્યું. અંગદે મહોદરના હાથીને મારીને તેના દાંત વડે દેવાંતક પર પ્રહાર કર્યો. અંગદની સહાયતા માટે હનુમાન અને નીલ આવ્યા. હનુમાનજીએ વજ્ર સમાન મુક્કાથી દેવાંતકનો વધ કર્યો, અને નીલે એક વિશાળ શિલાથી મહોદરને મારી નાખ્યો. ત્યારબાદ હનુમાન અને ત્રિશિરા વચ્ચે ઘોર યુદ્ધ થયું. હનુમાનજીએ ત્રિશિરાની તલવાર છીનવીને તેના ત્રણેય મસ્તક કાપી નાખ્યા. અંતમાં, મહાપાર્શ્વ (મત્ત) એ ગદા વડે વાનરો પર હુમલો કર્યો. વાનર વીર ઋષભે મહાપાર્શ્વની ગદા છીનવીને તેનાથી જ તેનો વધ કર્યો. પોતાના સેનાનાયકોને મૃત જોઈને રાક્ષસ સેના રણભૂમિ છોડી ભાગી ગઈ.
Sarga 71
अतिकायवधः (The Slaying of Atikāya)
આ સર્ગમાં રાવણનો પુત્ર અતિકાય—પર્વત સમો વિશાળ, બ્રહ્મદેવના વરથી રક્ષિત કવચધારી—રાક્ષસસેનાને અને પોતાના સ્વજનોને ઘાયલ તથા નિહત જોઈ ક્રોધે રણભૂમિમાં પ્રવેશે છે. દૂરથી રથસ્થ તે મહાવીરને જોઈ શ્રીરામ વિભીષણને પૂછે છે; વિભીષણ જણાવે છે કે તે ધાન્યમાલિનીનો પુત્ર છે, અસ્ત્રવિદ્યામાં નિપુણ છે, અને વરપ્રાપ્ત કવચને કારણે સામાન્ય શસ્ત્રોથી લગભગ અવધ્ય છે. અતિકાય વાનરવ્યূহોમાં ભય ફેલાવી યોગ્ય પ્રતિદ્વંદ્વીને લલકારે છે. લક્ષ્મણ આગળ વધે છે; ગર્વોક્તિ અને ધર્મયુક્ત વચનવિનિમયમાં ‘વીરતા વાણીમાં નહીં, કર્મમાં’ એવો ભાવ પ્રગટ થાય છે. પછી અગ્નિ, સૂર્ય, ઇન્દ્ર, વાયુ, યમ, ત્વષ્ટૃ/ઇષીક વગેરે અસ્ત્રો ક્રમે પ્રયોગ થાય છે; આકાશમાં બાણો અથડાય છે, પરંતુ અતિકાયનું અભેદ્ય કવચ ભેદાતું નથી. સર્પસદૃશ એક શરથી લક્ષ્મણ ક્ષણભર સ્તબ્ધ થાય છે, છતાં તરત સંભળી અતિકાયના રથના અશ્વો, સારથી અને ધુરા વગેરેનો નાશ કરે છે. ત્યારે વાયુદેવ ગૂઢ નિયમ જણાવે છે—વરરક્ષિત કવચને ભેદી શકે તે માત્ર બ્રાહ્મ (બ્રહ્મદેવનું) અસ્ત્ર છે. લક્ષ્મણ બ્રાહ્માસ્ત્રનું આવાહન કરે છે; તેના તેજથી જગત કંપે છે, અને તે દિવ્ય શર સર્વ પ્રતિરોધને વટાવી અતિકાયના મુકુટધારી મસ્તકને છેદી પાડી દે છે. બાકી રહેલા રાક્ષસો ભયથી લંકા તરફ ભાગે છે, વાનરસેના લક્ષ્મણનો જયઘોષ કરે છે, અને તેઓ ઝડપથી શ્રીરામની પાસે પરત આવે છે.
Sarga 72
अतिकायवधश्रवणं रावणस्य लङ्कारक्षाविधानम् (Ravana’s Reaction to Atikaya’s Death and the Fortification Orders for Lanka)
આ સર્ગમાં રાવણને સમાચાર મળે છે કે અત્યંત પરાક્રમી લક્ષ્મણે અતિકાયનો વધ કર્યો છે. આ સાંભળતાં જ તે શોક અને ક્રોધથી વ્યાકુળ થઈ જાય છે અને રામ તથા વાનરોના હાથે લંકાના પૂર્વવર્તી સેનાપતિઓ અને પ્રસિદ્ધ યોદ્ધાઓ એક પછી એક પડી ગયાનું સ્મરીને, રાક્ષસોની અજયતા અંગેનો ગર્વ ક્ષીણ થતો જુએ છે. તે ઇન્દ્રજિતે દિવ્યાસ્ત્રોથી રામ-લક્ષ્મણને બાંધ્યા હતા તે પ્રસંગ યાદ કરી આશ્ચર્ય કરે છે—દેવ-ગંધર્વોને પણ અછેદ્ય લાગતું બંધન કેવી રીતે છૂટ્યું; આથી વિરોધી પક્ષની અસર પોતાની સમજણથી પરે છે એમ તે માને છે. પછી વિલાપ છોડીને રાવણ શાસકીય આદેશ આપે છે કે નગરમાં સર્વત્ર કડક ચોકસી રાખવી. દ્વારો, પ્રવેશ-નિર્ગમ માર્ગો અને સૈન્ય-ચોકીઓની વારંવાર તપાસ કરવી; ખાસ કરીને જ્યાં સીતાની રક્ષા થાય છે તે અશોકવાટિકામાં સુરક્ષા વધુ દૃઢ કરવી. તે રાત્રિચરોને સંધ્યા, મધ્યરાત્રિ અને પ્રભાત—દરેક સમયે વાનરોની ગતિ પર નજર રાખવા કહે છે, અને સેના સ્થિર હોય કે આગળ વધતી હોય—સદા સજ્જ રહેવાનો હુકમ કરે છે. આદેશ મળતાં રાક્ષસદળ ઊભું થઈ રક્ષા-વ્યવસ્થા અમલમાં મૂકે છે. રાવણ પોતે પુત્રવધની વ્યક્તિગત આપત્તિથી અંદરથી દગ્ધ થઈ, ક્રોધના શલ્ય સાથે, વારંવાર દીર્ઘ નિશ્વાસ લેતો પોતાના ભવનમાં પરત ફરે છે.
Sarga 73
इन्द्रजितः ब्रह्मास्त्र-यागः तथा वानरसेनाविध्वंसः (Indrajit’s Brahmastra Rite and the Crushing of the Vanara Host)
સર્ગ ૭૩માં બચેલા રાક્ષસો રાવણ પાસે જઈ દેવાંતક, ત્રિશિરસ અને અતિકાય જેવા મુખ્ય વીરોના મૃત્યુનો સમાચાર આપે છે. આ સાંભળીને રાવણ શોક અને યુદ્ધની ચિંતા વડે વ્યાકુળ થાય છે; ત્યારે ઇન્દ્રજિત તેને સાંત્વના આપે છે અને રામ-લક્ષ્મણને પાડી દેવાની પ્રતિજ્ઞા કરે છે. શંખ-ભેરી, નગારાં, છત્ર-ચામર અને રાજસૈન્યના ઠાઠ સાથે તે પ્રસ્થાન કરે છે. રણભૂમિ પર પહોંચીને તે રક્ષાવ્યૂહ ગોઠવી અગ્નિહોમ કરે છે; તેમાં શસ્ત્રોને જ યજ્ઞદ્રવ્યરૂપે અર્પણ કરવામાં આવે છે. ધુમાડા વિના પ્રજ્વલિત અગ્નિમાં વિજયના શુભલક્ષણો દેખાય છે; અગ્નિદેવ આહુતિ સ્વીકારે છે. પછી ઇન્દ્રજિત બ્રહ્માસ્ત્રનું આવાહન કરી રથ અને ધનુષ્યને અભિમંત્રિત કરે છે, જેથી ગ્રહ-નક્ષત્રો સુધી કંપન થાય છે. માયાથી છુપાઈ તે બાણજાળ અને શસ્ત્રવર્ષા વરસાવે છે, પરિણામે વાનરસેના ધ્વસ્ત થાય છે અને હનુમાન, સુગ્રીવ, અંગદ, જામ્બવાન, નલ વગેરે મુખ્ય યોધ્ધાઓ ઘાયલ થાય છે. રામ બ્રહ્માસ્ત્રની દિવ્ય ઉત્પત્તિ ઓળખી લક્ષ્મણને ધૈર્યથી સહન કરવાની સલાહ આપે છે. રામ-લક્ષ્મણને વિદ્ધ અને સેનાને નિરાશ જોઈ ઇન્દ્રજિત વિજયગર્જના કરી લંકા પરત જઈ પિતા રાવણને સફળતાનો અહેવાલ આપે છે.
Sarga 74
औषधिपर्वताहरणम् / The Retrieval of the Herb-Bearing Mountain
આ સર્ગમાં ઇન્દ્રજિતના બ્રહ્માસ્ત્ર-જાળના પ્રહારથી રામ અને લક્ષ્મણ મૂર્ચ્છિત થાય છે અને વાનર સેનામાં ભારે જાનહાનિ થાય છે. નેતૃત્વમાં ગભરાટ ફેલાય છે; ત્યારે પ્રાજ્ઞશ્રેષ્ઠ વિભીષણ કહે છે કે સૃષ્ટિકર્તા-પ્રદત્ત શસ્ત્રનું માન રાખવાથી આ આપત્તિ અનિવાર્ય હતી—એ રીતે તે નાયકોને ધૈર્ય આપે છે. તે હનુમાન સાથે ઘાયલ અને પડેલાં યોદ્ધાઓને જોઈ બાણોથી વિંધાયેલ વૃદ્ધ જાંબવાનને શોધે છે; જાંબવાન દૃષ્ટિ ન હોવા છતાં અવાજથી વિભીષણને ઓળખી કહે છે કે સૌના પ્રાણરક્ષણની આશા હનુમાનના જીવન અને કર્મ પર જ આધારિત છે. હનુમાન વિનયપૂર્વક નજીક જઈ જાંબવાનનું મનોબળ જગાવે છે. ત્યારબાદ જાંબવાન ચોક્કસ આદેશ આપે છે—સમુદ્ર લાંઘીને હિમવંત પર જાઓ, ઋષભ અને કૈલાસ વચ્ચે આવેલ ઔષધિ-પર્વત શોધો અને ચાર ઔષધિઓ—મૃતસંજીવની, વિશલ્યકરણિ, સુવર્ણકરણિ અને સંધાનકરણિ—લાવી આપો. હનુમાનના ઉડાનથી ધરતી અને સમુદ્ર કંપે છે, પર્વતો દબાઈ તૂટે છે; હિમાલયમાં ઔષધિઓ છુપાઈ જાય ત્યારે હનુમાન આખું શિખર જ ઉપાડી પાછો ફરે છે. ઔષધિઓની સુગંધથી જ રામ-લક્ષ્મણ તથા વાનર યોદ્ધાઓ તરત જ ચેતન થાય છે, ઘા શમે છે અને સેના ફરી યુદ્ધક્ષમ બની ગોઠવાય છે.
Sarga 75
लङ्कादाह-प्रचोदनं तथा वानर-राक्षस-समरारम्भः (The Burning of Lanka and the Outbreak of Battle)
આ સર્ગમાં સુગ્રીવ હનુમાન તથા વાનરવીરોને કાર્યસિદ્ધિનો ઉપાય જણાવે છે—કુંભકર્ણવધ અને કુમારોના નાશથી રાવણની પ્રતિરક્ષા હવે દુર્બળ થઈ ગઈ છે. સૂર્યાસ્તે વાનરો દીપ્ત મશાલો લઈને લંકા તરફ ધસી જાય છે અને ગોપુર, પ્રતોલી તથા પ્રાસાદોમાં અગ્નિ પ્રજ્વલિત કરે છે. અગુરુ-હરિચંદન, ક્ષૌમ-કૌશેય વસ્ત્રો, મોતી-મણિ-વજ્ર-પ્રવાલ, અશ્વ-ગજ-રથની સામગ્રી, ચર્મકવચો અને શસ્ત્રસમૂહ—બધું જ અગ્નિમાં દહાય છે. ભવનો વજ્રાઘાત થયેલા પર્વતશિખર જેવી રીતે ધરાશાયી થાય છે; તોરણો વીજળીની જેમ ઝળહળે છે; રાત્રે લંકા કિન્શુકપુષ્પોથી ફૂલેલી જેવી દેખાય છે. સ્ત્રીઓના આર્તનાદ ધુમાડા સાથે દૂર સુધી સંભળાય છે અને છૂટેલા હાથી-ઘોડાંથી નગર ક્ષુબ્ધ સાગર સમાન બની જાય છે. આ વચ્ચે રામ-લક્ષ્મણ શલ્યરહિત થઈ ધનુષ ધારણ કરે છે; રામની જ્યાનો નાદ વાનર-રાક્ષસોના ઘોષને પણ વટાવી જાય છે અને તેમના શરોથી લંકાદ્વારનું ગોપુર તૂટી પડે છે. રાક્ષસ નાયકો સન્નાહ કરે છે; ક્રોધિત રાવણ કુંભકર્ણપુત્ર કુંભ-નિકુંભ તથા યૂપાક્ષ, શોણિતાક્ષ, પ્રજઙ્ઘ, કમ્પન વગેરેને મોકલે છે. બંને સેનાના ભૂષણોની દીપ્તિથી આકાશ ચંદ્ર-તારા સમાન પ્રકાશિત થાય છે અને પછી વૃક્ષ-શૈલ-મુષ્ટિ તથા અસિ-શૂલ-ગદા-પ્રાસ-તોમરોથી ઘોર વાનર-રાક્ષસ યુદ્ધ શરૂ થાય છે; બંને પક્ષની હાનિ-લાભ ‘દશ-સપ્ત’ના અનુપાતે વર્ણવાય છે.
Sarga 76
युद्धे अङ्गद-मैन्द-द्विविद-राक्षसयुद्धम्; कुम्भस्य प्रादुर्भावः तथा सुग्रीवेण पराभवः (Sarga 76: Angada and the Vanara chiefs battle Kampana, Prajaṅgha, Yūpākṣa, Śoṇitākṣa; Kumbha enters and is checked by Sugrīva)
આ સર્ગમાં વાનરો અને રાક્ષસો વચ્ચેના ભીષણ યુદ્ધનું વર્ણન છે. અંગદે પોતાના પરાક્રમથી કંપન નામના રાક્ષસ પર પર્વત શિખરથી પ્રહાર કરી તેનો વધ કર્યો. ત્યારબાદ શોણિતાક્ષ, પ્રજંઘ અને યૂપાક્ષે અંગદ પર હુમલો કર્યો, ત્યારે અંગદના મામા મૈન્દ અને દ્વિવિદ તેની મદદે આવ્યા. આ યુદ્ધમાં અંગદે પ્રજંઘને, દ્વિવિદે શોણિતાક્ષને અને મૈન્દે યૂપાક્ષને મારી નાખ્યા. આ વીરોના મૃત્યુ પછી કુંભકર્ણનો પુત્ર કુંભ રણમેદાનમાં આવ્યો અને તેણે પોતાના બાણોથી વાનર સેનાને ત્રસ્ત કરી દીધી. તેના બાણોથી અંગદ વગેરે પણ ઘાયલ થયા. અંતે સુગ્રીવે કુંભનો સામનો કર્યો. સુગ્રીવે પહેલા તેનું ધનુષ્ય તોડ્યું અને પછી મલ્લયુદ્ધમાં તેને પકડી લીધો. છેવટે સુગ્રીવે એક ભીષણ મુષ્ટિ-પ્રહારથી કુંભનો વધ કર્યો, જેનાથી રાક્ષસ સેનામાં ભય ફેલાઈ ગયો.
Sarga 77
निकुम्भवधः · The Slaying of Nikumbha (Hanuman’s Duel)
યુદ્ધકાંડના ૭૭મા સર્ગમાં સુગ્રીવે પોતાના ભાઈનો વધ કર્યો તે જોઈ નિકુમ્ભ ક્રોધથી ઉન્મત્ત થઈ વાનર-નેતાઓ સામે આવી ઊભો રહે છે. તે મહેન્દ્રશિખર સમાન મંગલમય પરિઘ (લોખંડની ગદા) ધારણ કરી ગર્જના કરતો તેને એટલી પ્રચંડ ગતિથી ઘુમાવે છે કે આકાશ જ ફરતું હોય તેમ વર્ણન થાય છે—આ ભય પેદા કરતું માનસિક યુદ્ધ છે. આ દૃશ્યથી બંને પક્ષની સેનાઓ ક્ષણભર ભયથી સ્થબ્ધ થઈ જાય છે; યુદ્ધમાં મનોબળનું મહત્ત્વ પ્રગટ થાય છે. એ સમયે માત્ર હનુમાન અડગ ઊભા રહી વક્ષસ્થળ આગળ કરે છે. નિકુમ્ભનો પરિઘપ્રહાર પડતાં જ ગદા ચુરચુર થઈ જાય છે; હનુમાનની અતિમાનવી સ્થિરતા અને માત્ર બળપ્રયોગની નિષ્ફળતા સ્પષ્ટ થાય છે. હનુમાન તરત જ પ્રચંડ મુષ્ટિપ્રહાર કરે છે; નિકુમ્ભ તેને પકડી ઉઠાવી લઈ જાય તોય બંધાયેલ અવસ્થામાં પણ હનુમાન ફરી પ્રહાર કરે છે. પછી મુક્ત થઈ હનુમાન નિકુમ્ભને જમીન પર પટકાવે છે, તેની છાતી પર ચઢી બળપૂર્વક ગળું વાળી તોડી તેને સંહારે છે. વાનરો હર્ષિત થાય છે, રાક્ષસોમાં ભય ફેલાય છે; ત્યારબાદ કથા રામ અને રાક્ષસવીર (મકર) સાથે વધતા સંઘર્ષ તરફ આગળ વધે છે.
Sarga 78
मकराक्षस्य निर्गमनम् · The Deployment of Makaraksha and Ravana’s Fury
નિકુમ્ભ અને કુમ્ભના વધનો સમાચાર સાંભળીને રાવણ શોક અને ક્રોધથી પ્રજ્વલિત થયો. તેણે ખરપુત્ર, વિશાળ નેત્રો ધરાવનાર મકરાક્ષને બોલાવી સ્પષ્ટ આજ્ઞા આપી—શ્રીરામ, લક્ષ્મણ અને વાનરસેનાનો સંહાર કર. મકરાક્ષે યુદ્ધવિશ્વાસથી આજ્ઞા સ્વીકારી; રાવણને પ્રણામ કરીને પ્રદક્ષિણા કરી અને રથ તથા સૈન્યની તૈયારી કરાવી. રથ પર આરોહણ કરીને તેણે રાક્ષસોને પોતાના આગળ વધીને પહેલું યુદ્ધ કરવા આદેશ આપ્યો. પછી રૂપ બદલનારા ભયંકર રાક્ષસદળ ગજસમૂહ સમાન ભારે બની નાયકને ઘેરી ધરતી કંપાવતું આગળ વધ્યું; ભેરી-શંખનાદ અને કરતાલધ્વનિથી રણઘોષ છવાઈ ગયો. પ્રસ્થાન સમયે અશુભ નિમિત્તો દેખાયા—સારથીનો ચાબુક પડી ગયો, ધ્વજ ઢળી પડ્યો, ઘોડાં નિર્વીર્ય થઈ રડવા લાગ્યાં અને ધૂળ ભરેલો કઠોર પવન ફૂંકાયો; છતાં તેઓ સંકેતો અવગણી રામ-લક્ષ્મણ તરફ આગળ વધ્યા.
