Yuddha Kanda Sarga 9 - Valmiki Ramayana | Gujarati | Vedapath

Valmiki

Yuddha KandaSarga 923 Verses

Sarga 9

विभीषणोपदेशः — Vibhishana’s Counsel to Ravana

युद्धकाण्ड

આ સર્ગના આરંભે રાક્ષસોની યુદ્ધસજ્જતા જાણે યાદીરૂપે વર્ણાય છે. ઇન્દ્રજિત્ સહિત મુખ્ય રાક્ષસ નાયકો ક્રોધથી ઉન્મત્ત થઈ પરિઘ, પટ્ટિશ, પ્રાસ, શક્તિ, શૂલ, પરશુ, ધનુષ-બાણ અને તીક્ષ્ણ ખડ્ગ જેવા ભારે શસ્ત્રો ધારણ કરીને ઊભા થાય છે અને રામ, લક્ષ્મણ, સુગ્રીવ તથા હનુમાનને મારવાનો સંકલ્પ કરે છે. ત્યારે વિભીષણ વચ્ચે પડી તે સશસ્ત્ર સભાને અટકાવે છે અને નીતિપૂર્ણ, ક્રમબદ્ધ ઉપદેશ આપે છે. તે કહે છે—સામ, દાન, ભેદ આ ત્રણ ઉપાયો વડે જે કાર્ય સિદ્ધ ન થાય, તે પણ પહેલાં વિચાર કરીને પછી જ પરાક્રમથી કરવું; અવમાન અને ઉતાવળથી નહીં, પરંતુ પદ્ધતિસર મૂલ્યાંકનથી સફળતા મળે છે. શત્રુને તુચ્છ ન માનવાની ચેતવણી આપીને હનુમાનનું સમુદ્રલંઘન તેમની અસાધારણ શક્તિનું પ્રમાણ ગણાવે છે; તેમજ સીતાહરણરૂપ રાવણના મૂળ અપરાધની ધર્મદૃષ્ટિએ ન્યાયતા પર પ્રશ્ન કરે છે. વિભીષણ શમનનો માર્ગ સૂચવે છે—ક્રોધ ત્યજી દો, ધર્મનિષ્ઠ અને દૃઢવ્રતી રામ સાથે નિરર્થક વૈર ન રાખો, અને મૈથિલી સીતાને પરત આપો; નહીં તો લંકા અને રાક્ષસોનો વિનાશ નિશ્ચિત છે. રાવણ આ સાંભળી સભા વિસર્જિત કરી મહેલમાં પાછો જાય છે; ઉપદેશ ઔપચારિક રીતે પૂર્ણ થાય છે, પરંતુ તેની ચેતવણીનું સાર તે હૃદયથી સ્વીકારતો નથી.

Shlokas

Verse 1

ततोनिकुम्भोरभसस्सूर्यशत्रुर्महाबलः ।सुप्तघ्नोयज्ञहारक्षोमहापार्श्वमहोदरौ ।।।।अग्निकेतुश्चदुर्धर्षोरश्मिकेतुश्चराक्षस: ।इन्द्रजिच्चमहातेजाबलवान्रावणात्मजः ।।।।प्रहस्तोऽथविरूपाक्षोवज्रदंष्ट्रोमहाबलः ।धूम्राक्षश्चातिकायश्चदुर्मुखश्चैवराक्षसः ।।।।परिघान्पट्टिशान्प्रासान्शक्तिशूलपरश्वधान् ।चापानिचसबाणानिखङ्गांश्चविपुलान्शितान् ।।।।प्रगृह्यपरमक्रुद्धास्समुत्पत्यचराक्षसाः ।अब्रुवन्रावणंसर्वेप्रदीप्ताइवतेजसा ।।।।

