Sarga 88
इन्द्रजित्–लक्ष्मण संवादः तथा युद्धप्रवृत्तिः (Indrajit and Lakshmana: War-Boasts, Rebuke, and the Clash)
युद्धकाण्ड
સર્ગ ૮૮ માં શાબ્દિક યુદ્ધ તરત જ તીવ્ર ધનુર્વિદ્યાના સંગ્રામમાં ફેરવાઈ જાય છે. વિભીષણની વાત સાંભળીને ક્રોધિત થયેલો ઇન્દ્રજિત, કાળા ઘોડાઓ જોડેલા રથમાં સવાર થઈને રણમેદાનમાં આવે છે. તે લક્ષ્મણને યમલોક મોકલવાની ધમકી આપે છે અને કહે છે કે ગીધ અને શિયાળ તેના મૃતદેહને ખાશે. લક્ષ્મણ નિર્ભયતાથી ક્ષાત્રધર્મ મુજબ જવાબ આપે છે કે વિજય માત્ર વાતોથી નહીં, પરંતુ પરાક્રમથી મળે છે. અદ્રશ્ય થઈને લડવું એ ચોરનું કામ છે, વીરનું નહીં. ત્યારબાદ બંને વચ્ચે ભયંકર યુદ્ધ થાય છે. ઇન્દ્રજિત સાપ જેવા ઝેરી બાણ છોડે છે, છતાં લક્ષ્મણ 'ધુમાડા વગરના અગ્નિ' સમાન તેજસ્વી રહે છે. લક્ષ્મણે ઇન્દ્રજિતની છાતીમાં પાંચ બાણ માર્યા અને ઇન્દ્રજિતે ત્રણ બાણોથી વળતો પ્રહાર કર્યો. બે મહાયોદ્ધાઓ વચ્ચેનું આ યુદ્ધ આકાશી ગ્રહોના ટકરાવ જેવું ભાસે છે.
Shlokas
Verse 1
विभीषणवच्श्रुत्वारावणिःक्रोधमूर्छितः ।अब्रवीत्परुषंवाक्यंवेगेनाभ्युत्पपात च ।।।।
વિભીષણના વચન સાંભળી રાવણિ (ઇન્દ્રજિત્) ક્રોધથી મૂર્છિત થયો; તેણે કઠોર વાણી બોલી અને વેગથી આગળ ધસી પડ્યો.
Verse 2
उद्यतायुधनिस्त्रिंशोरथेसुसमलङ्कृते ।कालाश्वयुक्तेमहतिस्थितःकालान्तकोपमः ।।।।महाप्रमाणमुद्यम्यविपुलंवेगवद्धृढम् ।धनुर्बीमंपरामृश्यशरांश्चामित्रनाशनान् ।।।।
સુશોભિત મહારથમાં, કાળા અશ્વોથી જોડાયેલો, ઉદ્યત આયુધ અને નંગી તલવાર ધારણ કરેલો ઇન્દ્રજિત્ કાળાંતક સમાન દેખાતો હતો। તેણે વિશાળ, દીર્ઘ, દૃઢ અને વેગવંતું ભયંકર ધનુષ ઉંચકીને, શત્રુનાશક બાણો પણ હાથમાં લીધા.
Verse 3
उद्यतायुधनिस्त्रिंशोरथेसुसमलङ्कृते ।कालाश्वयुक्तेमहतिस्थितःकालान्तकोपमः ।।6.88.2।।महाप्रमाणमुद्यम्यविपुलंवेगवद्धृढम् ।धनुर्बीमंपरामृश्यशरांश्चामित्रनाशनान् ।।6.88.3।।
મહાપ્રમાણ, વિશાળ, દૃઢ અને વેગવંતું ભયંકર ધનુષ્ય ઉઠાવી, તે ભીમ શસ્ત્રને પકડી અને શત્રુનાશક બાણો પણ લીધા.