Sarga 79
मकराक्षवधः (The Slaying of Makarākṣa)
આ સર્ગમાં લંકાયુદ્ધની વચ્ચે ખરના પુત્ર મકરાક્ષ મેદાનમાં પ્રગટ થાય છે. વાનર નેતાઓ ઉત્સાહિત થઈ યુદ્ધ માટે તૈયાર થાય છે અને વૃક્ષો, શિલાઓ તથા શસ્ત્રવર્ષાથી વાનર–રાક્ષસોનું ઘોર યુદ્ધ શરૂ થાય છે. મકરાક્ષ દંડકારણ્યની જૂની શત્રુતા યાદ કરાવી શ્રીરામને દ્વંદ્વ માટે લલકારે છે અને યમલોક મોકલવાની ધમકી આપે છે; શ્રીરામ વાણીથી નહીં, કર્મથી જ વિજય સિદ્ધ થાય એમ કહી ખરની સેના વિનાશની ઘટના સ્મરે છે. પછી બંને તરફથી તીવ્ર બાણવર્ષા થાય છે; રણનાદથી દિશાઓ ગુંજે છે અને દેવગણ પણ આકાશમાંથી તે યુદ્ધ નિહાળે છે. શ્રીરામ મકરાક્ષનો રથ તોડી તેને પગપાળા યુદ્ધ કરવા મજબૂર કરે છે. ત્યારે રાક્ષસ રુદ્રદત્ત જ્વલંત ભયંકર શૂલ—જગત્સંહાર સમાન—ઉઠાવી ફેંકે છે; દેવતાઓ પણ ભયભીત થાય છે. શ્રીરામ ત્રણ બાણોથી આકાશમાં જ તે શૂલ કાપી નાખે છે; પછી પાવકાસ્ત્ર સંધાન કરી મકરાક્ષનો વધ કરે છે, હૃદય વિદિર્ણ થઈ તે પડી જાય છે. પોતાના નાયકના પતનને જોઈ રાક્ષસો શ્રીરામના બાણભયથી લંકા તરફ પલાયન કરે છે.
Sarga 80
इन्द्रजितो यज्ञानुष्ठानं अन्तर्धानं च (Indrajit’s Rite and the Invisible Assault)
મકરાક્ષના વધનો સમાચાર સાંભળીને રાવણ ક્રોધે ભરાઈ ગયો. દાંત કચકચાવતો તેણે તાત્કાલિક પ્રતિકારનો વિચાર કર્યો અને પોતાના પુત્ર ઇન્દ્રજિત (રાવણી)ને યુદ્ધમાં ઉતરવાની આજ્ઞા આપી. ઇન્દ્રજિતે પહેલાં રાક્ષસવિધિ મુજબ અગ્નિહોમ કર્યો—શસ્ત્રોને યજ્ઞોપકરણરૂપે ગોઠવ્યાં, લાલ વસ્ત્ર ધારણ કર્યાં, લોખંડના સ્રુવ વગેરે વપરાયા અને આહુતિ માટે કાળો બકરો પકડાયો. ધૂમરહિત, સુવર્ણપ્રભ અગ્નિએ આહુતિ સ્વીકારી ત્યારે વિજયના શુભ શુકન દેખાયા; દેવ-દાનવ-રાક્ષસોને તૃપ્ત કરી તે અલંકૃત રથ પર ચઢી અંતર્ધાન થયો. અદૃશ્ય રહી તેણે આકાશમાંથી બાણવર્ષા કરી અને ધુમાડા-ધુમ્મસનું અંધકાર સર્જી દિશાઓ ગૂંચવી દીધી; શબ્દ અને રૂપ છુપાઈ ગયા. રામ અને લક્ષ્મણે દિવ્યાસ્ત્રોથી પ્રતિકાર કર્યો, પરંતુ અદૃશ્ય માયાવી શત્રુને સ્પર્શી ન શક્યા; વાનરો સૈકડાઓમાં પડી ગયા. લક્ષ્મણે વ્યાપક રીતે બ્રહ્માસ્ત્ર ચલાવવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો, પરંતુ રામે ધર્મનિયમ કહી રોક્યા—એકના કારણે અનેકનો નાશ ન કરવો, અને છુપાયેલા, શરણાગત, ભાગતા, યુદ્ધ ન કરતા અથવા અસાવધાન લોકોને મારવા ન જોઈએ. ત્યારબાદ રામે ઇન્દ્રજિતને જ નિશાન બનાવી ચોક્કસ રીતે અસ્ત્રપ્રયોગ કરવાનો નિશ્ચય કર્યો અને તેના શીઘ્ર વધનો ઉપાય વિચારવા લાગ્યા; વાનરસેના પણ તૈયાર ઊભી રહી.
Sarga 81
इन्द्रजितो मायासीतावधः · Indrajit’s Illusory Sita Episode and Hanuman’s Rebuke
આ સર્ગમાં ઇન્દ્રજિત રાઘવનો અભિપ્રાય જાણી લંકામાં અંદર ખસી જાય છે અને રાક્ષસોના વધનું સ્મરણ કરીને ક્રોધથી ઉગ્ર બને છે. તે પશ્ચિમ દ્વારથી બહાર આવી યુદ્ધ માટે તૈયાર રામ-લક્ષ્મણને જોઈ માયાનો પ્રયોગ કરે છે—રાક્ષસોની રક્ષામાં રથ પર એક માયાસીતાને બેસાડી વાનર સેનાને મોહમાં નાખવા આગળ વધે છે. વાનરો ધસી આવે છે; હનુમાન આગેવાની લઈને શસ્ત્ર સમું પર્વતશિખર ઉઠાવી રથ પાસે પહોંચે છે. એક વેણી, ધૂળથી મલિન અંગો, તપસ્વિની જેવી દેખાતી સ્ત્રીને જોઈ તે તેને મૈથિલી માની વ્યાકુળ થાય છે. ઇન્દ્રજિત નાટકીય રીતે તેના વાળ પકડી તેને મારતો અને કહે છે કે શત્રુને પીડા આપવા સ્ત્રીહિંસા પણ યોગ્ય છે. હનુમાન આ કૃત્યને નીચ અને અધર્મ કહી ધિક્કારે છે અને ઇન્દ્રજિતના તત્કાળ વિનાશ તથા મૃત્યુ પછીની અપકીર્તિની આગાહી કરે છે. ત્યારબાદ ઇન્દ્રજિત સૌની સામે તલવારથી તે માયાસીતાનો ‘વધ’ કરીને વાનરોનો પ્રયત્ન વ્યર્થ હોવાનું જાહેર કરે છે. ક્ષણભર વાનરદળ શોકથી તૂટી ભાગે છે, અને ઇન્દ્રજિત ગર્જના કરીને આનંદ કરે છે—આ માયા યુદ્ધની જરૂરિયાત નહીં, પરંતુ મનોબળ તોડવાનું શસ્ત્ર બને છે.
Sarga 82
इन्द्रजित्-हनूमद्-युद्धं तथा निकुम्भिलायां होमः (Indrajit vs Hanuman; Indrajit’s Nikumbhila rite)
યુદ્ધકાંડના ૮૨મા સર્ગમાં ઇન્દ્રજિત (મેઘનાદ)ની ગર્જના સમાન નાદ સાંભળીને વાનરપ્રમુખો ભયથી વિખેરાઈ જાય છે. ત્યારે મારુતાત્મજ હનુમાન તેમની દોડ અટકાવી, યુદ્ધોત્સાહ ગુમાવ્યાનો ઠપકો આપે છે, ફરી પંક્તિ ગોઠવીને મોરચે પર પાછા ફરવા આદેશ કરે છે. ઉત્સાહિત વાનરો વૃક્ષો અને પર્વતશિખરો ઉખાડી ગર્જના કરતાં આગળ ધસી જાય છે; હનુમાન અગ્નિ સમાન શત્રુસેનામાં પ્રવેશી અનેક રાક્ષસોનો સંહાર કરે છે. હનુમાન એક મહાશિલા રાવણિપુત્રના રથ પર ફેંકે છે; સારથી રથ બચાવી લે છે, શિલા ઇન્દ્રજિતને ન વાગે, પરંતુ ધરતી ચીરી જ્યાં પડે ત્યાંની સેના ચકનાચૂર કરે છે. વાનરો વૃક્ષ-શિલાવર્ષા કરે છે, તો ઇન્દ્રજિત અને તેના અનુચરો બાણવર્ષા તથા ત્રિશૂલ, ખડ્ગ, શક્તિ, ગદા વગેરે શસ્ત્રોથી નજીકના યુદ્ધમાં પ્રતિકાર કરે છે. શત્રુપંક્તિ રોક્યા પછી હનુમાન વ્યૂહાત્મક કારણસર વાનરસેનાને પાછી ખેંચવા કહે છે—રામકાર્ય સર્વોપરી છે; ‘સીતા હતા’ એવો ગંભીર દાવો રામને જણાવવો અને સુગ્રીવ સાથે નિર્ણયની રાહ જોવી. હનુમાન રામ તરફ જાય છે તે જોઈ ઇન્દ્રજિત નિકુંભિલામાં રક્તહોમ કરવા જાય છે; ત્યાં વિધિજ્ઞ રાક્ષસોની સાક્ષીમાં યજ્ઞાગ્નિ સૂર્ય સમાન પ્રજ્વલિત થાય છે—અને યુદ્ધ તથા અનુષ્ઠાનશક્તિના સંગમ પર સર્ગ પૂર્ણ થાય છે।
Sarga 83
त्र्यशीतितमः सर्गः (Sarga 83): Hanumān Reports Sītā’s ‘Slaying’; Rāma Collapses; Lakṣmaṇa’s Counter-Discourse on Dharma and Artha
આ સર્ગમાં રાક્ષસો અને વાનરો વચ્ચેના ઘોર સંગ્રામ-નિર્ઘોષને સાંભળી શ્રીરામ પશ્ચિમ દ્વારે હનુમાનને સહાય પહોંચાડવા ઋક્ષરાજ જાંબવાનને આદેશ આપે છે. યુદ્ધથી થાકેલા વાનરો સાથે હનુમાન આવી એક અત્યંત દુઃખદ સમાચાર આપે છે—રાવણપુત્ર ઇન્દ્રજિતે તેમની આંખો સામે રડતી સીતાને ઘાયલ કરી પાડી દીધી. આ વાત સાંભળતાં જ શોકથી વ્યાકુલ રામ છિન્નમૂળ વૃક્ષની જેમ ધરાશાયી થાય છે. વાનરવીરો તેમને ઉઠાવી કમળ-ઉત્પલ સુગંધિત જળ છાંટે છે, જાણે અણશમ અગ્નિની જ્વાલાને શાંત કરતા હોય. પછી લક્ષ્મણ વ્યથિત રામને આલિંગન આપી તીક્ષ્ણ તર્કથી ધર્મ-સંકટ રજૂ કરે છે—જો ધર્માત્મા, સંયમી પુરુષ દુઃખ ભોગવે અને અધર્મી સમૃદ્ધ થાય, તો ધર્મ નિષ્ફળ જણાય. ધર્મનું ફળ પ્રત્યક્ષ મળે છે કે નહીં, નિયતિ જ સર્વ કારણ છે કે નહીં, અને રાજધર્મમાં ‘સત્યવચન’ સર્વત્ર કેવી રીતે બંધબેસે—એવા પ્રશ્નો ઉઠાવી તે અર્થશાસ્ત્રસદૃશ યથાર્થ બતાવે છે—સમૃદ્ધિથી જ સંબંધો, કર્મ અને ગુણો ટકે છે; અર્થત્યાગથી કાર્યો અટકે અને પ્રમાદ વધે. અંતે લક્ષ્મણ ઇન્દ્રજિતજનિત શોકને પરાક્રમથી નાશ કરવાની પ્રતિજ્ઞા કરી, રામને તેમના મહાત્મ્યનું સ્મરણ કરાવી કર્તવ્યમાં સ્થિર થવા પ્રેરિત કરે છે.
Sarga 84
निकुम्भिला-यज्ञविघ्नोपदेशः (Counsel to Disrupt the Nikumbhilā Rite)
આ સર્ગમાં યુદ્ધભૂમિ પર ઊભી થયેલી માનસિક સંકટસ્થિતિ અને યોગ્ય ઉપદેશથી તેનું નિવારણ દર્શાવવામાં આવે છે. સેનાવ્યૂહ ગોઠવીને વિભીષણ પાછા આવે છે અને જુએ છે કે રામ લક્ષ્મણની ગોદમાં શોકમૂઢ પડ્યા છે; હનુમાનના સમાચારને ઇન્દ્રજિતે સીતાવધ કર્યો એમ ગેરસમજી રામ મોહગ્રસ્ત થયા છે. લક્ષ્મણ કારણ જણાવે છે; ત્યારે વિભીષણ ઉશ્કેરાટ રોકી કહે છે કે આ વાત અસંભવ છે—રાવણ સીતાને નહીં મારે; વાનરસેનાને ભટકાવવા માટે રચાયેલો આ માયાનો છલ છે. પછી વિભીષણ મુખ્ય રણનીતિ ખુલાસે કરે છે—ઇન્દ્રજિત નિકુમ્ભિલા સ્થાને જઈ હોમયજ્ઞ કરવા જાય છે; તે પૂર્ણ થયો તો તે અત્યંત દુર્જય બની જશે, યુદ્ધમાં દેવતાઓને પણ જાણે અદૃશ્ય. તેથી વિલંબ છોડીને તરત સેનાને આગળ વધારવી, ખોટો શોક ત્યાગવો અને લક્ષ્મણને મોકલવા—યજ્ઞભંગ કરીને ઇન્દ્રજિતને વદ્ય બનાવવો. આમ વિવેક અને સમયસંવેદનશીલ નીતિ શોકથી ધર્મયુક્ત કર્મ તરફ લઈ જતી કડી બને છે.
Sarga 85
निकुम्भिला-यज्ञविघ्नः · Vibhishana’s Counsel and Lakshmana’s March to Nikumbhila
આ ૮૫મા સર્ગમાં શોકથી વ્યાકુળ શ્રીરામ ક્ષણભર વિભીષણના શબ્દો સમજી શકતા નથી; પછી મન સંભાળી તેઓ સ્પષ્ટ રીતે ફરી કહવાનું કહે છે. વિભીષણ જણાવે છે કે વાનરસેનાનું યોગ્ય વિભાજન કરીને સૌને તેમના સ્થાનો પર ગોઠવી દેવામાં આવ્યા છે. તે શ્રીરામને કહે છે—દુર્બળ બનાવતી ચિંતા ત્યજો, કારણ કે તે શત્રુઓનો ઉત્સાહ વધારશે; સીતાની પ્રાપ્તિ અને રાક્ષસોના વિનાશ માટે ફરી દૃઢ પ્રયત્ન કરવો જોઈએ. પછી વિભીષણ તાત્કાલિક ગુપ્ત સમાચાર આપે છે—રાવણિપુત્ર ઇન્દ્રજિત નિકુંભિલામાં યજ્ઞ કરવા ગયો છે. તે યજ્ઞ પૂર્ણ થયો તો વરપ્રભાવથી રામપક્ષ પર મહાવિપત્તિ આવશે; યજ્ઞમાં વિઘ્ન ન પડે તો શ્રીરામનો પણ વધ શક્ય બને—એવી નબળાઈ તે વર સાથે જોડાયેલી છે. તેથી નિર્ણય થાય છે—લક્ષ્મણને તરત મોકલો; હનુમાનના નેતૃત્વમાં સમગ્ર વાનરસેના સાથે રહે, જામ્બવાન રક્ષા કરે, અને માયાવિદ્યામાં નિષ્ણાત વિભીષણ સહાય માટે પાછળથી અનુસરે. શ્રીરામ ઇન્દ્રજિતની બ્રહ્માસ્ત્ર-શક્તિ અને માયાકૌશલ્યને સ્મરીને આ અભિયાનની આજ્ઞા આપે છે. લક્ષ્મણ શસ્ત્ર ધારણ કરી શ્રીરામને પ્રણામ કરે છે, તત્કાળ કાર્ય કરવાની પ્રતિજ્ઞા કરે છે અને વેગથી નિકુંભિલા તરફ આગળ વધે છે; તે ભયંકર રાક્ષસ-વ્યૂહમાં જાણે અંધકારની ઓઢણી સમાન પ્રવેશે છે.
Sarga 86
इन्द्रजितः कर्माननुष्ठानात् उत्थाय हनूमन्तं प्रति प्रस्थानम् / Indrajit Abandons the Unfinished Rite and Moves Against Hanuman
ત્યારે વિભીષણે લક્ષ્મણને કાર્યસાધક ઉપદેશ આપ્યો—મેઘશ્યામ રાક્ષસસેનાને ત્વરાથી ભેદી નાખો, જેથી રાવણપુત્ર ઇન્દ્રજિત્ દેખાઈ આવે અને તેનું અનુષ્ઠાન પૂર્ણ થાય તે પહેલાં જ તેને ઘાત કરી શકાય. પછી ભયંકર યુદ્ધ શરૂ થયું; બાણો, વૃક્ષો અને પર્વતશિખરો ફેંકાતા આકાશ જાણે ઢંકાઈ ગયું. વાનરો અને ભાલૂઓ પોતાના સ્વાભાવિક શસ્ત્રોથી પ્રચંડ આક્રમણ કરવા લાગ્યા. પોતાની સેનાનો આર્તનાદ સાંભળી દુર્જય ઇન્દ્રજિત્ અધૂરું કર્મ છોડીને ઊઠ્યો. તે વનના અંધકારમાંથી બહાર આવી તૈયાર રથ પર ચઢ્યો અને મેઘપ્રભા, રક્ત નેત્રો તથા મૃત્યુસમાન ભયંકર રૂપે પ્રગટ થયો. રાક્ષસો દ્વારા લક્ષ્મણ ઘેરાયેલો જોઈ હનુમાન મહાવૃક્ષો ઉઠાવી પ્રલયાગ્નિની જેમ શત્રુપંક્તિઓને દહન કરવા લાગ્યો. હજારો રાક્ષસ ત્રિશૂલ, ખડ્ગ, શક્તિ, લોખંડના દંડ, પરશુ, ઘન, ભિંદિપાલ વગેરે સર્વ શસ્ત્રો લઈને હનુમાન પર તૂટી પડ્યા. ત્યારે ઇન્દ્રજિત્એ સારથિને વાનરશ્રેષ્ઠ તરફ રથ હાંકવાનો આદેશ આપ્યો અને રથમાંથી શરવર્ષા વરસી. હનુમાન પ્રહાર સહન કરીને સીધો પડકાર આપ્યો. વિભીષણે લક્ષ્મણને ચેતવ્યો—ઇન્દ્રજિત્ હનુમાન તરફ ધસી આવ્યો છે, તાત્કાલિક સંહાર કરો; લક્ષ્મણે રથસ્થ ઇન્દ્રજિત્ને ઓળખીને પ્રતિઉત્તરરૂપે બાણવર્ષા શરૂ કરી.
