Sarga 87
न्यग्रोध-प्रवेश-निवारणम् (Preventing Indrajit’s Banyan-Tree Rite) / Indrajit Confronts Vibhishana
युद्धकाण्ड
વિભીષણે લક્ષ્મણને યોગ્ય ઉપદેશ આપી તેને વનપ્રદેશમાં લઈ જઈ મેઘશ્યામ, ભયંકર ન્યગ્રોધ (વડ) બતાવ્યો. તેણે કહ્યું કે ઇન્દ્રજિત ત્યાં હવન-આહુતિ કરીને મંત્રબળથી અદૃશ્ય બની જાય છે અને યુદ્ધમાં ઘાતક લાભ મેળવે છે; તેથી ઇન્દ્રજિત ન્યગ્રોધમાં પ્રવેશે તે પહેલાં જ લક્ષ્મણે જ્વલંત બાણોથી તેના રથ, ઘોડા અને સારથીનો નાશ કરવો જોઈએ. લક્ષ્મણ ધનુષ્ય તાણી, પ્રત્યંચાનો ટંકાર કરી, તે ક્ષણની રાહ જુએ છે. ત્યારે તેજસ્વી રથ પર ઇન્દ્રજિત પ્રગટ થઈ સીધા યુદ્ધનું આહ્વાન કરે છે. પછી કઠોર વાક્યવિનિમય થાય છે—ઇન્દ્રજિત વિભીષણને સ્વજનો ત્યજી ‘પરાયાં’ની શરણમાં ગયેલો કહી ધિક્કારે છે અને દોષ હોવા છતાં પોતાના પક્ષ પ્રત્યે વફાદારી રાખવી જોઈએ એમ દલીલ કરે છે. વિભીષણ ધર્મને આધાર બનાવી ઉત્તર આપે છે: રાક્ષસકુળમાં જન્મ્યો હોવા છતાં મેં ક્રૂર કર્મો ત્યાગ્યા; અધર્મનો સંગ વિષધર સર્પને ઝટકીને ફેંકી દેવા જેવો કે સળગતા ઘરથી દૂર ભાગવા જેવો છે. તે રાવણના દોષ—ચોરી, પરસ્ત્રીહરણ, મિત્રોમાં અવિશ્વાસ, ઋષિહિંસા, દેવદ્વેષ, અહંકાર, ક્રોધ અને વૈર—ગણીને કહે છે કે આ દોષોએ મેઘો પર્વતને ઢાંકે તેમ તેના કલ્યાણને ઢાંકી દીધું છે અને લંકાનો વિનાશ નજીક છે. અંતે તે ચેતવે છે કે ઇન્દ્રજિત મૃત્યુપાશથી બંધાયેલો છે; લક્ષ્મણના બાણો સામે ઊભો રહીને તે જીવતો પાછો ફરશે નહીં.
Shlokas
Verse 1
एवमुक्त्वातुसौमित्रिंजातहर्षोविभीषणः ।धनुष्पाणिंनमादायत्वरमाणोजगामसः ।।6.87.1।।
એમ કહીને, હર્ષિત વિભીષણે સૌમિત્રિને લઈને—ધનુષ હાથમાં તૈયાર ઊભેલા લક્ષ્મણને સાથે લઈ—ત્વરાથી પ્રસ્થાન કર્યું.
Verse 2
अविदूरंततोगत्वाप्रविश्यतुमहद्वनम् ।दर्शमामासतत्कर्मलक्ष्मणातविभीषणः ।।6.87.2।।
પછી થોડું અંતર જઈ મહાન વનમાં પ્રવેશીને, વિભીષણે લક્ષ્મણને કરવાપાત્ર કાર્ય તે રીતે દર્શાવ્યું.
Verse 3
नीलजीमूतसङ्काशंन्यग्रोधंभीमदर्शनम् ।तेजस्वीरावणभ्रातालक्ष्मणायन्यवेदयत् ।।6.87.3।।
વરસાદી વાદળોના સમૂહ સમો કાળો, ભયંકર દર્શનવાળો વટવૃક્ષ—તે તેજસ્વી રાવણભ્રાતા વિભીષણે લક્ષ્મણને બતાવ્યો.
Verse 4
इहोपहारंभूतानांबलवान्रावणात्मजः ।उपहृत्यततःपश्चात्सङ्ग्राममभिवर्तते ।।6.87.4।।
અહીં બળવાન રાવણપુત્ર ભૂતોને ઉપહાર અર્પણ કરીને, ત્યારબાદ યુદ્ધભૂમિ તરફ આગળ વધે છે.