પછી નિકુમ્ભ, રભસ, મહાબલી સૂર્યશત્રુ, સુપ્તઘ્ન, યજ્ઞહારી રાક્ષસ, મહાપાર્શ્વ અને મહોદર; દુર્ધર્ષ અગ્નિકેતુ અને રશ્મિકેતુ; તેમજ મહાતેજસ્વી બલવાન રાવણપુત્ર ઇન્દ્રજિત; પછી પ્રહસ્ત, વિરূপાક્ષ, મહાબલી વજ્રદંષ્ટ્ર, ધૂમ્રાક્ષ, અતિકાય અને દુર્મુખ—આ બધા રાક્ષસો પરિઘ, પટ્ટિશ, પ્રાસ, શક્તિ, શૂલ, પરશુ, બાણસહિત ધનુષ્ય અને વિશાળ તીક્ષ્ણ ખડ્ગો હાથમાં લઈને, પરમ ક્રોધે ઉછળી ઊઠ્યા અને તેજથી પ્રદીપ્ત સમા બની રાવણને સંબોધવા લાગ્યા.

Verse 2

ततोनिकुम्भोरभसस्सूर्यशत्रुर्महाबलः ।सुप्तघ्नोयज्ञहारक्षोमहापार्श्वमहोदरौ ।।6.9.1।।अग्निकेतुश्चदुर्धर्षोरश्मिकेतुश्चराक्षस: ।इन्द्रजिच्चमहातेजाबलवान्रावणात्मजः ।।6.9.2।।प्रहस्तोऽथविरूपाक्षोवज्रदंष्ट्रोमहाबलः ।धूम्राक्षश्चातिकायश्चदुर्मुखश्चैवराक्षसः ।।6.9.3।।परिघान्पट्टिशान्प्रासान्शक्तिशूलपरश्वधान् ।चापानिचसबाणानिखङ्गांश्चविपुलान्शितान् ।।6.9.4।।प्रगृह्यपरमक्रुद्धास्समुत्पत्यचराक्षसाः ।अब्रुवन्रावणंसर्वेप्रदीप्ताइवतेजसा ।।6.9.5।।

અગ્નિકેતુ અને દુર્ધર્ષ રશ્મિકેતુ નામના રાક્ષસ ઊભા થયા; તેમજ મહાતેજસ્વી, બળવાન, રાવણનો પુત્ર ઇન્દ્રજિત પણ ઊઠ્યો.

Verse 3

આજે અમે રામને, સુગ્રીવને અને લક્ષ્મણને—અને એ દયનીય હનુમાનને પણ—મારી નાખીશું; જેના કારણે લંકા પર આક્રમણ થયું છે.

Verse 4

તેઓએ પરિઘ, પટ્ટિશ, પ્રાસ, શક્તિ-ડાર્ટ, શૂલ અને પરશુ જેવા શસ્ત્રો; તેમજ બાણસહિત ધનુષ્યો અને વિશાળ, તીક્ષ્ણ ધારવાળી ખડ્ગો ધારણ કર્યા.

Verse 5

પરમ ક્રોધે ભરાયેલા રાક્ષસો શસ્ત્રો પકડી ઊભા થઈ ઉછળ્યા; પોતાના તેજથી જ્વાલાસમાન દીપ્ત થઈ, સૌએ મળીને રાવણને સંબોધ્યા.

Verse 6

अद्यरामंवधिष्यामस्सुग्रीवंसचलक्ष्मणम् ।कृपणंचहनूमन्तंलङ्कायेनप्रधर्षिता ।।।।

Verse 7

तान्गृहीतायुधान् सर्वान्वारयित्वाविभीषणः ।अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यंपुनःप्रत्युपवेश्यतान् ।।।।

શસ્ત્ર ધારણ કરેલા તે સૌને વિભીષણે અટકાવ્યા; ફરી બેસાડ્યા, અને અંજલિ બાંધી વિનમ્રતાથી રાવણને ઉપદેશરૂપ વચન કહ્યું.

Verse 8

अप्युपायैस्त्रिभिस्तातयोऽर्थःप्राप्तुंनशक्यते ।तस्यविक्रमकालांस्तान्युक्तानाहुर्मनीषिणः ।।।।

હે પિતા, જો ત્રણ ઉપાયોથી પણ હેતુ સિદ્ધ ન થાય, તો મનીષીઓ કહે છે કે ત્યારે જ યોગ્ય પ્રયત્નસહિત સંયમિત પરાક્રમ—વીરકર્મનો સમય આવે છે.