Sarga 87
न्यग्रोध-प्रवेश-निवारणम् (Preventing Indrajit’s Banyan-Tree Rite) / Indrajit Confronts Vibhishana
વિભીષણે લક્ષ્મણને યોગ્ય ઉપદેશ આપી તેને વનપ્રદેશમાં લઈ જઈ મેઘશ્યામ, ભયંકર ન્યગ્રોધ (વડ) બતાવ્યો. તેણે કહ્યું કે ઇન્દ્રજિત ત્યાં હવન-આહુતિ કરીને મંત્રબળથી અદૃશ્ય બની જાય છે અને યુદ્ધમાં ઘાતક લાભ મેળવે છે; તેથી ઇન્દ્રજિત ન્યગ્રોધમાં પ્રવેશે તે પહેલાં જ લક્ષ્મણે જ્વલંત બાણોથી તેના રથ, ઘોડા અને સારથીનો નાશ કરવો જોઈએ. લક્ષ્મણ ધનુષ્ય તાણી, પ્રત્યંચાનો ટંકાર કરી, તે ક્ષણની રાહ જુએ છે. ત્યારે તેજસ્વી રથ પર ઇન્દ્રજિત પ્રગટ થઈ સીધા યુદ્ધનું આહ્વાન કરે છે. પછી કઠોર વાક્યવિનિમય થાય છે—ઇન્દ્રજિત વિભીષણને સ્વજનો ત્યજી ‘પરાયાં’ની શરણમાં ગયેલો કહી ધિક્કારે છે અને દોષ હોવા છતાં પોતાના પક્ષ પ્રત્યે વફાદારી રાખવી જોઈએ એમ દલીલ કરે છે. વિભીષણ ધર્મને આધાર બનાવી ઉત્તર આપે છે: રાક્ષસકુળમાં જન્મ્યો હોવા છતાં મેં ક્રૂર કર્મો ત્યાગ્યા; અધર્મનો સંગ વિષધર સર્પને ઝટકીને ફેંકી દેવા જેવો કે સળગતા ઘરથી દૂર ભાગવા જેવો છે. તે રાવણના દોષ—ચોરી, પરસ્ત્રીહરણ, મિત્રોમાં અવિશ્વાસ, ઋષિહિંસા, દેવદ્વેષ, અહંકાર, ક્રોધ અને વૈર—ગણીને કહે છે કે આ દોષોએ મેઘો પર્વતને ઢાંકે તેમ તેના કલ્યાણને ઢાંકી દીધું છે અને લંકાનો વિનાશ નજીક છે. અંતે તે ચેતવે છે કે ઇન્દ્રજિત મૃત્યુપાશથી બંધાયેલો છે; લક્ષ્મણના બાણો સામે ઊભો રહીને તે જીવતો પાછો ફરશે નહીં.
Sarga 88
इन्द्रजित्-लक्ष्मण संवादः तथा युद्धप्रवृत्तिः (Indrajit and Lakshmana: War-Boasts, Rebuke, and the Clash)
સર્ગ ૮૮ માં શાબ્દિક યુદ્ધ તરત જ તીવ્ર ધનુર્વિદ્યાના સંગ્રામમાં ફેરવાઈ જાય છે. વિભીષણની વાત સાંભળીને ક્રોધિત થયેલો ઇન્દ્રજિત, કાળા ઘોડાઓ જોડેલા રથમાં સવાર થઈને રણમેદાનમાં આવે છે. તે લક્ષ્મણને યમલોક મોકલવાની ધમકી આપે છે અને કહે છે કે ગીધ અને શિયાળ તેના મૃતદેહને ખાશે. લક્ષ્મણ નિર્ભયતાથી ક્ષાત્રધર્મ મુજબ જવાબ આપે છે કે વિજય માત્ર વાતોથી નહીં, પરંતુ પરાક્રમથી મળે છે. અદ્રશ્ય થઈને લડવું એ ચોરનું કામ છે, વીરનું નહીં. ત્યારબાદ બંને વચ્ચે ભયંકર યુદ્ધ થાય છે. ઇન્દ્રજિત સાપ જેવા ઝેરી બાણ છોડે છે, છતાં લક્ષ્મણ 'ધુમાડા વગરના અગ્નિ' સમાન તેજસ્વી રહે છે. લક્ષ્મણે ઇન્દ્રજિતની છાતીમાં પાંચ બાણ માર્યા અને ઇન્દ્રજિતે ત્રણ બાણોથી વળતો પ્રહાર કર્યો. બે મહાયોદ્ધાઓ વચ્ચેનું આ યુદ્ધ આકાશી ગ્રહોના ટકરાવ જેવું ભાસે છે.
Sarga 89
इन्द्रजित्-लक्ष्मणयोर् घोरः शरयुद्धः (Indrajit and Lakshmana’s Fierce Exchange of Arrows)
આ ૮૯મા સર્ગમાં લક્ષ્મણ–ઇન્દ્રજિતનું દ્વંદ્વ વાક્-યુદ્ધ અને શર-યુદ્ધના ફેરબદલ સાથે વધુ ભયંકર બને છે. ક્રોધને સંયમમાં રાખીને લક્ષ્મણ નિશાનચૂક વિના બાણ છોડે છે; ધનુષ્યની ટંકાર રાક્ષસ-નાયકના મનમાં કંપન જગાવે છે. વિભીષણ ઇન્દ્રજિતના ચહેરાની ફિકાશને માનસિક ભંગની નિશાની તરીકે જુએ છે. ઇન્દ્રજિત અગાઉના યુદ્ધમાં લક્ષ્મણ બેભાન થયા હતા તે વાત ઉછાળી તેમને ઉશ્કેરે છે, સ્મૃતિને પડકારે છે અને ‘યમના ધામ’ તરફ આવવાની ધૃષ્ટતા કર એમ ધિક્કારે છે. ત્યારબાદ બંને તરફથી બાણવર્ષા થાય છે—લક્ષ્મણ બાણો વરસાવે છે; ઇન્દ્રજિત લક્ષ્મણ, હનુમાન અને વિભીષણને પણ ભેદે છે; ઢાલો, કવચો અને ધ્વજો તૂટી પડે છે. કથનમાં ધૈર્યનું ભારણ છે—કોઈ પાછો હટતો નથી, થાક દેખાતો નથી. આકાશ બાણોના જાળથી ભરાઈ જાય છે, જાણે પ્રલયકાળના વાદળો છવાયા હોય. રક્તધારા ધોધ જેવી વહે છે અને દેહો ફૂલેલા વૃક્ષો જેવી ઝળહળે છે—યુદ્ધમાં સ્થિરતા, ચોકસાઈ અને માનસિક લાભ ન છોડવાનો ઉપદેશ મળે છે. અંતે વિભીષણ અજય સમા લક્ષ્મણને સહારો આપવા આગળ આવે છે, મિત્રધર્મ અને રણસેવાની સૂચના આપતા.
Sarga 90
इन्द्रजित्-लक्ष्मणयुद्धम् तथा वानरप्रोत्साहनम् (Indrajit-Lakshmana Battle and the Rallying of the Vanaras)
યુદ્ધકાંડના ૯૦મા સર્ગમાં લંકાયુદ્ધનો નિર્ણાયક તબક્કો બે પરસ્પર જોડાયેલા પ્રવાહોમાં પ્રગટ થાય છે—(૧) વિભીષણ દ્વારા વાનર નેતાઓને વ્યૂહાત્મક પ્રોત્સાહન અને (૨) લક્ષ્મણ તથા ઇન્દ્રજિત (રાવણી) વચ્ચેના દ્વંદ્વયુદ્ધની વધતી ઉગ્રતા. બંને વિજયલક્ષી બની સામસામે ઊભા છે, જાણે બે યુદ્ધગજ ટકરાય; વિભીષણ મોરચે આગળ રહી યુદ્ધને જોઈ માર્ગદર્શન આપે છે. વિભીષણ પહેલેથી સંહારાયેલા મુખ્ય રાક્ષસ સેનાપતિઓનું વર્ણન કરીને બાકી યુદ્ધને એક સંકુચિત લક્ષ્યમાં કેન્દ્રિત કરે છે—રાક્ષસ પ્રતિરોધનો મુખ્ય સ્તંભ હવે ઇન્દ્રજિત જ છે (રાવણ અંતિમ અપવાદ). રામકાર્ય માટે ભાઈના પુત્ર પર પ્રહાર કરવો પડે તે ધર્મસંકટ અને સ્વજનવધની નૈતિક કિંમત પણ તે વ્યક્ત કરે છે. વાનરશ્રેષ્ઠો આ વાણીથી વધુ રણોત્સાહિત થાય છે. પછી યુદ્ધચિત્ર વધુ ભયંકર બને છે—જાંબવાન વાનરસેનાસહ શસ્ત્રધારી રાક્ષસો સાથે ઘમાસાણ કરે છે; હનુમાન લક્ષ્મણને રથમાંથી ઉતારી, ઉપાડેલા સાલવૃક્ષથી રાક્ષસ પંક્તિઓને ચીરવી નાંખે છે. લક્ષ્મણ–ઇન્દ્રજિતનું શરવર્ષ એટલું ઝડપી થાય છે કે ધનુષ્યહસ્તની ગતિ પણ અદૃશ્ય જેવી લાગે; આકાશ બાણજાળથી ઢંકાય છે, અંધકાર અને અપશકુન વધે છે, અને યુદ્ધધ્વનિ દેવાસુર સંગ્રામ જેવી લાગે છે. પછી નિર્ણાયક વળાંકો આવે છે—સૌમિત્રિ ઇન્દ્રજિતના ચાર ઘોડાંને ભેદે છે; ભલ્લબાણથી સારથીનું શિરચ્છેદ થાય છે; ઇન્દ્રજિત ક્ષણભર પોતે સારથીનું કાર્ય કરે છે. વાનર નેતાઓ કૂદી ઘોડાંનો વધ કરે છે, તેથી ઇન્દ્રજિતને પગપાળા યુદ્ધ કરવું પડે છે. લક્ષ્મણ ઘન બાણવર્ષાથી તેને રોકે છે; ઇન્દ્રજિતના વિષાદને જોઈ વાનરોનું મનોબળ વધે છે. સર્ગના અંતે ઇન્દ્રજિત પગપાળા આગળ વધે છે અને લક્ષ્મણ તેની નવી શરવર્ષાને અવરોધી તેના પતન તરફની ગતિ દૃઢ કરે છે.
Sarga 91
इन्द्रजित्-वधः (The Slaying of Indrajit)
યુદ્ધકાંડના ૯૧મા સર્ગમાં સૌમિત્રી લક્ષ્મણ અને રાવણી ઇન્દ્રજિત વચ્ચે નિર્ણાયક દ્વંદ્વયુદ્ધ થાય છે. ઇન્દ્રજિત સુવર્ણાભૂષિત રથ તૈયાર કરીને ફરી રણમાં પ્રવેશે છે અને લક્ષ્મણ તથા વિભીષણ પર ઘોર બાણવર્ષા કરે છે; વાનર-નાયકોને પણ પોતાની લાઘવયુક્ત શરવૃષ્ટિથી વ્યાકુળ કરે છે. લક્ષ્મણ તેના ધનુષ્યો કાપી નાખે છે, તેને વારંવાર ઘાયલ કરે છે અને સારથીને સંહાર કરીને રથની વ્યવસ્થા ભંગ કરે છે; તેથી ઘોડા નિયંત્રણ વિના ફરવા લાગે છે. વિભીષણ પણ સામસામે યુદ્ધ કરે છે. ક્રોધ અને દૈવપ્રેરણાથી ઇન્દ્રજિત પહેલા અગ્ન્યસ્ત્ર, પછી શસ્ત્રવૃષ્ટિરૂપે પ્રગટ થતું અસુરાસ્ત્ર પ્રયોગ કરે છે. લક્ષ્મણ સૌર્ય અને માહેશ્વર પ્રતિઉપાયો વડે તે અસ્ત્રોને નિષ્ફળ કરે છે; દેવગણ સાક્ષી રહી તેમની રક્ષા કરે છે. અંતે લક્ષ્મણ અજય ઐન્દ્રાસ્ત્ર ધારણ કરીને સત્યવચનથી તેનું સંસ્કાર કરે છે અને પ્રક્ષેપ કરે છે; તે ઇન્દ્રજિતનું શિરચ્છેદ કરે છે અને લોકભયનો અંત આવે છે. દેવદુંદુભિ વાગે છે, પુષ્પવૃષ્ટિ થાય છે અને રાક્ષસસેના વિખેરાઈને ભાગી જાય છે.
Sarga 92
युद्धकाण्डे द्विनवतितमः सर्गः · Indrajit’s Fall, Rama’s Embrace, and Sushena’s Battlefield Healing
આ સર્ગમાં ઇન્દ્રજિતના વધ પછીની તાત્કાલિક ઘટનાઓ વર્ણવાય છે. રક્તથી લથપથ અને બાણોથી ઘાયલ લક્ષ્મણ શ્રીરામને ઇન્દ્રજિતના ભયંકર વધની વાત કહે છે; વિભીષણ પણ રાક્ષસકુમારનું શિરચ્છેદ થયાનું પ્રમાણ આપે છે. ત્યારે શ્રીરામ લક્ષ્મણની કીર્તિ વધારી જાહેર પ્રશંસા કરે છે અને ભ્રાતૃસ્નેહથી તેને પોતાની ગોદમાં બેસાડી, વારંવાર બાણોથી પીડિત દેહ તપાસી સાંત્વના આપે છે. શ્રીરામ આ ઘટનાને રાવણની યુદ્ધશક્તિ માટે નિર્ણાયક આઘાત માને છે; શોકગ્રસ્ત રાવણ હવે વિશાળ સેનાસહિત બહાર આવશે એમ કહી, તેને સમાપ્ત કરવા પોતાની તૈયારી જાહેર કરે છે. ત્યારબાદ રણભૂમિની સારવાર અને મૈત્રીસેનાના કલ્યાણનો પ્રસંગ આવે છે—શ્રીરામ સુષેણને બોલાવી લક્ષ્મણ, વિભીષણ તેમજ ઘાયલ ઋક્ષ અને વાનર યોદ્ધાઓના બાણ કાઢી સારવાર કરવા આદેશ આપે છે. સુષેણ નાક દ્વારા શ્વાસથી ગ્રહણ થતી પરમ ઔષધિ આપે છે; તરત જ લક્ષ્મણ વિશલ્ય, વેદનારહિત અને સંપૂર્ણ સ્વસ્થ થાય છે. બધા મૈત્રીનાયકો આનંદિત થાય છે અને લગભગ અશક્ય એવા આ કાર્યની પ્રશંસાથી સેનાનો ઉત્સાહ અત્યંત વધે છે।
Sarga 93
Sarga 93: Rāvaṇa’s Grief and Fury after Indrajit’s Fall; Move to Slay Vaidehī and Ministerial Restraint
આ સર્ગમાં પૌલસ્ત્ય રાવણના મંત્રીઓ વિભીષણની સહાયથી લક્ષ્મણે મેઘનાદ/ઇન્દ્રજિતનો વધ કર્યો હોવાની દુઃખદ વાત જણાવે છે. તે સાંભળતાં રાવણ પહેલાં મૂર્ચ્છિત થાય છે, પછી પુત્રશોકમાં વિલાપ કરે છે અને અંતે તેનો ક્રોધ પ્રલય સમાન પ્રચંડ બને છે. તેની ભ્રુકુટી પ્રલય-સમુદ્ર જેવી, મુખમાંથી અગ્નિ-ધુમાડો ફૂટતો હોય તેમ, અને આંસુ જળતા દીવામાંથી ટપકતા તેલ જેવા—એવા મહાઉપમાઓથી તેની માનસિક સ્થિતિ ચિતરાય છે. બ્રહ્મદત્ત અખંડ કવચ અને ભયંકર ધનુષ્યનું સ્મરણ કરીને તે પોતાના વરબળ અને દિવ્યાસ્ત્રોની સુરક્ષા જાહેર કરે છે, રાક્ષસોની યુદ્ધભાવના ફરી કઠોર કરે છે અને રામ-લક્ષ્મણ પર પુનઃ આક્રમણની ઘોષણા કરે છે. પરંતુ શોક પ્રતિશોધને ભટકાવે છે—તે વૈદેહી સીતાનો નાશ કરવાનો નિશ્ચય કરીને ખડ્ગ લઈને અશોકવન તરફ દોડી જાય છે; રાક્ષસો તેને અજેય માની આનંદિત થાય છે. પછી સીતાનો દૃષ્ટિકોણ આવે છે—તે ભયથી કંપે છે, હનુમાનએ અગાઉ સૂચવેલી મુક્તિ સ્વીકારી ન હતી તે માટે પોતાને ધિક્કારે છે અને રામ તથા કૌસલ્યાની ચિંતા કરે છે. ત્યારે ધર્મનિષ્ઠ મંત્રી સુપાર્શ્વ રાવણને રોકે છે—સ્ત્રીવધ અધર્મ છે; ક્રોધનો પ્રયોગ યુદ્ધમાં થવો જોઈએ, સીતાપર નહીં. આ ઉપદેશ સ્વીકારી રાવણ પાછો વળે છે અને ફરી સભા તરફ જાય છે—ખાનગી બદલા પરથી હટી જાહેર યુદ્ધધર્મ તરફ તાત્કાલિક પુનઃસંયોજન થાય છે.