Verse 5
अदृश्टस्सर्वभूतानांततोभवतिराक्षसः ।निहन्तिसमरेशत्रून् बध्नाति च शरोत्तमैः ।।6.87.5।।
ત્યારબાદ તે રાક્ષસ સર્વ ભૂતોને અદૃશ્ય બની જાય છે; સમરમાં શત્રુઓને સંહાર કરે છે અને ઉત્તમ બાણોથી તેમને બાંધી પણ નાખે છે.
Verse 6
तमप्रविष्टंन्यग्रोधंबलिनंरावणात्मजम् ।विध्वंसयशरैर्दीप्टै: सरथंसाश्वसारथिम् ।।6.87.6।।
તે ન્યગ્રોધમાં પ્રવેશ કરે તે પહેલાં જ, બલવાન રાવણપુત્રને દીપ્ત શરોથી—રથসহ, અશ્વો તથા સારથિ સહિત—વિનાશ કરી નાખો.
Verse 7
तथेत्युक्त्वामहातेजास्सौमित्रिर्मित्रनन्दनः ।बभूवावस्थितस्तत्रचित्रंविस्फारयन्? धनुः ।।6.87.7।।
“તથાસ્તુ” એમ કહી મહાતેજસ્વી, મિત્રોને આનંદ આપનાર સૌમિત્રિ ત્યાં અડગ ઊભો રહ્યો અને અદ્ભુત ધનુષ્યને ઝણઝણાવતો રહ્યો.
Verse 8
स रथेनाग्निवर्णेनबलवान्रावणात्मजः ।इन्द्रजित्कवचीखङ्गीसध्वजःप्रत्यदृश्यत ।।6.87.8।।
અગ્નિવર્ણ રથ પર બળવાન રાવણપુત્ર ઇન્દ્રજિત્ દેખાયો—કવચધારી, ખડ્ગધારી, અને ધ્વજવાળો ધ્વજદંડ ધારણ કરતો.
Verse 9
तमुवाचमहातेजाःपौलस्त्यमपराजितम् ।समह्वयेत्वांसमरेसम्यग्युद्धंप्रयच्छमे ।।6.87.9।।
ત્યારે મહાતેજસ્વી લક્ષ્મણે અપરાજિત પૌલસ્ત્યવંશજને કહ્યું: “હું તને સમરમાં આહ્વાન કરું છું; મને સમ્યક્, સામસામે ન્યાયયુક્ત યુદ્ધ આપ.”
Verse 10
एवमुक्तोमहातेजामनस्वीरावणात्मजः ।अब्रवीत्परुषंवाक्यंतत्रदृष्टवाविभीषणम् ।।6.87.10।।
એમ કહ્યા પછી મહાતેજસ્વી અને મનસ્વી રાવણપુત્રે ત્યાં વિભીષણને જોઈને તેને કઠોર વચનો કહ્યા.
Verse 11
इहत्वंजातसम्वृद्धःसाक्षाद्भ्रातापितुर्मम ।कथंद्रुह्यसिपुत्रस्यपितृव्योममराक्षस ।।6.87.11।।
અહીં તું જન્મ્યો અને ઉછેરાયો; તું તો ખરેખર મારા પિતાનો સગો ભાઈ છે. તો પછી, હે રાક્ષસ, મારા પિતૃવ્ય, તું ભત્રીજા—મારા, તેના પુત્ર પ્રત્યે—દ્વેષ કેમ ધરાવે છે?
Verse 12
न ज्ञातित्वं न सौहार्धं न जातिस्तवदुर्मते ।प्रमाणं न च सौदर्यं न धर्मोधर्मदूषण ।।6.87.12।।
હે દુર્મતિ, ધર્મદૂષક! તારા અંદર ન તો જ્ઞાતિભાવ છે, ન સૌહાર્દ, ન વંશપ્રતિ નિષ્ઠા; ન તું યોગ્ય પ્રમાણ માને છે, ન ભાઈચારો, ન ધર્મ જ.
Verse 13
शोच्यस्त्वमसिदुर्बुद्धेनिन्दनीयश्चसाधुभिः ।यस्त्वंस्वजनमुत्सृज्यपरभृत्यत्वमागतः ।।6.87.13।।
હે દુર્બુદ્ધિ, તું શોચનીય છે અને સજ્જનો દ્વારા નિંદનીય પણ છે; કારણ કે તું પોતાના સ્વજનોને ત્યજીને પરના દાસત્વમાં આવી પડ્યો છે.
Verse 14
नैतछचिथिलयाबुद्ध्यात्वंवेसतिमहदन्तरम् ।क्व च स्वजनसम्वासःक्व च नीचपराश्रयः ।।6.87.14।।
શિથિલ બુદ્ધિથી તું આ મહાન અંતર જાણતો નથી: ક્યાં સ્વજનો સાથેનો નિવાસ અને ક્યાં નીચ પરાયાના આશ્રયમાં રહેવું!