Verse 4
तंददर्शमहेष्वासोरथस्थस्समलङ्कृतः ।अलङ्कृतममित्रघ्नोराघवस्यानुजंबली ।।।।
ત્યારે મહાધનુર્ધર, શત્રુઘ્ન બલવાન ઇન્દ્રજિત—સુશોભિત રથ પર બિરાજમાન, અલંકૃત—રાઘવના અનુજ લક્ષ્મણને, યુદ્ધ માટે સજ્જ અને તેજસ્વી, જોઈ ગયો.
Verse 5
हनुमत्पृष्ठरूढमुदस्थरविप्रभम् ।उवाचैनंसमारब्ध: सौमित्रिंसविभीषणम् ।।।।तांश्चवानरशार्दूलान् पश्यध्वंमेपराक्रमम् ।
હનુમાનના પીઠ પર આરુઢ, ઉદયમાન સૂર્ય સમ તેજસ્વી લક્ષ્મણને જોઈ, યુદ્ધ માટે તૈયાર ઇન્દ્રજિતે વિભીષણ સહિત સૌમિત્રિને તથા વાનરશ્રેષ્ઠોને કહ્યું: “મારો પરાક્રમ જુઓ!”
Verse 6
अद्यमत्कार्मुकोत्सृष्टंशरवर्षंदुरासदम् ।।।।मुक्तंवर्षमिवाकाशेवारयिष्यथसंयुगे ।
“આજે સંયુગમાં મારા ધનુષ્યથી છૂટેલું, દુર્વાર શરવર્ષ—આકાશમાંથી છૂટેલા વરસાદ સમાન—તમે રોકી શકશો નહીં.”
Verse 7
अद्यवोमामकाबाणामहाकार्मुनिस्सृताः ।।।।विधमिष्यन्तिगात्राणितूलराशिमिवानलः ।
આજે મારા મહાધનુષ્યમાંથી છૂટેલા બાણો તમારાં અંગોને ચીરી નાંખશે—જેમ અગ્નિ કપાસના ઢગલાને ભસ્મ કરે તેમ।
Verse 8
तीक्षणसायकनिर्भन्नान्शूलशक्त्यृष्टितोमरैः ।।।।अद्यवोगमयिष्यामिसर्वानेनयमक्षयम् ।
તીક્ષ્ણ બાણોથી વિધાયેલા અને શૂલ, શક્તિ, ઋષ્ટિ, તોમર આદિ શસ્ત્રપ્રહારોમાં પડેલા તમારાં સૌને આજે હું યમના ધામે મોકલી દઈશ।
Verse 9
क्षिपतश्शरवर्षाणिक्षिप्रहस्तस्यसम्युगे ।।।।जीमूतस्येननदतःकःस्थास्यतिममाग्रतः ।
યુદ્ધમાં ક્ષિપ્રહસ્ત બની હું જ્યારે બાણવર્ષા વરસાવું, ગર્જતા મેઘસમ જેમ—ત્યારે મારા સામે કોણ ઊભો રહી શકશે?
Verse 10
रात्रियुद्धेमयापूर्वंवज्राशनिसमैःशरैः ।।।।शायितौस्थोमयाभूमौविसंज्ञौसपुरस्सरौ ।
રાત્રિના યુદ્ધમાં મેં અગાઉ વજ્ર અને અશનિ સમા તીરો વડે તને અને તારા સાથીને ઘાયલ કરી ધરતી પર બેભાન પાડી દીધા હતા.
Verse 11
स्मृतिर्नतेऽस्तिवामन्येव्यक्तंवायमसादनम् ।।।।आशीविषमिवक्रुद्धंयन्मांयोद्धुव्यवत्थित: ।
મને લાગે છે કે તને સ્મૃતિ રહી નથી, અથવા તું સ્પષ્ટપણે યમના ધામ તરફનો માર્ગ પકડી બેઠો છે; કારણ કે ક્રોધિત વિષસર્પ સમો થઈ મારી સામે યુદ્ધ કરવા ઊભો છે.