Sarga 94
रावणस्य सभाप्रवेशः · रामस्य शरवृष्ट्या राक्षससेनाविनाशः (Ravana Enters Council; Rama’s Arrow-Storm Destroys the Rakshasa Host)
સર્ગ ૯૪માં રાવણ શોક અને ક્રોધથી વ્યથિત થઈ સભામાં પ્રવેશ કરે છે અને સેનાનાયકોને હાથ જોડીને કહે છે કે આક્રમણ એક જ લક્ષ્ય—રામ—પર કેન્દ્રિત કરવું. તે હાથી, ઘોડા, રથ અને પદાતિ દળની સંયુક્ત ગોઠવણી કરીને એકસાથે ચઢાઈ કરવાનો આદેશ આપે છે. સૂર્યોદય સાથે જ ભયંકર યુદ્ધ શરૂ થાય છે. બાણ, ગદા, ખડ્ગ, પરશુ, વૃક્ષો અને શિલાઓ પરસ્પર ફેંકાય છે; રણભૂમિ ધૂળ અને રક્તથી છવાઈ જાય છે—રક્તની નદીઓ વહેતી હોય તેમ, દેહો તરતા કાષ્ઠ સમા અને યુદ્ધયંત્રો કાંઠા-વૃક્ષ સમા દેખાય છે. ઘાયલ વાનરો રામની શરણ લે છે. ત્યારે રામ રાક્ષસસેનામાં પ્રવેશ કરીને અતિપ્રચંડ શરવૃષ્ટિ વરસાવે છે અને ગંધર્વ-સંબંધિત પરમાસ્ત્રનો પ્રયોગ કરે છે. તેમના વેગથી રાક્ષસોમાં ભ્રમ થાય છે—તેમને અનેક રામ દેખાય છે, રામને સીધા જોઈ શકતા નથી અને મોહક્રોધમાં એકબીજાને જ ઘા કરે છે. અલ્પ સમયમાં જ રાક્ષસબળનો ભારે સંહાર થાય છે અને બચેલા લંકા તરફ પલાયન કરે છે. દેવગણ રામની સ્તુતિ કરે છે. રામ સુગ્રીવ, વિભીષણ, હનુમાન, જામ્બવાન, મૈંદ અને દ્વિવિદને કહે છે કે આવી દિવ્ય અસ્ત્રશક્તિ માત્ર તેમની અને ત્ર્યંબક (શિવ)ની જ છે.
Sarga 95
युद्धकाण्डे पञ्चनवतितमः सर्गः (Sarga 95: Lamentation in Laṅkā and the Causal Chain of Enmity)
આ સર્ગમાં યુદ્ધના મહાવિનાશનો હિસાબ અને તેના કારણોની વિચારસભર તપાસ આવે છે. રાવણે મોકલેલી અગ્નિવર્ણ ઘોડાવાળી સેના, ધ્વજોથી શોભિત સુવર્ણાભૂષિત રથો, લોખંડના દંડધારી યોદ્ધાઓ અને માયાવી રાક્ષસો—બધા રામના તીક્ષ્ણ, દીપ્ત, સુવર્ણાલંકૃત બાણોથી ધરાશાયી થાય છે; રામનું ‘અક્લિષ્ટકર્મ’ (અથક પરાક્રમ) વિશેષ રીતે પ્રગટ થાય છે. પછી રાક્ષસી સ્ત્રીઓ અને બચેલા લોકો એકત્ર થઈ પતિ, પુત્ર અને સ્વજનો માટે વિલાપ કરે છે અને પૂછે છે કે વૈરનો આ ક્રમ ક્યાંથી શરૂ થયો—શૂર્પણખાની રામ પ્રત્યેની દુર્ભાગ્યપૂર્ણ ઇચ્છા, તેનો નિંદિત હુમલો, તેના પરિણામે ખર-દૂષણનો વિનાશ અને અંતે સીતાહરણ. રામના પરાક્રમના “પર્યાપ્ત પુરાવા” તરીકે વિરાધવધ, જનસ્થાનનું અભિયાન, ખર-દૂષણ-ત્રિશિરા-કબંધ-વાલિવધ અને સુગ્રીવનું પુનઃસ્થાપન યાદ કરવામાં આવે છે; વિભીષણની ધર્મયુક્ત સલાહને રાવણે નકારી, એ પણ જણાવાય છે. સામૂહિક ભય વધે છે—લંકા શ્મશાન સમી કલ્પાય છે, અપશકુનો ઊઠે છે, અને રામની તુલના રુદ્ર, વિષ્ણુ, ઇન્દ્ર અથવા અંતક (મૃત્યુ) સાથે થાય છે. બ્રહ્માના વરદાનનું સ્મરણ કરીને સમજાવવામાં આવે છે કે દેવ-દાનવ-રાક્ષસોથી રાવણ સુરક્ષિત હતો, પરંતુ મનુષ્યોથી નહીં; તેથી મનુષ્યાવતાર રામ જ તેના પતનનું સાધન બને છે. અંતે સ્ત્રીઓ પરસ્પર આલિંગન કરીને કરુણ રોદન કરે છે—આ યુદ્ધ માત્ર સૈન્યપરાજય નહીં, ધર્મ સામે કર્મફળનો નૈતિક હિસાબ પણ છે.
Sarga 96
युद्धाय रावणस्य निर्याणं तथा उत्पातदर्शनम् (Ravana’s Mobilization for War and the ظهور of Fatal Portents)
લંકામાં સર્વત્ર વિલાપ સાંભળીને રાવણને નગરની વ્યાકુલતા અને યુદ્ધનો ઘરઘર પર પડેલો ભાર સમજાયો; તે ક્ષણભર થંભી ગયો. પછી ક્રોધથી ભયંકર રૂપ ધારણ કરીને મહોદર, મહાપાર્શ્વ અને વિરূপાક્ષને તાત્કાલિક આદેશ આપ્યો કે બાકી રહેલા નિશાચરોને યુદ્ધ માટે એકત્ર કરો. ગર્વભર્યા સંકલ્પોમાં તે કહે છે—રાઘવ અને લક્ષ્મણને યમધામે મોકલી દઈશ, ખર, કુંભકર્ણ, પ્રહસ્ત અને ઇન્દ્રજિતના વધનો બદલો લઈશ, અને મેઘસમાન બાણવર્ષાથી વાનરદળોનો સંહાર કરીશ. રાક્ષસો અનેક પ્રકારનાં શસ્ત્રો ધારણ કરીને રથોમાં ચઢી ગર્જના કરતા બહાર નીકળે છે. રાવણ ધનુષ ઉંચું કરીને તેજસ્વી રીતે આગળ વધે છે ત્યારે ઘોર અપશકુનો દેખાય છે—સૂર્ય મ્લાન થાય છે, દિશાઓ અંધારી બને છે, ઉલ્કાપાત થાય છે, રક્તવર્ષા પડે છે, પશુ-પક્ષીઓ અશુભ ધ્વનિ કરે છે, અને તેના ડાબા નેત્ર તથા ભુજામાં ફડકણ થાય છે. છતાં તે અટકતો નથી; ભયંકર યુદ્ધ શરૂ થાય છે અને તેના સુવર્ણપંખી બાણો વાનરપંક્તિઓમાં ગંભીર ઘા કરે છે.
Sarga 97
सप्तनवतितमः सर्गः (Yuddha Kāṇḍa 97): Sugrīva’s Onslaught and the Fall of Virūpākṣa
આ સર્ગમાં રાવણની પ્રચંડ બાણવૃષ્ટિથી યુદ્ધભૂમિ પર થયેલા ભારે ક્ષયનું વર્ણન છે. જ્વલંત બાણો સહન ન થતાં વાનરો છૂટા પડી ગયા અને ધરતી કપાયેલા-છિન્નભિન્ન દેહોથી છવાઈ ગઈ. અનેક વાનરોને હેરાન કરી રાવણ પછી યુદ્ધની દિશા ફેરવી રાઘવ (શ્રીરામ) તરફ આગળ વધ્યો. આ જોઈ સેનાપતિ સુગ્રીવે વિખેરાયેલી વાનરસેનાને સ્થિર રાખવા સુષેણને વ્યૂહ-રક્ષણમાં નિયુક્ત કર્યો અને પોતે વૃક્ષને શસ્ત્ર બનાવી આગળ ધસી ગયો; અન્ય યુથપતિઓ પણ શિલાઓ અને વૃક્ષો લઈને સાથે આવ્યા. સુગ્રીવે મેઘોની ગારાવૃષ્ટિ જેવી શિલાવૃષ્ટિ કરીને રાક્ષસોની પંક્તિઓને ચકનાચૂર કરી દીધી. ત્યારે વિરূপાક્ષ નામનો રાક્ષસવીર પોતાનું નામ ઘોષિત કરી મદમસ્ત હાથી પર ચઢ્યો અને બાણોથી સુગ્રીવ તથા વાનર અગ્રપંક્તિ પર પ્રહાર કરીને રાક્ષસોની હિંમત વધારવા લાગ્યો. વૃક્ષપ્રહાર, શિલાપ્રક્ષેપ, ખડ્ગછેદ, મુષ્ટિ અને કરતલાઘાતથી બંને વચ્ચે ઘોર દ્વંદ્વ થયું. અંતે સુગ્રીવના વજ્રસમાન કરતલાઘાતથી વિરূপાક્ષ ધરાશાયી થયો; રક્ત ધોધની જેમ વહ્યું. વાનરો હર્ષિત થયા અને રાક્ષસસેના સ્તબ્ધ તથા અસ્તવ્યસ્ત બની ગઈ.
Sarga 98
महोदरवधः (The Slaying of Mahodara)
યુદ્ધકાંડના અઠ્ઠાણુંમા સર્ગમાં મહોદરવધનું વર્ણન છે. પોતાની સેના તૂટતી અને વિરূপાક્ષના પતનથી ક્રોધિત રાવણ મહોદરને ‘વિજયની આશા’ માની, રાજાશ્રયનું ઋણ ઉત્તમ પરાક્રમથી ચૂકવવા આદેશ આપે છે. મહોદર પતંગ જેમ અગ્નિમાં પડે તેમ વાનરસેનામાં ઘૂસી ભારે સંહાર કરે છે અને દળોને વિખેરી નાખે છે. વાનરો ભંગાય ત્યારે સુગ્રીવ તેમને ધીરજ આપી સ્વયં મહોદર સાથે દ્વંદ્વયુદ્ધ કરે છે. શિલાઓના પ્રહાર, શાલવૃક્ષને ગદા સમાન ચલાવવું, પરિઘ (લોખંડનો દંડ)નો પ્રયોગ, ગદાયુદ્ધ અને અંતે ખડ્ગ-ઢાલનું ઘોર યુદ્ધ—આ રીતે શસ્ત્રપ્રયોગ ક્રમે વધે છે. મધ્યગ્રીષ્મે સૂકાઈ ગયેલા સરોવર જેવી સેના ક્ષીણ થતી અને વીજળીসহ મેઘ સમા બંને યોદ્ધાઓ ગર્જતા—એવી ઉપમાઓથી યુદ્ધની તીવ્રતા દેખાડાય છે. અંતે મહોદર શરીરમાં અટવાયેલો ખડ્ગ કાઢવામાં વ્યસ્ત હોય ત્યારે સુગ્રીવ તેનું મસ્તક છેદી નાખે છે. તેથી રાક્ષસોમાં ભય ફેલાઈ તેઓ ભાગે છે, વાનરો હર્ષથી જયઘોષ કરે છે અને રાવણનો ક્રોધ વધુ ઘેરો બને છે—આ પ્રસંગ યુદ્ધમાં નિર્ણાયક વળાંક અને સંકટમાં નેતૃત્વધર્મનું નૈતિક દર્શન બને છે।
Sarga 99
Mahāpārśva-vadhaḥ: The Slaying of Mahāpārśva (Angada’s Counterstrike)
સુગ્રીવે મહોદરને માર્યો તે જોઈ મહાપાર્શ્વનો ક્રોધ અત્યંત વધ્યો. તેણે ભયંકર બાણવર્ષા કરીને અઙ્ગદની વાનરસેનાને વ્યથિત કરી—ક્યાંક અંગછેદ, ક્યાંક ઘા—અને આગળની પંક્તિ ક્ષણભર નિરાશ થઈ ગઈ. આ મનોબળભંગ જોઈ અઙ્ગદ આગળ ધસી ગયો અને લોખંડનો પરિઘ ફેંકીને મહાપાર્શ્વને રથ પરથી પાડી દીધો; એ જ સમયે જામ્બવાને વિશાળ શિલા ફેંકી રાક્ષસોની રથપંક્તિ પર પ્રહાર કર્યો, ઘોડાંને મારી રથ તોડી નાંખ્યો. ચેતના પાછી આવતાં મહાપાર્શ્વ ફરી યુદ્ધમાં ઝંપલાવ્યો—અઙ્ગદને બાણોથી વિંધ્યો અને જામ્બવાન તથા ગવાક્ષને પણ ઘાયલ કર્યા. ત્યારે અઙ્ગદે ભયંકર પરિઘ ઉઠાવી ઘુમાવી મહાપાર્શ્વ પર પ્રહાર કર્યો અને નજીક જઈ કરતલથી પણ આઘાત કર્યો. મહાપાર્શ્વે પ્રતિઉત્તરમાં યુદ્ધકુહાડી ફેંકી, પરંતુ અઙ્ગદે તેને ટાળી દીધી. અંતે અઙ્ગદે વક્ષ-હૃદયપ્રદેશને લક્ષ્ય કરીને નિર્ણાયક મુષ્ટિપ્રહાર કર્યો; મહાપાર્શ્વનું હૃદય ચકનાચૂર થયું અને તે રાક્ષસ મૃત પડી ગયો. વાનરોએ વિજયનાદ કર્યો, લંકાના પ્રાસાદો કંપી ઊઠ્યા; આ ગાજ સાંભળી રાવણ ફરી યુદ્ધ તરફ વળ્યો—રણનીતિ અને માનસિક દબાણ બંનેમાં તીવ્ર વધારો થયો.
Sarga 100
रावण-रामयुद्धप्रारम्भः (The Intensification of the Rama-Ravana Duel)
મહોદર, મહાપાર્શ્વ અને મહાબલી વિરূপાક્ષના વધ પછી રાવણ પરમ ક્રોધથી ઉદ્ભ્રાંત થાય છે અને સારથિને વેગથી આગળ ધપાવવાનો આદેશ આપે છે. તેના રથના પ્રચંડ ગમનથી જાણે દિશાઓ કંપે છે. ત્યારબાદ તે બ્રહ્મદત્ત તામસાસ્ત્રનું સંધાન કરે છે; અંધકાર છવાઈ જાય છે, વાનરસેના દગ્ધ અને વ્યાકુળ થઈ છૂટીછવાઈ દોડે છે અને ધરતી પર ધૂળના ઘોર વંટોળ ઊઠે છે. વિખેરાયેલા વાનરો અને નજીક આવતો રાવણ જોઈ શ્રીરામ લક્ષ્મણ સાથે દૃઢપણે ઊભા રહે છે—બન્ને વિષ્ણુ-ઇન્દ્ર સમાન તેજસ્વી દેખાય છે અને રામનું ધનુષ્ય જાણે આકાશને સ્પર્શે છે. પછી બંને તરફથી અવિરત શરવર્ષા શરૂ થાય છે—મધ્યાકાશમાં જ બાણોનું છેદન, હાથની અદભુત ચપળતા, રથોની વર્તુળાકાર ગતિ; દૃશ્ય એવું કે રાહુ સૂર્ય-ચંદ્રની નજીક આવ્યો હોય અને આકાશ વીજળીની રેખાઓવાળા વાદળોથી ઢંકાઈ ગયું હોય. રાવણ નારાચોની વર્ષાથી રામના લલાટને લક્ષ્ય કરે છે; રામ નિર્વિકાર રહી સહન કરે છે અને રૌદ્રાસ્ત્ર પ્રયોગ કરે છે, પરંતુ રાવણનું કવચ આઘાત શોષી લે છે. ત્યારબાદ રાવણ રાક્ષસાધિષ્ઠિત માયાવી શસ્ત્રજાળ છોડે છે—પશુમુખ અને પંચશીર્ષ સર્પાકાર બાણ; શ્રીરામ અગ્ન્યધિષ્ઠિત સૂર્ય, ચંદ્ર, કેતુ, ગ્રહ અને વીજળી સમાન અસ્ત્રોથી તેમને ચીરીને હજારો ટુકડામાં વિખેરી દે છે. શત્રુ અસ્ત્રો નિષ્ફળ થતાં વાનરનાયકો આનંદિત થાય છે અને સુગ્રીવ દાશરથીના અક્ષય પરાક્રમની જયઘોષણા કરે છે.
Sarga 101
शक्तिप्रहारः (Ravana’s Shakti Javelin and Lakshmana’s Wounding)
સર્ગ ૧૦૧ માં રામ અને રાવણ વચ્ચેનું યુદ્ધ ભીષણ બને છે. રામ રાવણના અસ્ત્રોને નિષ્ફળ બનાવે છે. લક્ષ્મણ રાવણના રથની ધજા અને સારથિનો નાશ કરે છે, જ્યારે વિભીષણ રાવણના ઘોડાઓને મારી નાખે છે. ક્રોધિત રાવણ વિભીષણ પર શક્તિ છોડે છે, જેને લક્ષ્મણ વચ્ચે જ તોડી નાખે છે. ત્યારબાદ રાવણ મયદાનવ નિર્મિત આઠ ઘંટડીઓ વાળી મહાશક્તિ લક્ષ્મણ પર છોડે છે, જે તેમની છાતીમાં વાગે છે અને તેઓ મૂર્છિત થાય છે. રામ દુઃખને બાજુ પર મૂકી તે શક્તિ ખેંચી કાઢે છે અને તોડી નાખે છે. તેઓ હનુમાન અને સુગ્રીવને લક્ષ્મણનું રક્ષણ કરવા જણાવી પ્રતિજ્ઞા કરે છે કે આજે જગત રાવણ વગરનું અથવા રામ વગરનું બનશે.
