Sarga 119

Verse 1

एवमुक्तातुवैदेहिपरुषंरोमहर्षणम् ।राघवेणसरोषेणश्रुत्वाप्रव्यथिताऽभवत् ।।।।

આ રીતે કહ્યા પછી, વૈદેહી રાઘવના ક્રોધભર્યા, કઠોર અને રોમાંચ ઉપજાવે એવા વચનો સાંભળી અત્યંત વ્યથિત થઈ ગઈ।

Verse 2

सातदश्रुतपूर्वंहिजनेमहतिमैथिली ।श्रुत्वाभर्तृर्वचोरूक्षंलज्जयावनताभवत् ।।।।

પછી મહાજનસમક્ષ પતિના કઠોર વચનો સાંભળી, માથિલી—અપૂર્વ રીતે—લજ્જાથી નમ્ર થઈ, મુખ નીચે ઝુકાવી ઊભી રહી.

Verse 3

प्रविशन्तीवगात्राणिस्वानिसाजनकात्मजा ।वाक्षरैस्स्सैःसशल्येवभृशमाश्रूण्यवर्तयत् ।।।।

તે જનકાત્મજા, તે બાણ સમા વચનોના ઘા લાગ્યા હોય તેમ, પોતાના અંગોમાં જ સમાઈ જતી હોય એવી લાગી; અને અત્યંત આંસુ વહાવ્યા.

Verse 4

ततोबाष्पपरिक्लिन्नंप्रमार्जन्तीस्वमाननम् ।शनैर्गद्गदयावाचाभर्तारमिदमब्रवीत् ।।।।

પછી આંસુઓથી ભીંજાયેલું પોતાનું મુખ પુંછતી, તે ધીમે ધીમે ગદગદ વાણીથી પોતાના પતિને આ શબ્દો બોલી.

Verse 5

किंमामसदृशंवाक्यमीदृशंश्रोत्रदारुणम् ।रूक्षंश्रावयसेवीर प्राकृतःप्राकृतमिव ।।।।

હે વીર! કેમ તું મને એવા શબ્દો સંભળાવે છે જે તને શોભતા નથી—કાનને કઠોર, રૂક્ષ—જાણે કોઈ સામાન્ય પુરુષ કોઈ સામાન્ય સ્ત્રીને બોલે તેમ?

Verse 6

न तथास्मिमहाबाहो यथामामवगच्छसि ।प्रत्ययंगच्छमेस्वेनचारित्रेणैवतेशपे ।।।।

હે મહાબાહો! તું મને જેવી સમજે છે તેવી હું નથી; મારા પોતાના આચરણથી જ મને વિષે નિશ્ચય કર—મારા ચારિત્ર્યની શપથ લઈને હું કહું છું।

Verse 7

पृथकस्त्रीणांप्रचारेणजातिंत्वंपरिशङ्कसे ।परित्यजैनांशङ्कांतुयदितेऽहंपरीक्षिता ।।।।

કેટલીક સ્ત્રીઓના વર્તનને જોઈ તું સમગ્ર સ્ત્રીજાતિ પર શંકા કરે છે; જો તું મને પરીક્ષિત માન્યો હોય, તો આ શંકા ત્યજી દે।

Verse 8

यदहंगात्रसम्पर्शंगतास्मिविशवाप्रभो ।कामकारो न मेतत्रदैवंतत्रापराध्यति ।।।।

પ્રભુ! જો મેં પરપુરુષના અંગસ્પર્શનો દુઃખ સહન કર્યો હોય, તો હું વિવશ હતી; ત્યાં મારી ઇચ્છા ચાલતી ન હતી—ત્યાં દૈવ અને બળનો દોષ છે, મારો નહીં.

Verse 9

मदधीनंतुयत्तन्मेहृदयंत्वयिवर्तते ।पराधीनेषुगात्रेषुकिंकरिष्याम्यनीश्वरी ।।।।

પરંતુ જે મારા અધિકારમાં છે તે મારું હૃદય—તે તો તમારામાં જ સ્થિર છે; જ્યારે મારા અંગો પરાધીન હતા, ત્યારે હું અનીશ્વરી બની શું કરી શકું?