Verse 9

प्रमत्तेष्यभियुक्तेषुदैवेनप्रहतेषुच ।विक्रमास्तातसिध्यन्तिपरीक्ष्यविधिनाकृताः ।।।।

હે પિતા, બેદરકાર, પહેલેથી જ દબાયેલા, અને દૈવથી આઘાત પામેલા શત્રુઓ સામે—પરિસ્થિતિ તપાસી વિધિ મુજબ કરાયેલ પરાક્રમ સફળ થાય છે.

Verse 10

अप्रमत्तंकथंतंतुविजिगीषुंबलेस्थितम् ।जितरोषंदुराधर्षतंप्रधर्षयितुमिच्छथ ।।।।

સદા સાવધાન, વિજય ઇચ્છનાર, બળમાં સ્થિર, ક્રોધને જીતનાર અને દુર્ધર્ષ એવા તેને તમે કેવી રીતે દબાવી જીતવા ઇચ્છો છો?

Verse 11

समुद्रंलङ्घयित्वातुघोरंनदनदीपतिम् ।गतिंहनूमतोलोकेकोविद्यात्तर्कयेतवा ।।।।

ભયંકર સમુદ્ર—નદીઓ અને નદોના અધિપતિ—ને લંઘી હનુમાન ગયા; જગતમાં એવી ગતિ કોણ જાણે, કે કોણ કલ્પી શકે?

Verse 12

बलान्यपरिमेयानिवीर्याणिचनिशाचराः ।परेषांसहसाऽवज्ञानकर्तव्याकथञ्चन ।।।।

હે નિશાચરો! શત્રુનાં બળ અને પરાક્રમ અપરિમિત છે; તેથી કદી પણ, કોઈ રીતે, ઉતાવળમાં તેમને તુચ્છ ગણી અવમાનના કરવી નહિ.

Verse 13

किंचराक्षसराजस्यरामेणापकृतंपुरा ।आजहारजनस्थानाद्यस्यभार्यांयशस्विनः ।।।।

અને રાક્ષસરાજને રામે અગાઉ શું અપરાધ કર્યો હતો, કે તેણે જનસ્થાનમાંથી તે યશસ્વી પુરુષની પત્નીને અપહરણ કરી લાવી?

Verse 14

खरोयद्यतिवृत्तस्तुरामेणनिहतोरणे ।अवश्यंप्राणिनांप्राणारक्षितव्यायथाबलम् ।।।।

જો ખરે મર્યાદા લાંઘી હતી અને રામે યુદ્ધમાં તેને વધ કર્યો, તો તે યોગ્ય જ છે; કારણ કે દરેક પ્રાણી પોતાના બળ મુજબ પોતાના પ્રાણનું રક્ષણ અવશ્ય કરવું જોઈએ.

Verse 15

एतन्निमित्तंवैदेहीभयंनस्सुमहद्भवेत् ।आहृतासापरित्याज्याकलहार्थेकृतेनकिम् ।।।।

આ કારણથી જ વૈદેહી અમારે માટે અતિ મહાન ભય બની છે; તે અહીં લાવવામાં આવી છે, તેથી તેને પરત સોંપી દેવી જોઈએ—કલહ જ ઉપજાવે એવા કર્મને પકડી રાખવાથી શું લાભ?

Verse 16

नतुक्षमंवीर्यवतातेनधर्मानुवर्तिना ।वैरंनिरर्थकंकर्तुंदीयतामस्यमैथिली ।।।।

ધર્મનું અનુસરણ કરનાર તે પરાક્રમી પુરુષ સાથે નિરર્થક વૈર રાખવું યોગ્ય નથી; તેથી માથિલીને તેને પરત આપી દેવી જોઈએ.

Verse 17

यावन्नसगजांसाश्वांबहुरत्नसमाकुलाम् ।पुरींदारयतेबाणैर्दीयतामस्यमैथिली ।।।।

જ્યાં સુધી તે અનેક રત્નોથી સમૃદ્ધ, હાથીઓ અને ઘોડાઓથી ભરેલી આ નગરીને પોતાના બાણોથી ચીરી નાંખે નહીં, ત્યાં સુધી માથિલી (સીતા) તેને પરત સોંપી દો.