Sarga 102
लक्ष्मण-प्राणरक्षा: (Lakshmana’s Revival by the Herb-Mountain)
આ સર્ગમાં યુદ્ધભૂમિ પર ઊભી થયેલી ગંભીર વૈદ્યકીય આપત્તિ અને તેની ધર્મસંબંધિત પ્રતિધ્વનિ વર્ણવાય છે. રાવણની શક્તિ (ભાલા) વાગતાં લક્ષ્મણ લોહીલુહાણ થઈ પડી જાય છે. તેમને જોઈ શ્રીરામનું ધૈર્ય તૂટી જાય છે; ભાઈ વિના વિજય, જીવન અને યુદ્ધનો હેતુ પણ નિષ્ફળ લાગે છે—એવી શોકભરી વ્યથા તેઓ વ્યક્ત કરે છે. ત્યારે વૈદ્ય સુષેણ નિદાનયુક્ત તર્કથી રામને આશ્વાસન આપે છે—લક્ષ્મણના મુખ પર તેજ છે, હૃદય અને અંગોમાં જીવનલક્ષણો છે; તેથી નિરાશા છોડવા કહે છે. પછી હનુમાનને ઔષધિ-પર્વત પર મોકલી ચાર મહૌષધિઓ લાવવા આદેશ આપે છે—સવર્ણકરણિ, સાવર્ણ્યકરણિ, સંજીવકરણિ અને સંધાનિ. હનુમાન તેમને ઓળખી ન શકતાં દક્ષિણ શિખર સહિત આખો પર્વત જ ઉપાડી ઝડપથી યુદ્ધભૂમિ પર લાવે છે. સુષેણ ઔષધિઓ કાઢી પીસીને નાસિકા દ્વારા લક્ષ્મણને આપે છે; તેઓ શક્તિના ઘા અને પીડાથી મુક્ત થઈ ઊભા થાય છે. વાનર નેતાઓ આનંદિત થાય છે; શ્રીરામ આંસુભરી આંખે લક્ષ્મણને આલિંગન કરે છે. લક્ષ્મણ રામને ઉપદેશ આપે છે—પ્રતિજ્ઞા પાળી રાવણવધ પૂર્ણ કરો; વ્યક્તિગત શોકને ધર્મ, વચનપાલન અને લોકન્યાય હેઠળ રાખો।
Sarga 103
ऐन्द्ररथप्रदानम् · Indra’s Chariot Offered to Rāma; The Duel Intensifies
આ સર્ગમાં દ્વંદ્વયુદ્ધની ન્યાયસંગતતા પર પ્રશ્ન ઊઠે છે—શ્રીરામ ભૂમિ પર ઊભા છે અને રાવણ રથ પરથી યુદ્ધ કરે છે; તેથી દેવો અને દિવ્યજન કહે છે કે આ સમાન સ્પર્ધા નથી. તેમના અમૃતસમાન વચનો સાંભળી ઇન્દ્ર પોતાના સારથી માતલિને આજ્ઞા આપે છે—દિવ્ય રથ યુદ્ધભૂમિમાં લઈ જઈ શ્રીરામને તેમાં આરોહણ કરાવ. માતલી સુવર્ણાલંકૃત, હરિત અશ્વોથી યુક્ત દિવ્ય રથ લઈને આવે છે અને ઇન્દ્રના યુદ્ધોપકરણો અર્પે છે—મહાધનુષ, અગ્નિપ્રભ કવચ, સૂર્યસદૃશ બાણો અને શુભ, નિર્મળ શક્તિ. તે શ્રીરામને પ્રણામ કરી વિજયાર્થે ઇન્દ્રનું દાન જાહેર કરે છે અને પોતે સારથી બનવાની સેવા અર્પે છે. શ્રીરામ આદરપૂર્વક પ્રદક્ષિણ કરીને રથ પર ચઢે છે અને તેજથી દીપ્તિમાન થાય છે. પછી યુદ્ધ વધુ ઘોર બને છે. રાવણ ભયંકર રાક્ષસાસ્ત્રો છોડે છે; તેના બાણો વિષધર સર્પોની જેમ દિશાઓને ભરિ દે છે. શ્રીરામ ગરુડાસ્ત્રથી પ્રતિકાર કરે છે; સર્પબાણો સુવર્ણ સુપર્ણરૂપ ધારણ કરીને નષ્ટ થાય છે. રાવણ ફરી ઘન શરવર્ષાથી માતલિને આઘાત કરે છે, રથધ્વજ કાપે છે અને ઇન્દ્રના અશ્વોને ઘાયલ કરે છે; તેથી દેવ, ઋષિ અને વાનરનાયકો ચિંતિત થાય છે. અંતે ગ્રહયોગ, સૂર્યની મ્લાનતા અને સમુદ્રનો ક્ષોભ જેવા અપશકુનચિત્રો રામ–રાવણ સંઘર્ષની વૈશ્વિક મહત્તા દર્શાવે છે.
Sarga 104
रावणशूलप्रक्षेपः · Ravana Hurls the Trident; Rama Counters with Indra’s Javelin
આ સર્ગમાં રામ અને રાવણનું યુદ્ધ ભયંકર સ્વરૂપ ધારણ કરે છે. શ્રીરામના ક્રોધિત ચહેરાને જોઈને પર્વતો ધ્રૂજવા લાગે છે, સમુદ્રમાં તોફાન આવે છે અને આકાશમાં અપશુકનિયાળ વાદળો ઘેરાય છે. દેવો, ગંધર્વો અને ઋષિઓ પ્રલયકાળ સમાન આ યુદ્ધને નિહાળે છે. રાવણ લાલ આંખો સાથે, વજ્ર જેવું કઠોર અને ઘંટડીઓના અવાજવાળું એક ભયાનક શૂળ ઉપાડે છે અને રામનો વધ કરવાના ઈરાદે તેને ફેંકે છે. શ્રીરામ બાણોના વરસાદથી તે શૂળને રોકવાનો પ્રયાસ કરે છે, પરંતુ તે શૂળ પતંગિયાઓની જેમ તે બાણોને ભસ્મ કરી દે છે. ત્યારે ક્રોધિત રામ માતલિ દ્વારા લાવવામાં આવેલી ઈન્દ્રની 'શક્તિ' ધારણ કરે છે, જે પ્રલયકાળની ઉલ્કા સમાન ચમકી રહી હતી. રામ તે શક્તિનો પ્રહાર કરીને રાવણના શૂળને તોડી નાખે છે. ત્યારબાદ, રામ પોતાના તીક્ષ્ણ બાણોથી રાવણના ઘોડાઓને મારી નાખે છે અને રાવણની છાતી તથા કપાળને વીંધી નાખે છે. લોહીથી લથબથ રાવણ, પુષ્પિત અશોક વૃક્ષ જેવો દેખાય છે, જે પીડા અને ક્રોધથી વ્યાકુળ છે.
Sarga 105
रावणक्रोधः · रामस्य परुषवाक्यम् (Ravana’s Fury and Rama’s Harsh Admonition)
આ સર્ગમાં દ્વંદ્વયુદ્ધનો એક માનસિક વળાંક દેખાય છે. કાકુત્સ્થના બાણોથી વ્યથિત થયેલો रणગર્વી રાવણ મહાક્રોધે ભરાઈ ઘન બાણવર્ષા કરે છે અને ક્ષણમાત્રે રણભૂમિ અંધારી કરી દે છે. પરંતુ રામ અચલ પર્વત સમ અડગ રહે છે; બાણજાળને છેદી સૂર્યકિરણોની જેમ તે વર્ષા સહે છે. રામના દેહ પર રક્તચિહ્નો દેખાય છે ત્યારે તે પરાજયનું નહીં, પરંતુ પ્રસ્ફુટિત કિંશુક વૃક્ષ જેવી સહનશક્તિ અને ધૈર્યની છબી બને છે. પછી રામનો રોષ ધર્મનિંદા રૂપે સ્પષ્ટ થાય છે. અસહાય સીતાનું ચોરની જેમ અપહરણ કરવાને કારણે રાવણને ‘સાચો વીર્યવાન’ માનવાનો રામ ઇનકાર કરે છે; આ વર્તન મર્યાદા અને સ્વીકૃત ચારિત્ર્યના વિરુદ્ધ છે. રામનું વચન આગળ જઈ યુદ્ધ-ભવિષ્યવાણી સમું તીવ્ર બને છે—છિન્ન મસ્તક, ગિધ્ધો, ફાટેલા આંતરડાં જેવી છબીઓ—જે મનોયુદ્ધ પણ છે અને અધર્મ પરનો નિર્ણય પણ. રામનો પરાક્રમ જાણે દ્વિગુણ થાય છે; આત્મજ્ઞાન અને શુભનિમિત્તોથી અસ્ત્રો તેને સ્વયં પ્રગટ થાય તેમ વર્ણન છે, અને તે આક્રમણ વધુ તીવ્ર કરે છે. રામની બાણવર્ષા અને વાનરોની શિલાવર્ષાના સંયુક્ત દબાણમાં રાવણ માનસિક રીતે ગૂંચવાઈ જાય છે, યોગ્ય પ્રતિઉત્તર આપી શકતો નથી; ત્યારે તેનો સારથી તેને રણભૂમિમાંથી પાછો ખેંચી લે છે—મનોબળ અને કર્તૃત્વનો તાત્કાલિક પતન સૂચવે છે.
Sarga 106
रावण-सारथि-संवादः (Ravana and the Charioteer: Counsel, Omens, and Battlefield Conduct)
આ સર્ગમાં યુદ્ધભૂમિ પર ક્ષણિક પીછેહઠના સમયે રાવણ અને તેના સારથી વચ્ચે તીવ્ર સંવાદ થાય છે. ક્રોધથી લાલ થયેલી આંખો ધરાવતો, મોહગ્રસ્ત અને દૈવવશ રાવણ શત્રુ સામે રથ પાછો ફેરવવા બદલ સારથીને ધિક્કારે છે—તેને કાયર, અયોગ્ય અને શત્રુઓ સાથે મળેલો પણ કહે છે. સારથી સંયમિત અને નીતિપૂર્ણ વાણીમાં ઉત્તર આપે છે કે મને ન ભય છે, ન દ્રોહ; સ્વામીના હિત માટે જ મેં રથ ફેરવ્યો. તે કહે છે કે સારથીએ સમય-સ્થળ, સંકેત-અપશકુન, યોદ્ધાની સ્થિતિ, સેનાનું બળ-અબળ અને ઘોડાઓની થાકावट જોઈને નિર્ણય કરવો જોઈએ; ઘોડા થાકી ગયા હતા અને અશુભ નિમિત્તો દેખાયા, તેથી વ્યૂહાત્મક રીતે સ્થાન બદલી પાછા હટવું ધર્મસંગત અને યોગ્ય છે. રાવણ તેની વાતથી પ્રસન્ન થઈ સારથીની પ્રશંસા કરે છે, શુભ હસ્તાભૂષણ આપે છે અને તરત રાઘવ તરફ આગળ વધવાનો આદેશ કરે છે. રથ ઝડપથી જઈ રામના રથ સામે આવી ઊભો રહે છે, અને ક્રોધપ્રેરિત આજ્ઞા તથા પ્રાજ્ઞ સલાહ વચ્ચેનો તણાવ ફરી સ્પષ્ટ થાય છે.
Sarga 107
आदित्यहृदयम् (Aditya Hridayam Upadeśa: Agastya’s Instruction to Rāma)
આ સર્ગમાં યુદ્ધભૂમિ પર રામ ક્ષણમાત્ર યુદ્ધની પ્રચંડતા કારણે મનમાં ભાર અનુભવે છે અને સામે રાવણ સંપૂર્ણ તૈયાર ઊભો છે. ત્યારે દેવસમૂહ સાથે ઋષિ અગસ્ત્ય ત્યાં આવે છે—નિર્ણાયક સમરનું સાક્ષી બનવા—અને રામને “ગુહ્યં સનાતનમ્” કહી આદિત્યહૃદય સ્તોત્રનો ઉપદેશ આપે છે. અગસ્ત્ય સૂર્ય/આદિત્યને જગતના નિયંતા, દેવ-પ્રાણી અને યજ્ઞધર્મને ધારણ કરનાર અંતર્યામી તત્ત્વ, સર્જન-સંહારક, અંધકાર અને શીતનો નાશક, જ્યોતિઓના સ્વામી તથા વૈદિક કર્મોના કારણ અને ફલસ્વરૂપ તરીકે સ્તુતિ કરે છે. એકાગ્ર ઉપાસના અને ત્રિકાલ પાઠથી શોકનો નાશ, ચિંતા નિવૃત્તિ અને વિજયસિદ્ધિ થાય એમ તે વિધાન કરે છે. રામ આચમન કરીને આદિત્યનું ધ્યાન કરે છે અને સ્તોત્રનો જપ કરે છે; તેની બુદ્ધિ પ્રસન્ન થાય છે અને આનંદ જાગે છે. પછી ધનુષ ઉઠાવી દૃઢ નિશ્ચયથી રાવણવધ માટે આગળ વધે છે. અંતે સૂર્યદેવની અનુમોદનસભર તાત્કાલિક પ્રેરણા યુદ્ધમાં નજીકની સફળતાનો સંકેત આપે છે.
Sarga 108
रावणरथवैभव-निमित्तदर्शन-राममातलिसंवादः (Ravana’s Chariot, Portents, and Rama-Matali Instructions)
આ સર્ગમાં પ્રથમ રાવણના રથનું વૈભવ વર્ણવાય છે—ગંધર્વનગર સમો અતિવિચિત્ર, ધ્વજ-પતાકાઓથી ભરપૂર, સુવર્ણ શૃંખલાઓથી શોભિત અશ્વોથી યુક્ત અને रणભૂમિમાં ભય ઉત્પન્ન કરનાર। યુદ્ધ ઉગ્ર બનતાં શ્રીરામ રાવણરથની આક્રમક નજીક આવતી ગતિ જોઈ માતલિને કહે છે કે તેની ઉલટી, ઉન્મત્ત અને બેફામ ચાલ આત્મવિનાશનું લક્ષણ છે। ત્યારબાદ શ્રીરામ સ્પષ્ટ સૂચનાઓ આપે છે—સાવધાન રહો, શત્રુ તરફ સીધો રથ દોડાવો, મન ગૂંચવાય નહીં તેમ રાખો અને સ્થિર દૃષ્ટિથી લગામ સંયમમાં રાખો। માતલિ પ્રસન્ન થઈ કુશળતાથી રથ ચલાવે છે અને ચક્રોથી ઊઠેલી ધૂળ ઉડાવી રાવણને અસ્થિર કરે છે। રાવણ બાણોથી શ્રીરામ પર પ્રહાર કરે છે; શ્રીરામ ઇન્દ્રસમાન મહાધનુષ ધારણ કરી પ્રતિઉત્તર માટે દૃઢ થાય છે। બંને સિંહોની જેમ પરસ્પરવધના સંકલ્પ સાથે સામસામે ઊભા રહે છે; દેવગણ પણ આ દ્વંદ્વ જોવા એકત્ર થાય છે। પછી રાવણની આસપાસ ઘોર અપશકુન દેખાય છે—રક્તવર્ષા, ઘૂમતા પવન, ગીધ અને શિયાળ, ધૂળથી મલિન દિશાઓ, ઉલ્કાપાત, વાદળ વિના વજ્રધ્વનિ/વજ્રપ્રહાર વગેરે; જ્યારે શ્રીરામ માટે વિજયસૂચક શુભ લક્ષણો પ્રગટ થાય છે। આ નિમિત્તો સમજી શ્રીરામ વિજયવિશ્વાસથી પરાક્રમ વધારી શત્રુના અંત માટે આગળ વધે છે।
Sarga 109
राघव-रावणयोः घोर-द्वैरथ-युद्धम् (The Fierce Chariot-Duel of Rama and Ravana)
આ સર્ગમાં શ્રીરામ અને રાવણનું ઘોર દ્વૈરથ-યુદ્ધ વધુ ઉગ્ર બને છે; તેની ભયાનકતા જગતને પણ કંપાવી દે એવી રીતે વર્ણવાય છે. બંને સેનાઓ ક્ષણભર માટે પોતપોતાનું યુદ્ધ અટકાવી, શસ્ત્ર ઉંચાં રાખી સ્થિર ઊભી રહે છે અને આશ્ચર્યથી આ નિર્ણાયક દ્વંદ્વને નિહાળે છે. ક્રોધથી ઉન્મત્ત રાવણ શ્રીરામના રથધ્વજને નિશાન બનાવી બાણો છોડે છે; પરંતુ ધ્વજ કપાતો નથી—બાણો રથને સ્પર્શીને પડી જાય છે. ત્યારે શ્રીરામ સંયત રોષ સાથે રાવણના ધ્વજદંડ/કેતુને બાણથી કાપી ધરાશાયી કરે છે; દંડ જમીન પર પડતાં જ રાવણનો દાહક ક્રોધ વધુ ભભૂકી ઊઠે છે. પ્રતિશોધમાં રાવણ બાણવર્ષા કરે છે અને માયાબળથી વિશાળ ‘શસ્ત્રવર્ષા’ સર્જે છે—ગદા, લોખંડના દંડ, ચક્ર, મુદગર, પર્વતશિખરો, વૃક્ષો, ત્રિશૂલ અને પરશુ વગેરે. બંને તરફથી છૂટેલા બાણોથી આકાશ જાળ જેવી રીતે ઘન બની જાય છે, જાણે બીજું આકાશ; કોઈ શસ્ત્ર વ્યર્થ નથી જતું—લક્ષ્ય ભેદે છે અથવા મધ્યમાં અથડાઈને પડી જાય છે. આ રીતે પ્રહાર-પ્રતિપ્રહાર ચાલે છે અને પરસ્પરના અશ્વો પર પણ ઘા પડે છે. ધ્વજભંગના અપમાનથી રાવણનો રોષ પરાકાષ્ઠાએ પહોંચે છે અને આ દ્વૈરથ-યુદ્ધ થોડા સમય માટે અત્યંત રોમાંચક, ઉગ્ર અને કલહોળમય બની જાય છે.
Sarga 110
रामरावणयोर्युद्धवैषम्यं तथा रावणशिरश्छेदनम् (Rama-Ravana Duel Intensifies; Ravana’s Heads Severed and Reappear)
આ ૧૧૦મા સર્ગમાં શ્રીરામ અને રાવણનું દ્વંદ્વયુદ્ધ સર્વ પ્રાણીઓ માટે અદ્ભુત દૃશ્ય બની ઊભરે છે. દેવગણ, સિદ્ધ-ચારણ અને ગંધર્વો આશ્ચર્ય તથા ચિંતા સાથે યુદ્ધ નિહાળે છે. રથોની ઝડપી પરિક્રમા, આગળ વધવું અને પાછા હટવું—આ બધામાં સારથીઓનું કૌશલ્ય અને પ્રતિઘાતની સમતા પ્રગટ થાય છે. રાવણ ગર્જના સમાન બાણોથી રામના સારથી માતલિને નિશાન બનાવે છે, છતાં માતલી અચલ રહે છે. ત્યારે શ્રીરામ પોતાના દુઃખથી નહીં, પરંતુ સહાયકના અપમાનથી પ્રેરિત ધર્મયુક્ત ક્રોધથી પ્રતિઉત્તર આપે છે. બાણો અને ભારે આયુધો—ગદા, મુદગર, લોખંડના દંડ વગેરે—ની ઘોર અથડામણથી જગતમાં ક્ષોભ ફેલાય છે: સમુદ્રો ઉછળે છે, પાતાળવાસીઓ વ્યાકુળ થાય છે, પૃથ્વી કંપે છે, સૂર્યનું તેજ મંદ પડે છે અને પવન સ્થિર થઈ જાય છે. દેવો અને ઋષિઓ ગો-બ્રાહ્મણ હિત માટે મંગલપાઠ કરી રામવિજયનું આહ્વાન કરે છે, જેથી યુદ્ધનો ધર્મમય હેતુ સ્પષ્ટ થાય છે. શ્રીરામ રાવણનું એક શિર છેદી નાખે છે, પરંતુ તરત જ બીજું શિર પ્રગટે છે; વારંવાર શિરચ્છેદ છતાં રાક્ષસરાજનો અંત થતો નથી. સર્વાસ્ત્રનિપુણ રામ વિચારે છે કે અગાઉ નિર્ણાયક રહેલા બાણો હવે કેમ નિષ્ફળ જેવા લાગે છે. સર્ગના અંતે યુદ્ધ અવિરત ચાલે છે અને માતલી બોલવા તૈયાર થાય છે—રાવણના પ્રાણાધારનું રહસ્ય અને તેને સમાપ્ત કરવાની યોગ્ય રીત જણાવવા જતાં હોય તેમ।
Sarga 111
रावणवधः · The Slaying of Ravana (Brahmāstra Discharge)
આ સર્ગમાં મહાકાવ્યનો નિર્ણાયક ક્ષણ સંક્ષિપ્ત પરંતુ દૃઢ ક્રમમાં રજૂ થાય છે. સારથી‑પરામર્શક માતલી રામને પ્રેરણા આપે છે કે રાવણના વિનાશ માટે નિર્ધારિત સમયે પિતામહ‑પ્રદત્ત બ્રહ્માસ્ત્રનો યથાવિધી પ્રયોગ કરવો. ત્યારબાદ રામ અગસ્ત્ય દ્વારા પ્રાપ્ત મહાશર ગ્રહણ કરે છે; તેના શરનું વિશ્વાત્મક નિર્માણ વર્ણવાય છે—વાયુ, અગ્નિ, સૂર્ય, પર્વતો અને આકાશ અધિષ્ઠાતા તત્ત્વો તરીકે—એથી શસ્ત્ર માત્ર હિંસા નહીં, ધર્મ‑યજ્ઞમય તેજનું સાધન તરીકે પ્રગટ થાય છે. વેદોક્ત વિધિથી શક્તિ સંધાન કરીને રામ શર ચઢાવે છે; પૃથ્વી કંપે છે અને પ્રાણીઓ ભયભીત થાય છે. સંયત ક્રોધમાં તે શર છોડે છે; ઇન્દ્રવજ્ર સમો તે રાવણના વક્ષસ્થળને ભેદી પ્રાણવાયુ હરી લે છે અને કાર્ય પૂર્ણ કરીને શાંતપણે તૂણીરમાં પરત આવે છે. રાવણ પડતાં જ તેનું ધનુષ્ય છૂટી પડે છે, રાક્ષસો વિખેરાઈ જાય છે, વાનરો વિજયઘોષ કરે છે. આકાશમાં દુન્દુભિઓ વાગે છે, પુષ્પવૃષ્ટિ થાય છે, સુગંધિત પવન વહે છે અને દેવગણ “સાધુ” કહી પ્રશંસા કરે છે. પછી જગત સમતોલ બને છે—ભૂમિ સ્થિર, દિશાઓ પ્રસન્ન, સૂર્ય સ્થિર—મિત્રો રામને નજીક આવી સન્માન કરે છે; રામ દેવોમાં ઇન્દ્ર સમા તેજસ્વી દેખાય છે.