Verse 10

सहसम्वृद्धभावेनसंसर्गेण च मानद ।यदितेऽहं न विज्ञाताहतातेनास्मिशाश्वतम् ।।।।

હે માનનીય રામ! સ્નેહમાં સાથે ઉછેરાયેલા અને ઘનિષ્ઠ સંબંધ હોવા છતાં જો તમે મને સાચે ઓળખતા ન હો, તો હું સદાકાળ માટે નાશ પામી ગઈ છું।

Verse 11

प्रेषितस्तेमहावीरोहनुमानवलोककः ।लङ्कास्थाहंत्वयाराजन्किंतदा न विसर्जिता ।।।।

હે રાજન્! તું મોકલેલા મહાવીર હનુમાન જ્યારે મને શોધવા દૂતરૂપે આવ્યો, ત્યારે હું લંકામાં હતી—જો તને શંકા જ હતી તો ત્યારે જ મને કેમ ત્યજી ન દીધી?

Verse 12

प्रत्यक्षंवानरस्यास्यतद्वाक्यसमनन्तरम् ।त्वयासन्त्यक्तयावीरत्यक्तंस्याजजीवितंमया ।।।।

હે વીર! એ વાનરના સમક્ષ જ, તેનું વચન સાંભળતાં જ, જો તું મને ત્યજી દેત, તો હું ત્યાં ને ત્યાં જ જીવન ત્યજી દેત।

Verse 13

न वृथातेश्रमोऽयंस्यात्संशयेन्यस्यजीवितम् ।सुहृज्जनपरिक्लेशो न चायंविपुलस्तव ।।।।

જો તને ખરેખર શંકા જ હતી, તો તારો આ પરિશ્રમ વ્યર્થ થયો; અન્યના પ્રાણ પણ સંશયમાં પડ્યા, અને સુહૃદજનોનું આ વિશાળ ક્લેશ પણ અયોગ્ય બન્યો.

Verse 14

त्वयातुनृपशार्दूलदोषमेवानुवर्तता ।लघुनेवमनुष्येणस्त्रीत्वमेवपुरस्कृतम् ।।।।

પરંતુ હે નૃપશાર્દૂલ! તું તો દોષને જ અનુસર્યો; તુચ્છ મનુષ્ય સમાન સ્ત્રીત્વને જ આગળ ધરી, જાણે એ જ શંકાનું કારણ હોય તેમ મને ગણાવી.

Verse 15

अपदेशेनजनकादुत्पततिर्वसुथातलात् ।ममवृत्तं च वृत्तज्ञबहुते न पुरस्कृतम् ।।6.119.15।।

જનકથી સંબંધિત અને વસુધાતલમાંથી ઉત્પન્ન થયાની જે મારી ઉત્પત્તિ કહેવાય છે, તથા હે ધર્મવૃત્તજ્ઞ! મારું આચરણ—આ બધું બહુ પ્રસિદ્ધ હોવા છતાં તું તેને યોગ્ય મહત્ત્વ આપ્યું નથી.

Verse 16

न प्रमाणीकृतंपाणिर्भाल्येममनिपीडितः ।ममभक्तिश्चशीलं च सर्वंतेपृष्ठतःकृतम् ।।।।

યૌવનમાં તું જે રીતે મારો હાથ ગ્રહણ કર્યો, તે શું તારે પ્રમાણરૂપ બંધન ન ગણાયું? મારી ભક્તિ, મારો શીલ અને મેં જે સર્વ ધર્મ પાળ્યો—શું તે બધું તું પીઠ પાછળ મૂકી દીધું?

Verse 17

इतिब्रुवन्तीरुदतीबाष्पगद्गगभाषिणी ।उवाचलक्ष्मणंसीतादीनंध्यानपरायणम् ।।।।

આ રીતે બોલતી, રડતી, આંસુઓથી ગળું ભરાઈ ગયેલી વાણીવાળી સીતા, દુઃખિત અને ધ્યાનમાં લીન લક્ષ્મણને સંબોધી બોલી.

Verse 18

चितांमेकुरुसौमित्रेव्यवनस्यास्यभेषजम् ।मिध्यापवादोपहतानाहंजीवितुमुत्सहे ।।।।

હે સૌમિત્રે, મારા માટે ચિતા તૈયાર કર; આ આપત્તિનું એ જ ઔષધ છે. ખોટા અપવાદોથી ઘાયલ થઈ હું હવે જીવવા ઇચ્છતી નથી.