Verse 15
गुणवान्वापरजनःस्वजनोनिर्गुणोऽपिवा ।निर्गुणःस्वजनःश्रेयान् यःपरःपरएवसः ।।6.87.15।।
પરજન ગુણવાન હોય અને સ્વજન નિર્ગુણ હોય તોય, નિર્ગુણ સ્વજન જ શ્રેયસ્કર છે; કારણ કે જે પર છે તે પર જ રહે છે.
Verse 16
यसस्स्वपक्षंपरित्यज्यपरपक्षंनिषेवते ।स स्वपक्षेक्ष्यंप्राप्तेपश्चास्त्तैरेवहन्यते ।।6.87.16।।
જે પોતાનો પક્ષ ત્યજી પરપક્ષનો આશ્રય લે છે, પોતાના પક્ષે ક્ષય આવ્યા પછી, અંતે એ જ લોકોના હાથે નાશ પામે છે જેમનો પક્ષ તેણે પકડ્યો હતો.
Verse 17
निरनुक्रोशताचेयंयादृशीतेनिशाचर ।स्वजनेनत्वयाशक्यंपौरुषंरावणानुज ।।6.87.17।।
હે નિશાચર, રાવણાનુજ! તારી આવી નિર્દયતા દેખાય છે; સ્વજનો સામે જ આવું ‘પૌરુષ’ બતાવવું તને શક્ય છે.
Verse 18
इत्युक्तोभ्रातृपुत्रेणप्रत्युवाचविभीषणः ।अजानन्निवमछचीलंकिंराक्षसविकत्थसे ।।6.87.18।।
ભાઈના પુત્રે આમ કહ્યા પછી વિભીષણે ઉત્તર આપ્યો: “હે રાક્ષસ, મારી સ્વભાવ-રીતિ જાણતા ન હોવ તેમ કેમ વિકત્થા કરો છો?”
Verse 19
राक्षसेन्द्रसुतासाधोपारुष्यंत्यजगौरवात् ।कुलेयद्यप्यहंजातोरक्षसांक्रूरकर्मणाम् ।।6.87.19।।गुणोयःप्रथमोनृणंतन्मेशीलमराक्षसम् ।
હે રાક્ષસેન્દ્રના પુત્ર, દુષ્ટ! ગૌરવના હિતે આ કઠોર વાણી ત્યજ. ભલે હું ક્રૂર કર્મ કરનારા રાક્ષસોના કુળમાં જન્મ્યો છું, છતાં મનુષ્યોમાં જે પ્રથમ ગુણ—ધર્મ અને સદાચાર—તેને મેં સ્વભાવ બનાવ્યો છે; તેથી મારું શીલ રાક્ષસસદૃશ નથી.
Verse 20
न रमेदारुणेनाहं न चाधर्मेणवैरमे ।।6.87.20।।भ्रात्राविषशीलोऽपिकथंभ्रातानिरस्यते ।
હું ક્રૂરતામાં આનંદ લેતો નથી, ન અધર્મમાં રતિ રાખું છું. ભાઈ વિષસ્વભાવનો હોય તોય, એક ભાઈ બીજા ભાઈને કેવી રીતે ત્યજી શકે?
Verse 21
धर्मात्प्रच्युतशीलंहिपुरुषंपापनिश्चयम् ।।6.87.21।।त्यक्त्वासुखमवाप्नोतिहस्तादाशीविषंयथा ।
ધર્મથી ચ્યૂત સ્વભાવવાળો અને પાપમાં નિશ્ચય કરેલો પુરુષ—એને ત્યજી દેતાં સુખ-કલ્યાણ પ્રાપ્ત થાય છે; જેમ હાથ પરથી આશીવિષ સર્પને ઝાડી નાખીએ તેમ.
Verse 22
परस्वहरणेयुक्तंपरदाराभिमर्शकम् ।।6.87.22।।त्याज्यमाहुर्दुरात्मानंवेश्मप्रज्वलितंयथा ।
પરના ધન હરણ કરવામાં લાગેલો અને પરસ્ત્રીનો અભિમર્શ કરનાર—એવા દુષ્ટાત્માને ત્યાજ્ય કહે છે, જેમ જ્વલિત અગ્નિથી ઘેરાયેલું ઘર ત્યજવું પડે તેમ.
Verse 23
परस्वानां च हरणंपरदाराभिमर्शनम् ।।6.87.23।।सुहृदामतिशङ्का च त्रयोदोषाःक्षयावहाः ।
પરના ધનનું હરણ, પરસ્ત્રીનો અભિમર્શ, અને સુહૃદો પ્રત્યે અતિશય શંકા—આ ત્રણ દોષો વિનાશ લાવનારા છે.