Sarga 112
रावणवधोत्तरं विभीषणशोकः · क्षत्रधर्मोपदेशः (Vibhishana’s Lament after Ravana’s Fall; Instruction on Kshatriya-Dharma)
આ સર્ગમાં રાવણવધ પછી તરત જ યુદ્ધભૂમિનું દૃશ્ય આવે છે. ભાઈને મૃત પડેલો જોઈ વિભીષણ શોકથી વિહ્વળ થઈ વિલાપ કરે છે અને રાવણનું વર્ણન ઊંચી ઉપમાઓથી કરે છે—જાણે “રાક્ષસરાજ-વૃક્ષ” રાઘવ-તોફાને ચકનાચૂર થયું હોય, ઇક્ષ્વાકુ-સિંહે મદમત્ત ગજને પછાડ્યો હોય, અને રામ-મેઘવર્ષાથી રાક્ષસ-અગ્નિ બુઝાઈ ગઈ હોય. રાવણ સાથે લંકાની વ્યવસ્થા, તેજ અને પ્રાણશક્તિ પણ ધરાશાયી થઈ—એવું તે વિશ્વવિપરીતતા સમાન ચિતરે છે: સૂર્ય પડ્યો, ચંદ્ર અંધકારમય થયો, અગ્નિ શાંત થઈ ગઈ. રામ ગંભીર ધર્મોપદેશ આપે છે—ક્ષત્રધર્મ મુજબ યુદ્ધમાં પડેલો શૂરવીર શોકનીય નથી; યુદ્ધમાં વિજય કદી સંપૂર્ણ અને નિરપેક્ષ નથી; અને ત્રણ લોકોથી ભય પામનારા પણ કાળના અધિન છે. આ સાંભળી વિભીષણ રાવણના અંત્યેષ્ટિ-સંસ્કાર કરવાની પરવાનગી માગે છે, તેની યજ્ઞ-આચારયોગ્યતા યાદ અપાવે છે અને કહે છે કે મૃત્યુ સાથે વૈર સમાપ્ત થાય છે. રામ સંમતિ આપે છે અને યુદ્ધથી સંસ્કારકર્મ તરફ તથા રાજ્ય-ધર્મ અને વિધિ-સ્થિરતા તરફ પરિવર્તનનો નિર્દેશ કરે છે.
Sarga 113
रावणवधदर्शनम् · Lament of the Rākṣasa Women upon Seeing Rāvaṇa Slain
આ સર્ગમાં રાવણવધ પછી તરત જ લંકાના નાગરિક જીવન અને અંતઃપુરના ઘરઆંગણાના શોકનું દૃશ્ય યુદ્ધભૂમિ પર પ્રસરી જાય છે. શોકવિહ્વળ રાક્ષસી સ્ત્રીઓ અંતઃપુરમાંથી દોડી આવી રક્ત-કાદવથી મલિન થયેલી રણભૂમિમાં પ્રવેશે છે; કપાયેલા ધડ અને પડેલા દેહો વચ્ચે પોતાના પતિઓ અને સ્વજનોને શોધતી ભટકે છે. તેઓ રાવણના વિશાળ શવને—કાળા પર્વત-ઢગલા સમાન—જોઈ તેના અંગો પર ઢળી પડે છે; કોઈ તેને આલિંગે છે, કોઈ પગ અને ગળે ચોંટે છે, કોઈ જમીન પર લોટે છે, કોઈ મૂર્છિત થાય છે, અને કોઈ કમળ પરના શબનમબિંદુ જેવી ઉપમા સાથે આંસુઓથી તેનું મુખ ભીંજવે છે. તેમનો વિલાપ વિચારસભર અને ઉપદેશરૂપ બને છે. જે રાવણ પહેલાં ઇન્દ્ર, યમ, ગંધર્વ, ઋષિ અને દેવતાઓને પણ ભયભીત કરતો, તે જ આજે એક નશ્વર માનવ યોદ્ધાના હાથે મારાઈ નિઃસહાય પડ્યો છે—આ વિપરિતતા તેઓ સ્મરે છે. કારણ પણ તેઓ સ્પષ્ટ કરે છે—હિતવચન ન માનવું, ખાસ કરીને વિભીષણની સલાહ અવગણવી, સીતાનું અપહરણ અને તેને બંધક રાખવી; પરિણામે તેમના સમુદાયનું ‘મૂળહરણ’ થયું. અંતે તેઓ દૈવની અપરિહાર્ય ગતિ સ્વીકારે છે—ધન, ઇચ્છા, પરાક્રમ કે રાજઆજ્ઞા કંઈ પણ તેના પ્રવાહને ફેરવી શકતું નથી; ક્રૌંચ/કુરરી પક્ષીઓ જેવી કરુણ ચીસ સાથે તેમનો શોક યુદ્ધકાંડમાં પણ શોકગાથાની લય જાળવે છે.
Sarga 114
रावणस्य अन्त्येष्टिः · Ravana’s Funeral Rites and the Ethics of Post-War Conduct
આ સર્ગમાં યુદ્ધ પછીની સ્થિતિ વર્ણવાય છે. રાક્ષસી સ્ત્રીઓનો વિલાપ થાય છે; મંદોદરી અને મુખ્ય રાણી શોકમાં ડૂબીને પૂર્વ સંકેતો યાદ કરે છે—હનુમાનનો ‘દુર્ગમ’ લંકામાં પ્રવેશ અને સમુદ્ર પર વાનર-સેતુ—અને તેને રામ સામાન્ય માનવથી પર છે એવા ચિહ્ન તરીકે સમજાવે છે. રાવણનો પતન અધર્મનું ફળ, ખાસ કરીને સીતાહરણના પાપનું કર્મફળ, તરીકે પ્રતિપાદિત થાય છે. પછી નૈતિક ધર્મનો મહત્વનો વળાંક આવે છે: રામ કહે છે કે મૃત્યુ પછી વૈર રહેતું નથી; તેથી પડેલા રાજાનું યોગ્ય અંત્યેષ્ટિ કરાવવી. વિભીષણ લંકામાં જઈ પુરોહિતો, યજ્ઞાગ્નિ, ચંદન અને સુગંધિત દ્રવ્યો એકત્ર કરે છે, શોભિત શવવાહન સાથે અંત્યયાત્રાની વ્યવસ્થા કરે છે. રાક્ષસો વેદસંમત પિતૃમેધ-વિધિ મુજબ વેદી સ્થાપન, આહુતિ અને દાહકર્મ કરે છે; ત્યારબાદ વિભીષણ વિધવાઓને સાંત્વના આપી વિનયભાવે રામ પાસે પરત આવે છે. અંતે રામ દિવ્ય આયુધો મૂકીને ક્રોધ ત્યજી સૌમ્ય બને છે—વિજયમાં પણ મર્યાદાધર્મને ઉજાગર કરતાં.
Sarga 115
विभीषणाभिषेकः (Vibhīṣaṇa’s Consecration) and Hanumān’s Commission to Sītā
રાવણના પતન પછી દેવો, ગંધર્વો અને દાનવો પોતાના-પોતાના વિમાનોમાં સ્વર્ગે પ્રસ્થાન કરે છે. તેઓ વિજયની મંગલ કથાઓ કહેતા શ્રીરામના પરાક્રમ, વાનરસેનાની ચઢાઈ, સુગ્રીવની નીતિ, લક્ષ્મણની ભક્તિ અને વીરતા, સીતાની પતિવ્રતા નિષ્ઠા તથા હનુમાનના અદભુત શૌર્યનું ગાન કરે છે. ત્યારે શ્રીરામ ઇન્દ્રના સારથી માતલિને વિધિપૂર્વક વિદાય આપે છે અને દિવ્ય રથ સાથે તેને સ્વર્ગે મોકલે છે; પછી સુગ્રીવને આલિંગન કરીને શિબિરમાં પરત આવે છે. શ્રીરામ લક્ષ્મણને આજ્ઞા આપે છે કે લંકામાં વિભીષણનો અભિષેક કરીને તેને રાજ્ય પર સ્થાપિત કરવો—તેની ભક્તિ, વફાદારી અને પૂર્વસેવાનો ઉલ્લેખ કરીને. લક્ષ્મણ સુવર્ણ કલશ મંગાવે છે; ઝડપી વાનર નેતાઓ સમુદ્રજળ લાવે છે. વિભીષણને ઉત્તમ સિંહાસન પર બેસાડી, મંત્રોચ્ચાર સાથે શાસ્ત્રોક્ત વિધિ મુજબ, સ્પષ્ટ રીતે “રામની આજ્ઞાથી” રાક્ષસોની વચ્ચે અભિષેક થાય છે અને ધર્મસંગત રાજ્ય સ્થાપિત થાય છે. રાક્ષસો અને વાનરો આનંદિત થઈ શ્રીરામને નમન કરે છે. વિભીષણ પ્રજાને સાંત્વના આપે છે; દહીં, અક્ષત, મીઠાઈ, લાજા, પુષ્પ વગેરે મંગલ દ્રવ્યો લઈને શ્રીરામ-લક્ષ્મણને અર્પણ કરે છે; શ્રીરામ તેના સ્નેહનો માન રાખીને સ્વીકારે છે. અંતે શ્રીરામ વિભીષણની અનુમતિ લઈને હનુમાનને આદેશ આપે છે—લંકામાં પ્રવેશ કરીને વૈદેહી સીતાને શુભ સમાચાર સંભળાવી, તેનો સંદેશ લઈને શીઘ્ર પરત આવવો।
Sarga 116
सीतासान्त्वनम् / Hanuman Consoles Sita with the News of Victory
યુદ્ધ પછી નવી વ્યવસ્થામાં લંકામાં સન્માનપૂર્વક સ્વીકારાયેલા હનુમાન યથોચિત શિષ્ટાચાર સાથે નગરમાં પ્રવેશ કરે છે અને અશોક-વાટિકામાં સીતાને મળવા જાય છે. ત્યાં સીતાને ક્ષીણ, શોકગ્રસ્ત અને રાક્ષસી રક્ષિકાઓથી ઘેરાયેલી જોઈને હનુમાન રામનો સંદેશ આપે છે—રાવણનો વધ થયો છે, લંકા વિભીષણના અધિકારમાં સુરક્ષિત થઈ છે, હવે ભયનું કારણ નથી; બંધનાવસ્થા સમાપ્ત થઈ ગઈ છે. આ સાંભળીને સીતા આનંદથી વાણી ગુમાવે છે. પછી કૃતજ્ઞતાથી દૂતને યોગ્ય ભેટ આપવા ઇચ્છે છે, પરંતુ કહે છે કે શુભ સમાચાર જેટલું મૂલ્યવાન કોઈ ધન નથી. સીતાને ધમકાવનાર રાક્ષસીઓ પર પ્રતિશોધરૂપ હિંસા કરવાની હનુમાન સૂચના આપે છે, પરંતુ સીતા બદલો નકારે છે—પોતાનું દુઃખ દૈવ અને પૂર્વ પરિસ્થિતિઓનું ફળ માને છે અને ધર્મની નીતિ કહે છે કે આજ્ઞાધીન થઈને દોષ કરનારાઓ પ્રત્યે પણ સંયમ અને કરુણા રાખવી જોઈએ. હનુમાન સીતાની નૈતિક સત્તા સ્વીકારી રામ માટે ઉત્તર સંદેશ માગે છે; સીતા પતિદર્શનની ઇચ્છા વ્યક્ત કરે છે. અંતે હનુમાન ઝડપથી પરત જઈ સીતાના વચનો રાઘવને એ જ ક્રમમાં યથાવત્ સંભળાવે છે, જેથી વાણી અને ભાવની શુદ્ધ પરંપરા સ્થિર થાય છે.
Sarga 117
सीतासमीपगमनम् / Sītā Brought Near to Rāma (Public Witness and Protocol)
આ સર્ગમાં યુદ્ધવિજય પછીનો પ્રવાહ ધર્મનિર્ણય તરફ વળે છે અને સંયમિત મુલાકાત દ્વારા તે મંચિત થાય છે. બહુશ્રુત હનુમાન રામને સર્વ વૃત્તાંત કહીને વિનંતી કરે છે કે જેમના માટે આ સમગ્ર અભિયાન થયું તે શોકાકુલ મૈથિલીને દર્શન આપો. રામ અશ્રુભરિત થઈ થોડું મનન કરે છે અને વિભીષણને આજ્ઞા આપે છે—સીતાને સ્નાન કરાવી, ચંદનાદિથી અનુલેપન કરી, વસ્ત્ર-ભૂષણોથી અલંકૃત કરીને હાજર કરવી. સીતા શરૂઆતમાં સ્નાન વિના રામદર્શન ઇચ્છે છે, પરંતુ વિભીષણ રામાજ્ઞાનું પાલન આવશ્યક કહીને તેને સંમત કરે છે; સીતા માને છે. પછી અનેક રાક્ષસોની રક્ષા વચ્ચે તેજસ્વી પાલકીમાં સીતાને લાવવામાં આવે છે. તેના આગમનની વાત સાંભળીને રામમાં આનંદ, રોષ અને ક્રોધ—ત્રિવિધ ભાવ ઊઠે છે; અંગત મિલન અને લોકસાક્ષી-ધર્મ વચ્ચેનું તાણ જણાય છે. રામ સીતાને નજીક લાવવા કહે છે; વિભીષણ ભીડ હટાવવા જાય છે, પરંતુ રામ અટકાવે છે—“આ મારા પોતાના લોકો છે.” તેઓ નીતિ કહે છે કે આપત્તિ, સંઘર્ષ અથવા યજ્ઞકર્મના પ્રસંગે સ્ત્રીનું જાહેર દર્શન સ્વયં દોષરૂપ નથી, અને સીતાનું તેમના સમીપ આવવું પણ નિર્દોષ છે. ત્યારબાદ પાલકી બાજુએ રાખી, વાનરોની સમક્ષ સ્પષ્ટ દેખાય તેમ સીતાને પગપાળા આગળ આવવાનો આદેશ થાય છે—સમુદાયનું સાક્ષ્ય દૃઢ કરવા. લક્ષ્મણ, સુગ્રીવ અને હનુમાન રામના કઠોર ભાવથી વ્યાકુળ થઈ સીતાપ્રતિ અપ્રસન્નતા હશે કે કેમ તેવી શંકા કરે છે. સીતા લજ્જાથી આગળ વધી રામમુખનું દર્શન કરે છે અને તેનો દીર્ઘ શોક શમન પામે છે; ભાવવિમોચન સાથે સર્ગ પૂર્ણ થાય છે, છતાં આગળની નૈતિક તપાસનો સંકેત રહે છે.
Sarga 118
सीताप्रत्याख्यानम् / Rama’s Post-Victory Address to Sītā (Public Opinion and Royal Duty)
યુદ્ધ પછી રામ સીતાને પોતાના નજીક ઊભેલી જોઈ હૃદયમાં સંગ્રહિત ક્રોધ અને ચિંતા લોકસમક્ષ પ્રગટ કરે છે. તે કહે છે કે રાવણવધથી અપમાનનું પ્રાયશ્ચિત્ત થયું, પ્રતિજ્ઞાઓ પૂર્ણ થઈ અને સહાયકોનો પરિશ્રમ સફળ થયો—હનુમાનનું સમુદ્રલંઘન અને લંકાદહન, સુગ્રીવની નીતિ અને સેનાનો પરાક્રમ, તેમજ વિભીષણનું શરણાગમન। પછી રાજધર્મ અને કુલકીર્તિ પર ભાર મૂકી રામ જાહેર કરે છે કે આ યુદ્ધશ્રમ ‘સીતાના માટે’ નહીં, પરંતુ પોતાના વંશની મર્યાદા, સદાચાર અને લોકાપવાદથી કીર્તિનું રક્ષણ કરવા માટે હતો. એક તરફ અંગત સ્નેહ અને બીજી તરફ જનવાદનો ભય—એ રીતે હૃદય દ્વિધા થયાનું કહી, પરગૃહમાં રહેલી અને કામદૃષ્ટિથી જોવાયેલી પત્નીને સ્વીકારવું અયોગ્ય છે એમ કઠોર તર્ક આપે છે. તેથી સીતાને જ્યાં ઇચ્છા ત્યાં જવા કહે છે અને લક્ષ્મણ, ભરત, શત્રુઘ્ન, સુગ્રીવ અથવા વિભીષણને આશ્રયદાતા તરીકે પણ સૂચવે છે. આ વચનો સાંભળી સીતા આંસુભરી થઈ કંપે છે; હાથીના આઘાતથી વેલ જેવી ઢળી પડે છે—શારીરિક ઉદ્ધાર પછી જાહેર તિરસ્કારથી થયેલી માનસિક પીડા અહીં પ્રગટ થાય છે।
Sarga 119
सीताया अग्निप्रवेशः (Sita’s Ordeal by Fire / Agni-Pariksha)
આ સર્ગમાં સભામધ્યે રામનું લોકાપવાદથી પ્રેરિત કઠોર વચન વૈદેહીને ઘેરું આઘાત આપે છે. સીતા તર્કસંગત રીતે ઉત્તર આપે છે—સાધ્વી સ્ત્રીનો નિર્ણય ‘ગામ્ય/અશિષ્ટ સ્ત્રીઓ’ના આચરણ પરથી ન થવો જોઈએ; બંધનમાં શરીર પરવશ થઈ શકે, પરંતુ મન-હૃદયની ભાવના અડગ રહે છે. તે દાંપત્યના દીર્ઘ સ્નેહ-વિશ્વાસનું સ્મરણ કરાવી કહે છે કે જો શંકા જ નિર્ણાયક હોય, તો ઉદ્ધાર અને મિત્રણાં પરિશ્રમ બધું નિષ્ફળ ઠરે. વિવાદથી આગળ વધી ધર્મસાક્ષ્યરૂપે તે લક્ષ્મણને ચિતા તૈયાર કરવા વિનંતી કરે છે—સભામાં ત્યજાયેલી સ્થિતિમાં આત્મદાહ જ તેના માટે અંતિમ ગૌરવમય માર્ગ છે. લક્ષ્મણ ક્રોધિત હોવા છતાં રામના મૌન સંકેતને સમજી અગ્નિ પ્રજ્વલિત કરે છે; રામ મૃત્યુસમાન અચલ નિશ્ચયવાળા દેખાય છે, કોઈ તેમને અટકાવી શકતું નથી. સીતા પ્રદક્ષિણા કરી દેવો અને બ્રાહ્મણોને નમસ્કાર કરે છે, દિક્પાલો, દેવગણ અને અગ્નિને સાક્ષી રાખી વાણી-મન-કર્મથી પોતાની પતિવ્રતા નિષ્ઠા જાહેર કરે છે. પછી તે નિર્ભય થઈ જ્વલંત અગ્નિમાં પ્રવેશ કરે છે; મનુષ્યો, વાનરો, રાક્ષસો અને દેવસમૂહ આશ્ચર્ય, વિલાપ અને જયઘોષ સાથે આ જાહેર સાક્ષ્યાધારિત પરીક્ષાના સાક્ષી બને છે.