Verse 18

यावत्सुघोरामहतीदुर्धर्षाहरिवाहिनी ।नावस्कन्दतिनोलङ्कांतावत्सीताप्रदीयताम् ।।।।

જ્યાં સુધી અતિ ભયંકર, વિશાળ અને અપરાજેય વાનરસેના અમારી લંકા પર ચઢાઈ કરીને તેને વશમાં ન કરે, ત્યાં સુધી સીતાને પરત સોંપી દો.

Verse 19

विनश्येद्धिपुरीलङ्काशूरास्सर्वेचराक्षसाः ।रामस्यदयितापत्नीनस्वयंनयदिदीयते ।।।।

જો રામની પ્રિય પત્નીને તમે સ્વેચ્છાએ પરત ન આપો, તો લંકાપુરી નિશ્ચયે નાશ પામશે—અને બધા રાક્ષસો, શૂરવીરો સહિત, પણ વિનાશ પામશે.

Verse 20

प्रसादयेत्वांबन्धुत्वात्कुरुष्यवचनंमम ।हितंतथ्यमहंब्रूमिदीयतामस्यमैथिली ।।।।

બંધુત્વના કારણે હું તને વિનંતી કરું છું—મારું વચન માન. હું હિતકારક અને સત્ય વાત કહું છું: માથિલી (સીતા) તેને પરત સોંપી દો.

Verse 21

पुराशरत्सूर्यमरीचिसन्निभान्नवाग्रपुङ्खान् सुदृढान्नृपात्मजः ।सृजत्यमोघान्विशिखान्वधायतेप्रदीयतांदशरधायमैथिली ।।।।

શરદઋતુના સૂર્યકિરણ સમ તેજસ્વી, નવા પાંખવાળા અને અતિદૃઢ એવા અચૂક બાણો રાજકુમાર જ્યારે તારા વધ માટે છોડે તે પહેલાં—મૈથિલીને દશરથનંદનને પરત સોંપી દે.

Verse 22

त्वजस्वकोपंसुखधर्मनाशनंभजस्वधर्मंरतिकीर्तिवर्धनम् ।प्रसीदजीवेमसपुत्रबान्धवाःप्रदीयतांदाशरथायमैथिली ।।।।

સુખ અને ધર્મનો નાશ કરનાર ક્રોધનો ત્યાગ કર; ધર્મનું આશ્રય લે, જે યોગ્ય આનંદ અને સ્થિર કીર્તિ વધારનાર છે. પ્રસન્ન થા—જેથી અમે પુત્રો અને સ્વજનો સાથે જીવીએ—મૈથિલીને દાશરથિને પરત સોંપીને.

Verse 23

विभीषणवच्शुत्वारावणोराक्षसेश्वराः ।विसर्जयित्वातान्सर्वान्प्रविवेशस्वकंगृहम् ।।।।

વિભીષણનાં વચનો સાંભળી, રાક્ષસેશ્વર રાવણે સૌને વિદાય આપી અને પોતાના ગૃહમાં પ્રવેશ કર્યો.

Frequently Asked Questions

What specific ethical dilemma or action is presented in this Sarga?

The dilemma is whether Laṅkā should escalate into total war or pursue restitution by returning Sītā: Vibhīṣaṇa argues that Rāvaṇa’s initial act (abduction) is the true provocation, and that continuing enmity against a dharma-aligned opponent is strategically and ethically ruinous.

What is the philosophical takeaway (Upadesha) of this chapter's dialogue?

Upadeśa centers on nīti guided by dharma: do not disregard an enemy’s capacities, attempt recognized diplomatic means before force, abandon anger that destroys virtue, and choose actions that preserve life, kinship, and civic stability through just repair rather than pride.

Which geographical or cultural landmarks are highlighted here?

Laṅkā functions as the threatened polity; the ocean (samudra) is referenced through Hanumān’s unprecedented crossing as proof of extraordinary agency; Janasthāna appears as the remembered site tied to earlier conflict and the abduction narrative.