Verse 12
तच्छ्रुत्वाराक्षसेन्द्रस्यगर्जितंलक्ष्मणस्तदा ।।।।अभीतवदनःक्रुद्धोरावणिंवाक्यमब्रवीत् ।
રાક્ષસાધિપતિનું તે ગર્જન સાંભળી, નિર્ભય મુખવાળો લક્ષ્મણ ક્રોધિત થઈ રાવણિને વચન બોલ્યો.
Verse 13
उक्तश्चदुर्गमःपारःकार्याणांराक्षसत्वया ।।।।कार्याणांकर्मणांपारंयोगच्छति स बुद्धिमान् ।
હે રાક્ષસ, તું કાર્યોના દુર્ગમ પારની વાત કરે છે; પરંતુ જે કર્મ દ્વારા પોતાના ઉપક્રમોના અંત સુધી પહોંચે, એ જ ખરેખર બુદ્ધિમાન છે.
Verse 14
सत्वमर्थस्यहीनार्थोदुरवासस्यकेनचित् ।।।।वाचाव्याहृत्यजानीषेकृतार्थोऽस्मीतिदुर्मते ।
તું તો સાચા સામર્થ્યથી રહિત છે; છતાં બીજાને દુષ્કર એવા કાર્યને વાણીથી કહીને ‘હું કૃતાર્થ થયો’ એમ જ માને છે, હે દુર્મતિ!
Verse 15
अन्तर्धानगतेनाजौयस्त्वयाचरितस्तदा ।।।।तस्कराचरितोमार्गःनैषवीरनिषेवितः ।
યુદ્ધમાં તું જે ત્યારે અદૃશ્ય થઈને ચાલ્યો હતો, તે માર્ગ ચોરનો છે; એ માર્ગ વીરોએ સેવેલો નથી.
Verse 16
यथाबाणपथंप्राप्यस्थितोऽहंतवराक्षस ।।।।दर्शयस्वाद्यतत्तेजोवाचात्वंकिंविकत्थसे ।
હે રાક્ષસ! હું તારા બાણના પથમાં આવીને અહીં ઊભો છું; આજે તું તારો તેજ બતાવ—વાણીથી જ શા માટે ડંફાસ મારે છે?
Verse 17
एवमुक्तोधनुर्भीमंपरामृश्यमहाबलः ।।।।ससर्जनिशितान्बाणानिंद्रजित्समितिञ्जयः ।
લક્ષ્મણે આમ કહ્યા પછી, મહાબલી અને સમરવિજયી ઇન્દ્રજિત્ ભયંકર ધનુષ પકડીને તીક્ષ્ણ બાણો છોડ્યા.
Verse 18
तेनिसृष्टामहावेगाःशराःसर्पविषोपमाः ।।।।सम्प्राप्यलक्ष्मणंपेतुःश्वसन्तइवपन्नगाः ।
તેના છોડેલા મહાવેગી બાણો, સર્પવિષ સમાન ઘાતક, લક્ષ્મણ સુધી પહોંચી, ફુફકારતા સાપોની જેમ તેના પર પડ્યા.
Verse 19
रैरतिमहावेगैर्वेगवान्रावणात्मजः ।।।।सौमित्रिमिन्द्रजिद्युद्धेविव्याधशुभलक्षणम् ।
યુદ્ધમાં મહાવેગી રાવણપુત્ર ઇન્દ્રજિતે અતિઝડપે દોડતા બાણોથી શુભલક્ષણ ધરાવતા સૌમિત્રિ (લક્ષ્મણ)ને વીંધ્યો.
Verse 20
सशरैरतिविद्धाङ्गोरुधिरेणसमुक्षितः ।।।।शुशुभेलक्ष्मणःश्रीमान्विधूमइवपावकः ।
બાણોથી સર્વાંગે અતિશય વીંધાયેલો અને રક્તથી ભીંજાયેલો શ્રીમાન લક્ષ્મણ ધૂમરહિત અગ્નિ સમાન તેજસ્વી રીતે શોભ્યો.