Sarga 120
रामस्तवः · ब्रह्मणा रामस्य नारायणत्वप्रकाशनम् (Rama-Stava: Brahma Reveals Rama’s Nārāyaṇa Identity)
યુદ્ધ પછીના માનવીય શોકમાંથી આ સર્ગ એક દિવ્ય તત્ત્વપ્રકાશ તરફ વળે છે. પ્રજાનો વિલાપ સાંભળીને રામ આંસુભર્યા નેત્રોથી ક્ષણભર થંભે છે—લોકભાવના અને રાજધર્મની જવાબદારીનું મહત્ત્વ અહીં પ્રગટ થાય છે. ત્યારબાદ સૂર્યસમાન તેજસ્વી વિમાનોમાં દેવસમૂહ લંકામાં આવે છે—કુબેર (વૈશ્રવણ), પિતૃઓ સાથે યમ, ઇન્દ્ર, વરુણ, ષડ્નેત્ર વૃષધ્વજ મહેશ્વર અને બ્રહ્મા—અને એક મહાદેવસભા રચાય છે, જે તાજેતરની ઘટનાઓને વૈશ્વિક દૃષ્ટિથી પુનઃસ્થાપિત કરે છે. દેવો પ્રશ્ન કરે છે કે સર્જક અને પ્રભુ કહેવાતા રામ સીતાની અગ્નિપરીક્ષાના કષ્ટને કેવી રીતે અવગણ્યા હોય તેમ દેખાય? અહીં દિવ્ય સર્વજ્ઞતા અને માનવીય ભૂમિકાના આચરણ વચ્ચેનો તણાવ દેખાય છે. રામ ઉત્તર આપે છે કે તેઓ પોતાને દશરથના માનવ પુત્ર તરીકે જ જાણે છે અને પોતાના મૂળ વિશે બ્રહ્માને સ્પષ્ટ કરવા વિનંતી કરે છે. ત્યારે બ્રહ્મા વિસ્તૃત સ્તવ દ્વારા રામને નારાયણ/વિષ્ણુ તરીકે પ્રગટ કરે છે—યજ્ઞ અને ઓંકાર સ્વરૂપ, આદિ-મધ્ય-અંત, દિશાઓ અને સર્વભૂતોમાં વ્યાપી રહેલું ધારક તત્ત્વ, તેમજ ત્રિવિક્રમ-વામન બની બલિને બાંધનાર લીલા. અંતે રાવણવધ અવતારકાર્યની સિદ્ધિ હોવાનું જાહેર થાય છે; અને આ પ્રાચીન સ્તવનું પાઠન સફળતા આપે તથા અપયશથી રક્ષા કરે છે—આ રીતે સર્ગ કથાસમાધાન સાથે ઉપાસનાત્મક પ્રમાણરૂપ પણ બને છે.
Sarga 121
अग्निपरीक्षासाक्ष्यं (Agni’s Testimony and Sītā’s Revalidation)
આ સર્ગમાં યુદ્ધકથાનું ન્યાયિક‑દૈવી સમાપન સાક્ષ્ય દ્વારા થાય છે. બ્રહ્માના ઉપદેશ પછી અગ્નિ (વિભાવસુ/હવ્યવાહન/પાવક) ‘લોક‑સાક્ષી’ બની અગ્નિકુંડમાંથી પ્રગટ થાય છે અને વૈદેહીને લઈને રામને પરત સોંપે છે—સીતા તેજસ્વી, નિષ્કલંક અને અપરિવર્તિત શુદ્ધ સ્વરૂપે પ્રગટ થાય છે. અગ્નિ વિધિવત્ ઘોષણા કરે છે કે સીતા વાણી, મન, બુદ્ધિ અને દૃષ્ટિ સુધી રામપ્રતિ અચલ છે; રાક્ષસીઓની નજરબંધી, પ્રલોભન અને ધમકીઓ વચ્ચે પણ તે કદી ધર્મથી ડગમગી નથી. પછી રામ લોકવિશ્વાસની નૈતિક દલીલ રજૂ કરે છે—ત્રણેય લોકમાં સીતાની પવિત્રતા જાણીતી છે, પરંતુ રાવણના અંતઃપુરમાં લાંબા નિવાસથી સમાજમાં શંકા ઊભી થઈ શકે; તેથી ‘લોક‑પ્રત્યય’ માટે તેમણે અગ્નિપ્રવેશ થવા દીધો, વ્યક્તિગત સંશયથી નહીં. તેઓ સીતાની અસ્પર્શ્યતા એવી જ્વાળાની સમાન કહે છે જે દુષ્ટના મનમાં પણ અપ્રાપ્ય છે, અને કહે છે કે જેમ પોતાની કીર્તિ કે પોતાનું સ્વરૂપ ત્યજી શકાતું નથી તેમ સીતાનો ત્યાગ પણ શક્ય નથી. અંતે રામ ઉપદેશ સ્વીકારી પ્રશંસિત થાય છે અને પત્ની સાથે ધર્મોચિત સુખ ભોગવે છે.
Sarga 122
दशरथदर्शनम् · Dasharatha’s Epiphany and Benedictions (Sarga 122)
આ સર્ગમાં યુદ્ધ સમાપ્ત થયા પછી દેવદર્શન અને ઉપદેશનો ક્રમ આવે છે. મહેશ્વર રાઘવના મંગલ વચન સાંભળી મંગલ આજ્ઞા આપે છે—રામે અયોધ્યા પરત જઈ ભરત તથા કૌશલ્યા, કૈકેયી, સુમિત્રા રાણીઓને સાંત્વના આપવી; ઇક્ષ્વાકુ રાજ્યવ્યવસ્થા સ્થિર કરવી; રાજધર્મનું પાલન કરવું; અશ્વમેધ વગેરે યજ્ઞો કરવાના અને બ્રાહ્મણોને દાન આપવાનું—આ રીતે રણધર્મથી નાગરિક ધર્મ તરફનું પરિવર્તન પૂર્ણ થાય છે. પછી મહેશ્વર વિમાનમાં સ્થિત દશરથને પ્રગટ કરે છે. રામ-લક્ષ્મણ પ્રણામ કરે છે. તેજસ્વી દશરથ રામને આલિંગન કરી ગોદમાં બેસાડી પિતૃસ્નેહથી કહે છે—રામ વિના સ્વર્ગનું માન પણ આનંદહીન છે; આજે વનવાસ પૂર્ણ થયો અને શત્રુઓ નાશ પામ્યા તે જોઈ હું કૃતાર્થ થયો. કૈકેયીના વનવાસ-વરથી થયેલી પીડા યાદ હોવા છતાં ભરત અને કૈકેયી પર કૃપા રાખવા કહે છે; રામ પ્રાર્થના કરે છે કે ભયંકર શાપ તેમને સ્પર્શ ન કરે. દશરથ લક્ષ્મણની ભક્તિસેવાની પ્રશંસા કરી આશીર્વાદ આપે છે અને સીતાને ધૈર્ય તથા પતિવ્રત-ધર્મ વિષે સૌમ્ય ઉપદેશ આપે છે—રામ જ તેનો પરમ આશ્રય છે. અંતે દશરથ વિમાનમાં ઇન્દ્રલોકને પ્રસ્થાન કરે છે; પિતા-પુત્રના વિયોગનું વિધિવત્ સમાપન થઈ કથા અયોધ્યાના પુનઃસ્થાપન તરફ વળે છે.
Sarga 123
इन्द्रवरदानम् / Indra Grants Boons: Restoration of the Vanara Host
યુદ્ધ પછી આ સર્ગમાં દેવસંવાદરૂપે શાંતિપૂર્ણ સંકલનનું દૃશ્ય આવે છે. મહેન્દ્ર (પાકશાસન, સહસ્રાક્ષ) અંજલિબદ્ધ ઊભેલા શ્રીરામને કહે છે—“વર માગો.” ત્યારે શ્રીરામ પોતાનો નહિ, સર્વનો કલ્યાણકારી વર માંગે છે—જે વાનર અને ઋક્ષો તેમના કાર્ય માટે યુદ્ધ કરીને યમલોક ગયા છે, તેઓ બધા ફરી જીવંત થાય, ઘાવમુક્ત થાય અને સ્વજનો સાથે પુનર્મિલન પામે; તેમજ વાનરોના નિવાસસ્થાનોમાં ઋતુવિપરીત પણ પુષ્પ-ફળની સમૃદ્ધિ રહે અને નદીઓ નિર્મળ તથા પૂર્ણ પ્રવાહે વહે. ઇન્દ્ર આ મહાન અને નિશ્ચિત વર મંજૂર કરે છે. તરત જ પડેલા અને ઘાયલ વાનર-ઋક્ષો જાણે નિદ્રામાંથી જાગ્યા હોય તેમ ઊભા થાય છે—બળ અને તેજથી પરિપૂર્ણ, આશ્ચર્યચકિત. દેવગણ રામ-લક્ષ્મણની સ્તુતિ કરીને અયોધ્યા પરત જવાની સલાહ આપે છે—વાનરોને વિદાય આપવી, મૈથિલીને સાંત્વના આપવી, ભરત-શત્રુઘ્નને મળવું, માતાઓના દર્શન કરવું અને અભિષેક પ્રાપ્ત કરવો. પછી દેવતાઓ સૂર્યપ્રભ વિમાનોમાં ઇન્દ્ર સાથે પ્રસ્થાન કરે છે. શ્રીરામ વાનરસેનાને વિશ્રાંતિ માટે વિધિવત્ વિસર્જિત કરે છે; પુનર્જીવિત થયેલી સેના નવી શોભા અને તેજથી દીપ્તિમાન બને છે.
Sarga 124
पुष्पकविमान-प्रस्थानम् (The Pushpaka Vimāna Offered and the Return Prepared)
એક રાત્રી વિશ્રામ પછી વિભીષણે શ્રીરામને પ્રણામ કરીને વિજયની સ્થિતિ પૂછીછે. પછી શૃંગાર-નિપુણ સેવકો દ્વારા સ્નાન, અનુલેપન, વસ્ત્ર, આભૂષણ, ચંદન અને માલ્ય વગેરેનું વિધિવત્ আতિથ્ય ગોઠવી, શ્રીરામ તથા વાનર-નાયકોને શીતલોપચાર સ્વીકારવા વિનંતી કરી. શ્રીરામે સંયમિત પરંતુ તાત્કાલિકતા દર્શાવતા વચન કહ્યાં—ચિત્રકૂટે ભરતે જે પ્રાર્થના કરી હતી, જેને મેં ત્યારે સ્વીકારી ન હતી, હવે એ ભરતના દર્શન માટે મારું હૃદય ઝડપથી દોડે છે; રાણીઓ અને નગરજનોની વિનંતીઓ પણ સ્મરણમાં છે. ત્યારે વિભીષણે પુષ્પક વિમાન અર્પણ કર્યું—સૂર્ય સમ તેજસ્વી, મેઘ સમ વિશાળ, કામગ (ઇચ્છાનુસાર ગતિશીલ), અજય અને મન સમ વેગવાન. તેણે જણાવ્યું કે આ કુબેરનું વાહન છે, જેને રાવણે યુદ્ધમાં હરી લીધું હતું; હવે રામકાર્ય માટે સંરક્ષિત છે. શ્રીરામે દીર્ઘ નિવાસ ન સ્વીકારી પ્રસ્થાનની અનુમતિ માગી અને વિમાન તૈયાર કરાવવાનું કહ્યું. વિમાન લાવવામાં આવ્યું—સુવર્ણ શોભા, મણિવેદિકાઓ, ધ્વજ, ઘંટડીઓ, મોતીજડિત ગવાક્ષ; વિશ્વકર્મા-નિર્મિત, મેરુ સમ મહત્તર. તેની વિશાળતા જોઈ રામ-લક્ષ્મણ આશ્ચર્યથી તેમાં આસન ગ્રહણ કરે છે; અહીંથી યુદ્ધાંત પછી ગૃહપ્રયાણની કથા વળે છે.
Sarga 125
पुष्पकारोहणम् (Boarding the Puṣpaka; Honoring the Allies and Departure for Ayodhyā)
આ સર્ગમાં વિજય પછી શાંતિ, કૃતજ્ઞતા અને અયોધ્યા-પ્રસ્થાનનો મંગલમય ક્રમ દર્શાવવામાં આવે છે. વિભીષણ પુષ્પોથી શોભિત, કુબેર-સ્વામિત્વવાળું પુષ્પક વિમાન આદરપૂર્વક દૂર ઊભો રહી શ્રીરામને અર્પણ કરે છે અને આજ્ઞા પૂછે છે. લક્ષ્મણ સાંભળે તેમ શ્રીરામ વિચાર કરીને નીતિવચન કહે છે—યુદ્ધનો ભાર વહન કરનાર વનચર વાનરાદિ મિત્રોને ધન-રત્નોથી સન્માનિત કરવું જોઈએ; કૃતજ્ઞતા રાજ્યની પ્રતિષ્ઠા ટકાવે છે, અને ઉપકાર ભૂલનાર ગુણહીન શાસકથી સેના જલ્દી વિમુખ થાય છે. વિભીષણ તે પ્રમાણે મૂલ્યવાન સંપત્તિ વહેંચે છે. મિત્રસેનાનું સન્માન થયેલું જોઈ શ્રીરામ ઉત્તમ વિમાનમાં આરોહણ કરે છે. સભામાં લજ્જાશીલ સીતાને શ્રીરામ સ્નેહાલિંગનમાં લઈ વિમાનમાં બેસાડે છે. પછી શ્રીરામ સુગ્રીવપ્રમુખ વાનરોને તેમની સેના સાથે કિષ્કિંધા પરત જવાની રજા આપે છે અને વિભીષણને લંકામાં સુરક્ષિત, ધર્મયુક્ત રાજ્ય માટે આશીર્વાદ આપે છે. મિત્રો અયોધ્યા જઈ રામાભિષેક જોવા અને કૌશલ્યાને વંદન કરવા ઇચ્છે છે; શ્રીરામ સંમતિ આપે છે અને સૌ વિમાનમાં ચડે છે. રામની અનુમતિથી પુષ્પક આકાશમાં ઊડે છે અને યુદ્ધોત્તર ન્યાયદીપ્ત રાજસત્તાના પ્રતીકરૂપે શ્રીરામ કુબેર સમા તેજસ્વી દેખાય છે.
Sarga 126
पुष्पकविमानयात्रा · सेतुबन्धादि-दर्शनम् (Pushpaka Aerial Journey and Survey of Sacred Landmarks)
યુદ્ધ પછી પુષ્પક વિમાનમાં રામ સીતાને સાથે લઈને આકાશમાર્ગે યાત્રા કરે છે અને સ્મૃતિના આધારથી માર્ગમાં સ્થળોનું દર્શન કરાવે છે. રામની અનુમતિથી હંસરূপ, મધુરનાદ કરતું પુષ્પક ઊંચે ઊડે છે અને ચાલતું દૃષ્ટિ-સ્થાન બની જાય છે. રામ રક્તસ્નાત रणભૂમિ બતાવી મુખ્ય રાક્ષસોના નિધન અને તેમને વધ કરનાર વીરોના નામ ક્રમશઃ કહે છે—યુદ્ધસમાપ્તિનો ઔપચારિક હિસાબ અને જવાબદારીની નોંધ તરીકે। પછી કથા પવિત્ર ભૂગોળ તરફ વળે છે—સમુદ્રકાંઠો, નલ દ્વારા બાંધેલો નલસેતુ, વરુણનું નિવાસસ્થાન એવા ગર્જતા સાગર, હનુમાનના ગમન સાથે જોડાયેલો વિશ્રાંતિ-પર્વત, અને ત્રિલોકવંદિત પાપનાશક સેતુબંધ તીર્થનું દર્શન રામ સીતાને કરાવે છે. ત્યારબાદ કિષ્કિંધા અને ઋષ્યમૂક, પંપા અને શબરીનો પ્રદેશ, જનસ્થાન અને જટાયુનું પતનસ્થળ, ખર–દૂષણ–ત્રિશિરા પ્રસંગનો વિસ્તાર, ગોદાવરી અને અગસ્ત્યાશ્રમ, સુતીક્ષ્ણ તથા શરભંગના આશ્રમો, અત્રિનું નિવાસ, વિરાધ પ્રદેશ, ચિત્રકૂટ, યમુના અને ભારદ્વાજાશ્રમ, ગંગા, શૃંગિબેર (ગુહ), સરયૂ પાર કરીને અંતે અમરાવતી જેવી અયોધ્યા દેખાય છે; સીતાજી ભક્તિપૂર્વક નમસ્કાર કરે છે। સાથે જ સીતાજી તારા અને અન્ય વાનરી સ્ત્રીઓને અયોધ્યા સાથે લઈ જવાની વિનંતી કરે છે. રામ મંજૂરી આપે છે, સુગ્રીવ ગૃહસમૂહને એકત્ર કરે છે, અને સીતાના દર્શન માટે ઉત્સુક તે સ્ત્રીઓ પુષ્પકમાં આરોહણ કરીને યાત્રામાં જોડાય છે।
Sarga 127
भरद्वाजाश्रम-समागमः / Meeting Bharadvaja at the Hermitage (Homeward Blessings)
નિર્વાસન-કાળ નિશ્ચિત તિથિ સાથે પૂર્ણ થતાં રામ અને લક્ષ્મણ ભરદ્વાજ મુનિના આશ્રમમાં આવી ભક્તિપૂર્વક પ્રણામ કરે છે. રામ અયોધ્યાનું કુશળ—પ્રજાની સમૃદ્ધિ, ભરતનું શાસન, અને રાણીઓનું આરોગ્ય—વિશે પૂછે છે; આથી યુદ્ધલક્ષ્યમાંથી નગરધર્મ અને પુનઃસમાવેશ તરફ કથાનો પ્રવાહ વળે છે. ભરદ્વાજ સ્નેહથી કહે છે કે ભરત તપસ્વી સમા વેશમાં રામની પાદુકાઓ આગળ રાખીને રામની જ પ્રતીક્ષા કરે છે—આ સોંપાયેલ રાજ્યાધિકાર અને અડગ નિષ્ઠાનું ચિહ્ન છે. મુનિ કહે છે કે તપોબળ અને શિષ્યોના સમાચારથી રામની સમગ્ર યાત્રા તેમને જાણીતી છે—ઋષિ-બ્રાહ્મણ રક્ષણમાં સીતાહરણ, મારીચ-કબંધ મુલાકાતો, પંપા, સુગ્રીવ સાથે મૈત્રી, વાલીવધ, હનુમાન દ્વારા સીતાસંધાન અને લંકાદહન, નલનું સેતુબંધન, રાવણવધ અને દેવકૃપા. ભરદ્વાજ અર્ઘ્ય આપી વર માંગવા કહે છે. રામ પ્રાર્થના કરે છે કે અયોધ્યા માર્ગ પર ઋતુવિરુદ્ધ પણ અમૃતસુગંધ ફળ-ફૂલની પ્રચુરતા રહે. મુનિની સંમતિથી કેટલાય યોજન સુધી પ્રકૃતિ રૂપાંતરિત થાય છે—સૂકા વૃક્ષો ફળવાન બને છે, પાનવિહોણા વૃક્ષો ફરી પલ્લવિત થાય છે, મધુર રસની સમૃદ્ધિ છવાઈ જાય છે; પરત ફરતા ધર્મસ્થાપનનું શુભ પ્રકૃતિ-ચિહ્ન જાણે પ્રગટે છે.