Verse 19

अप्रीतेनगुणैर्भर्त्रात्यक्तायाजनसंसदि ।याक्षमामेगतिर्गन्तुंप्रवेक्ष्येहव्यवाहनम् ।।।।

જ્યારે મારા પતિ મારા ગુણોથી પણ પ્રસન્ન ન રહી, જનસમક્ષ મને ત્યજી દે છે, ત્યારે મારી માટે એક જ ગતિ બાકી રહે છે: અહિં અને અત્યારે હું હવ્યવાહન અગ્નિમાં પ્રવેશ કરીશ.

Verse 20

एवमुक्तस्तुवैदेह्यालक्ष्मणःपरवीरहा ।अमर्षवशमापन्नोराघवंसमुदैक्षत ।।।।

વૈદેહી દ્વારા આમ કહ્યા પછી, પરવીરહા લક્ષ્મણ ક્રોધથી વ્યાકુલ થઈ રાઘવ તરફ નજર ઉઠાવી.

Verse 21

स विज्ञायततश्छन्दंरामस्याकारसूचितम् ।चितांचकारसौमित्रिर्मतेरामस्यवीर्यवान् ।।।।

રામના ચહેરાના ભાવથી સૂચિત ઇરાદો જાણી, વીર સૌમિત્રિ (લક્ષ્મણ)એ રામના નિર્ણય મુજબ જમીન પર ચિતા રચી.

Verse 22

नहिरामंतदाकश्चित्कालान्तकयमोपमम् ।अनुनेतुमथोवक्तुंद्रष्टुंवाप्यशकत्सुहृत् ।।।।

તે સમયે કાળાંતક યમ સમાન પ્રતિત થનારા શ્રીરામ પાસે કોઈ સ્નેહી મિત્ર પણ નજીક જઈ શક્યો નહિ—ન તો વિનંતી કરવા, ન બોલવા, ન તો નજર ઉઠાવીને તેમને જોવા પણ શક્યો.

Verse 23

अधोमुखंस्थितंरामंततःकृत्वाप्रदक्षिणम् ।उपावर्ततवैदेहीदीप्यमानंहुताशनम् ।।।।

પછી વૈદેહી, મુખ નીચે ઝુકાવી ઊભેલા શ્રીરામની પ્રદક્ષિણા કરીને, જ્વલંત હુતાશન—અગ્નિ તરફ વળી.

Verse 24

प्रणम्यदैवतेभ्यश्चब्राह्मणेभ्यश्चमैथिली ।बद्धाञ्जलिपुटाचेदमुवाचानगिसमीपतः ।।।।

દેવતાઓને તથા બ્રાહ્મણોને પ્રણામ કરીને, મૈથિલી હાથ જોડીને, અગ્નિની નજીકથી આ વચનો બોલી.

Verse 25

यथामेहृदयंनित्यंनापसर्पतिराघवात् ।तथालोकस्यसाक्षीमांसर्वतःपातुपावकः ।।।।

જો મારું હૃદય સદા રાઘવથી કદી દૂર ન થયું હોય, તો જગતના સાક્ષી પાવક અગ્નિ સર્વ તરફથી મારી રક્ષા કરે.

Verse 26

यथामांशुद्धचरितांदुष्टांजानातिराघवः ।तथालोकस्यसाक्षीमांसर्वतःपातुपावकः ।।।।

જો રાઘવ મને શુદ્ધ ચરિત્રવાળી જાણે અને દૂષિત નહીં, તો જગતના સાક્ષી પાવક અગ્નિ સર્વત્ર મારી રક્ષા કરે.

Verse 27

कर्मणामनसावाचायथानातिचराम्यहम् ।राघवंसर्वधर्मज्ञंतथामांपातुपावकः ।।।।

જો કર્મથી, મનથી કે વાણીથી મેં સર્વધર્મજ્ઞ રાઘવ પ્રત્યે કદી અતિચાર ન કર્યો હોય, તો પાવક અગ્નિ મને રક્ષા કરે.