Verse 21
इन्द्रजित्त्वात्मनःकर्मप्रसमीक्ष्याधिगम्य च ।।।।विनद्यसुमहानादमिदंवचनमब्रवीत् ।
ઇન્દ્રજિતે પોતાનું કૃત્ય નિહાળી અને નજીક આવી, અત્યંત મહાનાદ કરીને ગર્જના કરી અને આ વચન બોલ્યો.
Verse 22
पत्रिणःशितधारास्तेकरामत्कार्मुकच्युताः ।।।।आदास्यन्तेऽद्यसौमित्रेजीवितंजीवितान्तकाः ।
“હે સૌમિત્રે! મારા ધનુષ્યમાંથી છૂટેલા પાંખવાળા, તીક્ષ્ણ ધારવાળા આ બાણો પ્રાણાંતક છે; આજે એ તારો જીવ હરી લેશે.”
Verse 23
अद्यगोमायुसङ्घाश्चश्येनसङ्घाश्चलक्ष्मण ।।।।गृध्राश्चनिपतन्तुत्वांगतासुंनिहतंमया ।
“હે લક્ષ્મણ! આજે ગોમાયુઓના ટોળાં, શ્યેનોના ઝુંડ અને ગૃધ્રો તારા પર તૂટી પડે—મારા હાથે નિહત, પ્રાણહીન થયેલા તારા પર.”
Verse 24
क्षत्रबन्धुंसदानार्यंरामःपरमदुर्मतिः ।।।।भक्तम्भ्रातरमद्यैवत्वांद्रक्ष्यतिहतंमया ।
રામ—સદા ક્ષત્રબન્ધુ અને પરમ દુર્મતિ—આજે જ તને, પોતાના ભક્ત ભાઈને, મારા હાથે હત થયેલો જોશે.
Verse 25
विशस्तकवचंभूमौव्यपविद्धशराससनम् ।।।।हृतोत्तमाङ्गंसौमित्रत्वामद्यनिहतंमया ।
સૌમિત્રે, આજે રામ તને મારા હાથે નिहત જોશે—ભૂમિ પર પડેલો, કવચ ચીરાયેલું, ધનુષ્ય દૂર ફેંકાયેલું, અને મસ્તક કાપાયેલું.
Verse 26
इतिब्रुवाणंसङ्कृद्ध: परुषंरावणात्मजम् ।।।।हेतुमद्वाक्यमत्यर्थंलक्ष्मणःप्रत्युवाच ह ।
રાવણપુત્રના કઠોર વચનો સાંભળી ક્રોધિત થયેલા લક્ષ્મણે અર્થસભર અને યુક્તિપૂર્ણ પ્રત્યુત્તર આપ્યો.
Verse 27
वाग्बलंत्यजदुर्बुद्धेक्रूरकर्मासिराक्षस ।।।।अथकस्माद्वदस्येतत्सम्पादयसुकर्मणा ।
હે દુર્બુદ્ધિ રાક્ષસ, વાણીના બળનો દંભ છોડ; તારા કર્મ ક્રૂર છે. હવે આવું કેમ બોલે છે? સારા કર્મથી સાબિત કર.
Verse 28
कृत्वाकत्थसेकर्मकिमर्थमिहराक्षस ।।।।कुरुतत्कर्मयेनाहंश्रद्धध्यांतवकत्थनम् ।
હે રાક્ષસ, કર્મ કર્યા વિના અહીં શા માટે બડાઈ મારે છે? એવું કર્મ કર કે જેથી હું તારા દાવા પર શ્રદ્ધા રાખી શકું.
Verse 29
अनुक्त्वापरुषंवाक्यंकिञ्चिदप्यनवक्षिपन् ।।।।अविकत्थन्वधिष्यामित्वांपश्यपुरुषाधम ।
કઠોર વચન કહ્યા વિના, કોઈ પ્રતિઉત્તરથી અટકાવ્યા વિના, અને અહંકાર કર્યા વિના—હું તને સંહારું છું. જો, હે પુરુષાધમ!