Sarga 128
अयोध्याप्रत्यागमन-सन्देशः (Hanuman Sent Ahead to Ayodhya)
પુષ્પક વિમાનમાંથી અયોધ્યાને નિહાળી શ્રીરામ પરત ફરવાના માર્ગના મુખ્ય પ્રસંગો સ્મરે છે—સમુદ્રસમીપ ગમન, સાગરદેવનું પ્રાગટ્ય, સેતુબંધન, રાવણવધ અને દેવપ્રદત્ત વરો. ત્યારબાદ તેઓ હનુમાનને ઝડપી દૂત તરીકે અયોધ્યા મોકલે છે. રામ હનુમાનને આદેશ આપે છે કે ભરતનો આંતરિક ભાવ બાહ્ય લક્ષણોથી તપાસવો—મુખવર્ણ, નજર અને વાણીથી; કારણ કે વારસામાં મળેલી રાજ્યસમૃદ્ધિ ક્યારેક સદ્ગુણીને પણ લલચાવી શકે. આ રીતે સંવેદનશીલ ઉત્તરાધિકાર પહેલાં રાજકીય ચકાસણીની નીતિપ્રક્રિયા દર્શાવવામાં આવે છે. હનુમાન માનવરૂપે વેગથી જઈ ગંગા–યમુના સંગમ પાર કરે છે, શૃંગબેરપુર પહોંચીને ગુહને મળે છે અને રામકુશળ તથા યાત્રાવૃત્તાંતનો સંદેશ આપે છે. પછી નંદિગ્રામ તરફ જતા તે ભરતનું તપસ્વી સમાન રાજ્યપાલન જુએ છે—કૃશ દેહ, વૈરાગ્યવેશ, રામની પાદુકાને રાજચિહ્ન બનાવી પ્રતીકાત્મક શાસન, અને સાથે મંત્રી, પુરોહિત તથા સેનાપતિઓ. હનુમાન રામવિજય, સીતાપ્રાપ્તિ અને શીઘ્ર મિલનની વાત કહેતાં જ ભરત આનંદથી મૂર્છિત થાય છે, હનુમાનને આલિંગન કરે છે અને શુભ સમાચાર બદલ બહુ દાન આપે છે; પરિવર્તનકાળમાં પણ રામનિષ્ઠા અને ધર્મમય શાસનની પુનઃ પુષ્ટિ કરે છે.
Sarga 129
Hanuman's Narrative of Rama's Journey to Bharata
આ મહત્વપૂર્ણ સર્ગ એક કથાનક સેતુ તરીકે કાર્ય કરે છે જેમાં હનુમાન નંદિગ્રામમાં ભરતને વૃત્તાન્ત આપે છે. હનુમાન રામના વનવાસનો સંપૂર્ણ કાલક્રમિક ઇતિહાસ વર્ણવે છે, જે ચિત્રકૂટમાં વનજીવનથી શરૂ થાય છે, વિરાધ અને શૂર્પણખા સાથેની મુલાકાતો, જનસ્થાનમાં ખર અને દૂષણનો વિનાશ, સીતાનું અપહરણ, સુગ્રીવ સાથે મિત્રતા, વાલિનો વધ, લંકામાં સીતાની શોધ, સેતુનું નિર્માણ, અને રાવણ પરનો અંતિમ વિજય. આ પૂર્વવર્તી કાંડોનો સારાંશ છે, જે રામની આસન્ન પ્રત્યાગમનને સંદર્ભિત કરે છે.
Sarga 130
Bharata's Reception and Return to Ayodhya (Bharata Pratyabhivandana)
આ સર્ગ યુદ્ધકાંડના ભાવનાત્મક પરાકાષ્ઠાને દર્શાવે છે, જે યુદ્ધની વિજયથી નાગરિક પુનર્સ્થાપના તરફ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. રામના આગમનની સમાચાર સાંભળીને, નંદિગ્રામમાં તપસ્વી તરીકે રહેતા ભરત, જે પોતાના ભાઈની વાપસીની રાહ જોતા હતા, તેઓ ભવ્ય સ્વાગત માટે વિસ્તૃત તૈયારીઓની આજ્ઞા આપે છે. ગ્રંથમાં અયોધ્યાના નાગરિકો, મંત્રીઓ અને રાજવી સામગ્રીની જમાવટનું વર્ણન છે, જેમાં પ્રતિષ્ઠિત સફેદ છત્ર અને રામની પાદુકાનો સમાવેશ થાય છે, જે ચૌદ વર્ષના વનવાસ દરમિયાન પ્રતીકાત્મક શાસક તરીકે સેવા આપતી હતી. હનુમાન દૂત તરીકે કાર્ય કરે છે, ભરતને પ્રવાસ અને રાવણ પરની વિજય વિશે જાણ કરે છે. પુષ્પક વિમાન, આકાશી વાહન, નંદિગ્રામ નજીક ઉતરે છે, અને ભરત પોતાના મોટા ભાઈને હૃદયસ્પર્શી અને ઊંડી ભાવનાથી ભરેલું સ્વાગત આપે છે. પરમ ભક્તિ અને કર્તવ્યના ભાવથી, ભરત રાજ્યને પાછું સોંપે છે જેને તેમણે ટ્રસ્ટ તરીકે સંભાળ્યું હતું, રામની વાપસી સુધી માત્ર સંરક્ષક તરીકે સેવા આપવાની પોતાની પ્રતિજ્ઞા પૂર્ણ કરીને. સર્ગ રામે પોતાના ભાઈઓને પારિવારિક પ્રેમ અને એકતા દર્શાવીને આલિંગન આપવા સાથે સમાપ્ત થાય છે, કૈકેયી સહિત રાણીઓને આદરપૂર્વક નમન કરે છે, અને વિમાન ઋષિઆશ્રમ તરફ પ્રસ્થાન કરે છે. આ ક્ષણ સત્તાના સરળ સંક્રમણ અને અયોધ્યામાં ધર્મની પુનર્સ્થાપનાનું પ્રતીક છે, જે મહાકાવ્ય પ્રવાસની પરાકાષ્ઠા અને રામના ધર્મસંમત શાસનની શરૂઆતને દર્શાવે છે.
Sarga 131
Sri Rama Pattabhisheka (The Coronation of Sri Rama)
યુદ્ધ કાંડની આ અંતિમ સર્ગમાં ભગવાન રામના ભવ્ય રાજ્યાભિષેકનું વર્ણન છે. ભરત ઔપચારિક રીતે રામને રાજ્ય પરત કરે છે, જે પરમ ભ્રાતૃભક્તિ અને ચૌદ વર્ષની પ્રતિજ્ઞાનું પાલન દર્શાવે છે. વાનર નેતાઓ ચાર સમુદ્રોમાંથી પવિત્ર જળ લાવે છે અને મુનિ વસિષ્ઠ પવિત્ર અભિષેક વિધિ કરી રામને મનુનો મુકુટ પહેરાવે છે. સર્ગ પ્રસિદ્ધ ફલશ્રુતિ સાથે સમાપ્ત થાય છે, જે રામાયણ પઠનના આધ્યાત્મિક લાભો વર્ણવે છે, અને રામ રાજ્યની સમૃદ્ધિ, ધર્મ, શાંતિ અને પ્રાચુર્યનું સુવર્ણ યુગ દર્શાવે છે.
Inside Yuddha Kanda
How it unfolds
After Hanumān confirms Sītā’s survival, Rāma advances with the vānaras to the seashore, compels Sāgara to yield a passage, and crosses to Laṅkā. Vibhīṣaṇa defects from Rāvaṇa and becomes Rāma’s strategic ally. The siege intensifies through successive battles in which leading rākṣasas fall. Indrajit’s māyā and ritual power temporarily disable Rāma and Lakṣmaṇa and demoralize the vānaras, but counsel and renewed resolve restore the campaign. The conflict escalates with Kumbhakarṇa’s awakening and death and culminates in the decisive confrontation that leads to the collapse of Rāvaṇa’s regime and the recovery of Sītā.
Key teachings
- Dharma-guided power: legitimate force must be governed by restraint, truthfulness, and protection of the innocent.
- Value of counsel (mantra): ignoring wise advice (Vibhīṣaṇa/Mālyavān) precipitates strategic ruin.
- Alliance ethics and asylum: granting refuge to a repentant adversary (Vibhīṣaṇa) is portrayed as a royal virtue.
- Perseverance amid śoka: grief is acknowledged, yet duty requires renewed clarity and collective resolve.
- Hubris and adharma as self-destruction: Rāvaṇa’s pride converts strength into isolation and inevitable downfall.
Characters in this kanda
- Rāma — protagonist; dharmic king and commander whose vow to rescue Sītā frames the war as righteous force.
- Lakṣmaṇa — principal martial support; key duelist against major rākṣasa champions, especially Indrajit.
- Sītā (Vaidehī/Maithilī) — moral center; her endurance and fidelity intensify the ethical stakes of the war.
- Hanumān — envoy-hero and battlefield pillar; intelligence, morale, and extraordinary feats sustain the vānaras.
- Sugrīva — king of the vānaras; coalition leader coordinating the army and engaging in frontline combat.
- Vibhīṣaṇa — Rāvaṇa’s brother; dharma-aligned counselor who defects and provides insider knowledge of Laṅkā.
- Rāvaṇa — king of Laṅkā; embodies hubris and adharma, repeatedly rejecting prudent counsel.
- Indrajit (Meghanāda) — Rāvaṇa’s son; master of māyā and ritual warfare; major tactical threat.
- Kumbhakarṇa — Rāvaṇa’s brother; colossal warrior awakened to defend Laṅkā; emblem of brute force.
- Aṅgada — Vāli’s son; prominent vānaras’ prince and warrior, often leading assaults and challenges.
- Jāmbavān — elder leader; strategist and stabilizing voice among the vānaras in crises.
Places in this kanda
Major events
- Hanumān reports Sītā’s discovery; Rāma’s resolve and coalition planning intensify.
- March to the ocean; Rāma’s three-night observance and confrontation with Sāgara, followed by the decision to build a bridge (setu).
- Crossing to Laṅkā; reconnaissance and descriptive panoramas of Laṅkā’s fortifications and gardens.
- Vibhīṣaṇa’s counsel, rejection by Rāvaṇa, defection to Rāma, and formal granting of asylum.
- Initial siege and gate-battles; sequential defeats of prominent rākṣasa commanders (e.g., Dhumrākṣa, Vajradaṃṣṭra, Prahasta).
- Indrajit’s māyā-strike that immobilizes Rāma and Lakṣmaṇa; Sītā is shown their apparent defeat to break morale.
- Strategic response: counsel to counter Indrajit’s ritual power (Nikumbhilā episode) and renewed offensive.
- Kumbhakarṇa’s awakening, rampage, and death; collapse of Laṅkā’s confidence.
- Escalation toward the final phase of the war: depletion of rākṣasa champions and tightening of the siege around Rāvaṇa.
Before and after
- Previous ContextSundara Kāṇḍa concludes with Hanumān’s successful reconnaissance in Laṅkā, confirmation of Sītā’s survival, and the return of intelligence that makes a full-scale expedition possible; Yuddhakāṇḍa begins by converting that intelligence into strategy, logistics, and coalition movement.
- Next ContextUttara Kāṇḍa (in traditions that include it) follows the war’s resolution to address the restoration of Ayodhyā, the complexities of royal duty after victory, and later accounts concerning Rāma’s reign and the epic’s extended moral horizon.
The rasa of this kanda
Vīra (heroic), with sustained currents of Raudra (wrath) and punctuating Kāruṇa (pathos).
Dominant mood
Vīra-rasa governed by rājadharma, repeatedly shadowed by Karuṇa and Bhayānaka, and periodically magnified into Adbhuta through cosmic scale imagery.
How the rasa moves
- Vīra (heroic resolve after Hanumān’s report; mobilization and vows)
- Śānta (ritual discipline at the ocean; tapas-like restraint)
- Adbhuta (cosmic response of Sāgara; engineering marvel of the setu)
- Raudra (siege begins; formations, duels, rivers-of-blood imagery)
- Bhayānaka (Indrajit’s māyā, invisibility, nāgapāśa; panic and disorientation)
- Karuṇa (Sītā’s intensified lament; Rāma–Lakṣmaṇa’s apparent fall; battlefield losses)
- Vīra (recovery through counsel; Nikumbhilā disruption; renewed coordinated assault)
- Raudra → Vīra (Kumbhakarṇa’s rampage and slaying; war’s endgame tightening)
- Śānta-tinged Vīra (moral clarity: dharma-guided force, protection, and rightful victory)
Emotional peaks
- Rāma’s three-night observance at the shore and the moment of cosmic confrontation with Sāgara, followed by Sāgara’s submission and guidance
- The setu’s completion and the army’s crossing—collective wonder turning into martial certainty
- Vibhīṣaṇa’s rejection in Laṅkā, his asylum under Rāma, and the coalition’s ethical self-definition
- Indrajit’s nāgapāśa immobilization of Rāma and Lakṣmaṇa and the psychological warfare of showing Sītā their ‘defeat’
- The Nikumbhilā episode: recognition that ritual power must be countered by timely, dharmic strategy
- Kumbhakarṇa’s awakening, devastation, and fall—Laṅkā’s morale breaks and Rāvaṇa’s isolation becomes irreversible
Poetic highlights
Notable poetic textures include: (1) the ocean episode, where ritual patience turns into cosmic threat and storm imagery; (2) luxuriant city-and-garden descriptions of Laṅkā juxtaposed with impending destruction; (3) battle tableaux with similes of yugānta (end-of-age), rivers of blood, and weapon-clouds; and (4) Sītā’s laments and self-description, where kāruṇa rasa is intensified through bodily detail, memory, and anticipatory grief. The Southern Recension often expands catalogues of warriors, weapons, and formations, heightening the encyclopedic war-epic register.
Meter
- Anuṣṭubh śloka (dominant narrative meter)
- Occasional longer syntactic periods and catalogue-style passages typical of battle kāvya (within the epic’s śloka framework)
Frequently Asked Questions
Yuddhakāṇḍa frames war as a dharmic necessity rather than a celebration of violence: force becomes legitimate only when subordinated to truth, restraint, and the protection of the wronged. The narrative repeatedly contrasts Rāma’s disciplined adherence to counsel, alliance-ethics, and vows with Rāvaṇa’s pride-driven rejection of wise advice. Vibhīṣaṇa’s defection and Rāma’s granting of asylum further establish rājadharma as the capacity to recognize virtue even in an enemy camp. The book thus presents adharma not merely as “sin” but as strategic blindness that collapses sovereignty from within.
Key episodes include: Hanumān’s report and the march to the sea; Rāma’s observance and confrontation with Sāgara; construction and crossing of the setu; reconnaissance and the siege of Laṅkā; Vibhīṣaṇa’s counsel, rejection, and asylum; successive gate-battles and the fall of leading commanders (e.g., Dhumrākṣa, Vajradaṃṣṭra, Prahasta); Indrajit’s māyā that temporarily disables Rāma and Lakṣmaṇa and the counter-operation against his ritual power (Nikumbhilā); Kumbhakarṇa’s awakening, rampage, and death; and the tightening of the campaign toward the final confrontation with Rāvaṇa and the recovery of Sītā.
The central figures are Rāma and Lakṣmaṇa (leaders of the righteous campaign), Sītā (the moral and emotional center), Hanumān and Sugrīva (vānaras coalition leadership), and Vibhīṣaṇa (insider counselor who joins Rāma). The principal antagonists are Rāvaṇa (king of Laṅkā), Indrajit/Meghanāda (ritual and illusion warfare specialist), and Kumbhakarṇa (colossal champion). Aṅgada and Jāmbavān function as prominent vānaras leaders who stabilize morale and lead assaults.
Yuddhakāṇḍa is the epic’s decisive resolution-phase: it transforms the quest and alliance-building of earlier books into direct confrontation, adjudicating the moral claims established in Araṇya and Kiṣkindhā and operationalized in Sundara through Hanumān’s mission. It also prepares the ethical aftermath addressed in the concluding book (Uttarakāṇḍa), where questions of kingship, public scrutiny, and the costs of restoring order are explored. Structurally, it is the hinge where private suffering (Sītā’s captivity, Rāma’s grief) becomes a public test of sovereignty and dharma.
The book teaches that (1) power without counsel and humility becomes self-destructive; (2) perseverance and clarity can be restored even after catastrophic reversals; (3) righteous leadership includes ethical alliance-making and protection of those who seek refuge; (4) grief is real and voiced, yet duty demands action guided by principle; and (5) adharma ultimately erodes both personal judgment and political stability, leading to downfall despite material strength.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