Verse 24
महर्षीणांवधोघोरस्सर्वदेवैश्चविग्रहः ।।6.87.24।।अभिमानश्चदोषश्चवैरित्वंप्रतिकूलता ।एतेदोषाममभ्रातुर्जीवितैश्वर्यनाशनाः ।।6.87.25।।गुणान्प्रच्छादयामासुःपर्वतानिवतोयदाः ।
મહર્ષિઓનો ભયંકર વધ, સર્વ દેવો સાથે વૈર, અભિમાન અને દોષદર્શન, શત્રુતા તથા પ્રતિકૂલતા—આ દોષોએ મારા ભાઈનું જીવન અને ઐશ્વર્ય નાશ કર્યું. જેમ મેઘો પર્વતોને ઢાંકી દે છે તેમ, એ દોષોએ તેના ગુણોને ઢાંકી નાખ્યા.
Verse 25
महर्षीणांवधोघोरस्सर्वदेवैश्चविग्रहः ।।6.87.24।।अभिमानश्चदोषश्चवैरित्वंप्रतिकूलता ।एतेदोषाममभ्रातुर्जीवितैश्वर्यनाशनाः ।।6.87.25।।गुणान्प्रच्छादयामासुःपर्वतानिवतोयदाः ।
અભિમાન, દોષકર્મ, વૈરભાવ અને પ્રતિકૂલતા—આ જ દોષો મારા ભાઈના જીવન અને રાજ્યૈશ્વર્યનો નાશ કરનાર છે.
Verse 26
दोषैरेतैःपरित्यक्तोमयाभ्रातापितातव ।।6.87.26।।नेयमस्तिपुरीलङ्का न च त्वं न च तेपिता ।
આ જ દોષોના કારણે, તારો પિતા—મારો ભાઈ—મેં ત્યજી દીધો છે. હવે ન તો આ લંકાપુરી ટકશે, ન તું, ન તારો પિતા.
Verse 27
अतिमाननी च बालश्चदुर्विनीतश्चराक्षस ।बद्धस्त्वंकालपाशेनब्रूहिमांयद्यदिच्छसि ।।6.87.27।।
હે રાક્ષસ! અતિમાનિ, બાળસ્વભાવ અને દુર્વિનિત—તું કાળના પાશથી બંધાયેલો છે. તને જે કહેવું હોય તે મને કહી દે.
Verse 28
अद्यतेव्यसनंप्राप्तंकिंमांत्वामिहवक्ष्यसि ।प्रवेष्टुं न त्वयाशक्यंन्यग्रोधंराक्षसाधम ।।6.87.28।।
આજે તારા પર વ્યસન આવી પડ્યું છે; અહીં તું મને શું કહેશે? હે રાક્ષસાધમ! તારા માટે ન્યગ્રોધમાં પ્રવેશ કરવો શક્ય નથી.
Verse 29
धर्षयित्वा च काकुत्स्थं न शक्यंजीवितुंत्वया ।युध्यस्वनरदेवेनलक्ष्मणेनरणेसह ।।6.87.29।।हतस्त्वंदेवताकार्यंकरिष्यसियमक्षये ।
કાકુત્સ્થવંશજ પર આક્રમણ કરીને તું હવે જીવતો રહી શકીશ નહિ. દેવસમાન નરદેવ લક્ષ્મણ સાથે રણમાં સામસામે યુદ્ધ કર; હણાઈને તું યમલોકમાં દેવતાઓના કાર્યને સિદ્ધ કરશે.
Verse 30
તું ભેગી કરેલી તારી બધી શક્તિ પ્રગટ કર અને તારા બધા શસ્ત્ર-અસ્ત્રો વાપરી નાખ; પરંતુ લક્ષ્મણના બાણોની પહોંચમાં આવતાં જ, આજે તું—તારી સેનાસહિત—જીવતો પાછો ફરશે નહિ.
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether allegiance to one’s clan overrides moral law: Indrajit condemns Vibhīṣaṇa for leaving his kin, while Vibhīṣaṇa frames departure as a necessary rejection of adharmic leadership and cruel conduct.
Vibhīṣaṇa teaches that righteousness is prior to birth-group identity: association with the unrighteous should be abandoned (like casting off a venomous serpent or escaping a burning house), and destructive vices inevitably eclipse merit and bring ruin.
The nyagrodha (banyan tree) in a great forest functions as a tactical landmark tied to Indrajit’s ritualized advantage (offerings leading to invisibility), and Laṅkā is invoked as the threatened political center whose fate is linked to Rāvaṇa’s faults.