Verse 30
इत्युक्त्वापञ्चनाराचानाकर्णापूरितान् शितान् ।।।।निजघानमहावेगाल्लक्ष्मणोराक्षसोरसि ।
એમ કહી, લક્ષ્મણે કાન સુધી ખેંચેલા પાંચ તીક્ષ્ણ નારાચ બાણો મહાવેગથી રાક્ષસના વક્ષસ્થળમાં ઘૂસી માર્યા.
Verse 31
सुपत्रवाजिताबाणाज्वलिताइवपन्नगाः ।।।।नैरृतोरस्यभासन्तसवितूरश्मयोयथा ।
સુશોભિત પાંખવાળા તે બાણો જ્વલિત સર્પ સમા, નૈરૃતના વક્ષ પર સૂર્યકિરણો જેવી તેજસ્વી રીતે ઝળહળ્યા.
Verse 32
सःशरैराहतस्तेनसरोषोरावणात्मजः ।।।।सुप्रयुक्तैस्त्रिभिर्भाणैःप्रतिविव्याधलक्ष्मणम् ।
તેના બાણોથી આઘાત પામીને રોષે ભરાયેલો રાવણપુત્ર, સુપ્રયુક્ત ત્રણ બાણોથી પ્રતિઘાતરૂપે લક્ષ્મણને વીંધી નાખ્યો.
Verse 33
सःबभूवमहाभीमोनरराक्षससिंहयोः ।।।।विमर्दस्तुमुलोयुद्धेपरस्परजयैषिणोः ।
નરશ્રેષ્ઠ સિંહ અને રાક્ષસસિંહ વચ્ચે યુદ્ધમાં પરસ્પર વિજયની ઇચ્છાથી મહાભયંકર અને ઘોર તુમુલ સંઘર્ષ ઊભો થયો.
Verse 34
उभौहिबलसम्पन्नावुभौविक्रमशालिनौ ।।।।उभौपरमदुर्ज्ञेयावतुल्यबलतेजसौ ।
બન્ને બળસંપન્ન હતા, બન્ને પરાક્રમશાળી હતા; બન્ને અત્યંત અજય હતા—બળ અને તેજમાં સમાન, અદ્વિતીય.
Verse 35
युयुधातेतदावीरौग्रहाविवनभोगतौ ।।।।बलवृत्राविवाभीतौयुधितौदुष्प्रधर्षणौ ।
ત્યારે તે બે વીર આકાશમાં સ્થિત બે ગ્રહ સમ તેજસ્વી બની યુદ્ધ કરતા રહ્યા; ઇન્દ્ર અને વૃત્ર સમ ભયરહિત, અને શત્રુઓ માટે અતિ દુર્લંઘ્ય હતા।
Verse 36
युयुधातेमहात्मानौतदाकेसरिणाविव ।।।।बहूनवसृजन्तौहिमार्गणौघानवस्थितौ ।नरराक्षससिम्होतौप्रहृष्टावभ्ययुध्यताम् ।।।।
પછી તે મહાત્મા બે યોદ્ધા કેસરિ સિંહોની જોડી સમ યુદ્ધ કરવા લાગ્યા; અડગ રહી તેઓ બાણોના પ્રવાહો છોડતા રહ્યા। મનુષ્યો અને રાક્ષસોમાં સિંહ સમ તે બંને હર્ષભેર પરસ્પર પરાક્રમથી લડ્યા।
Frequently Asked Questions
The chapter contrasts warrior conduct with deceptive tactics: Lakṣmaṇa condemns Indrajit’s earlier invisibility as a “thief’s path,” and reframes kṣātra honor as demonstrated performance in open combat rather than intimidation or verbal boasting.
Upadeśa centers on karmapramāṇa—deeds validate claims. Lakṣmaṇa rejects vāg-bala as empty and asserts that true capability is established through disciplined action, restraint, and accountable conduct even amid rage-driven provocation.
The immediate setting is the Laṅkā war-theatre (battlefield context), while cultural markers include kṣātra norms (open contest, disdain for stealth in this framing) and eschatological imagery such as “Yama’s abode,” plus battlefield-omen fauna (jackals, hawks, vultures).