Verse 28

आदित्योभगवान्वायुर्धिशश्चन्द्रस्तथैव च ।अहश्चापितथासन्ध्येरात्रिश्चपृथिवीतथआ ।।।।यथान्येऽपिविजानन्तितथाचारित्रसंयुताम् ।

ભગવાન આદિત્ય, વાયુ, દિશાઓ અને ચંદ્રમા, તેમજ દિવસ, સંધ્યા, રાત્રિ અને પૃથ્વી—અને અન્ય જે દેવતાઓ જાણે છે—તેઓ મને સુચારિત્ર્યથી યુક્ત તરીકે ઓળખે.

Verse 29

एवमुक्त्वातुवैदेहीपरिक्रम्यहुताशनम् ।विवेशज्वलनंदीप्तंनिःशङ्केनान्तरात्मना ।।।।

એમ કહીને વૈદેહીએ હુતાશન અગ્નિની પરિક્રમા કરી; અને નિર્ભય, અંતરાત્મામાં સ્થિર રહી, પ્રજ્વલિત જ્વાળાઓમાં પ્રવેશ કર્યો.

Verse 30

नश्चसुमहांस्तत्रबालवृद्धसमाकुलः ।।।।ददर्शमैथिलींदीप्तांप्रविशन्तींहुताशनम् ।

ત્યાં બાલક અને વૃદ્ધોથી ભરેલી વિશાળ જનસમૂહે દીપ્તિમતી મૈથિલીને હુતાશનમાં પ્રવેશતી જોઈ.

Verse 31

सातप्तनवहेमाभातप्तकाञ्चनभूषणा ।।।।पपातज्वलनंदीप्तंसर्वलोकस्यसन्निधौ ।

તપ્ત નવસુવર્ણ સમી તેજસ્વી, તપ્ત કાંચનાભૂષણોથી શોભિત તે સર્વ લોકની સમક્ષ દીપ્ત જ્વલનમાં પડી ગઈ.

Verse 32

ददृशुस्तांविशालाक्षींपतन्तींहव्यवाहनम् ।।।।सीतांसर्वाणिरूपाणिरुक्मवेदिनिभांतदा ।

ત્યારે સર્વે પ્રાણીઓએ વિશાલ નેત્રવાળી સીતા હવ્યવાહન (અગ્નિ)માં પડતી જોઈ; તે ક્ષણે તે સુવર્ણ વેદી સમી પ્રકાશમાન હતી.

Verse 33

ददृशुस्तांमहाभागांप्रविशन्तींहुताशनम् ।।।।सीतांकृत्स्नास्त्रयोलोकाःपुण्यामाज्याहुतीमिव ।

ત્રણે લોકોએ સમસ્તે મહાભાગ્યશાળી સીતાને હુતાશનમાં પ્રવેશતી જોઈ—જેમ અગ્નિમાં અર્પિત પવિત્ર ઘૃતાહુતિ હોય તેમ.

Verse 34

प्रचुक्रुशुःस्त्रियःसर्वास्तांदृष्टवाहव्यवाहवे ।।।।पतन्तींसंस्कृतांमन्रन्स्सैर्वसोर्दारामिवाध्वरे ।

હવ્યવાહન અગ્નિમાં મંત્રોથી સંસ્કૃત થઈ પડતી તેને જોઈ સર્વ સ્ત્રીઓ ચીસ પાડી ઉઠી—યજ્ઞમાં વસુની ધારા સમી ઘૃતપ્રવાહ જેવી.

Verse 35

ददृशुस्तांत्रयोलोकादेवगन्धर्वदानवाः ।।।।शस्तांपतन्तींनिरयेत्रिविवाद्धेवतामिव ।

ત્રણે લોકોમાં દેવો, ગંધર્વો અને દાનવો સૌએ તેણીને જોયી—સ્તુતિ પામતી તે નરક તરફ પડતી હતી, જાણે સ્વર્ગથી નરકમાં પડતી કોઈ દેવી હોય તેમ।

Verse 36

तस्यामग्निंविशन्त्यांतुहाहेतिविपुलःस्वनः ।।।।रक्षसांवानराणां च सम्बभूवाद्भुतोपमः ।

જ્યારે તે અગ્નિમાં પ્રવેશી રહી હતી, ત્યારે ‘હા હા’ એવો વિશાળ નાદ ઊઠ્યો; રાક્ષસો અને વાનરોમાં અદ્ભુત સમાન આશ્ચર્યજનક ગર્જના પ્રસરી ગઈ।