Sarga 93
Sarga 93: Rāvaṇa’s Grief and Fury after Indrajit’s Fall; Move to Slay Vaidehī and Ministerial Restraint
युद्धकाण्ड
આ સર્ગમાં પૌલસ્ત્ય રાવણના મંત્રીઓ વિભીષણની સહાયથી લક્ષ્મણે મેઘનાદ/ઇન્દ્રજિતનો વધ કર્યો હોવાની દુઃખદ વાત જણાવે છે. તે સાંભળતાં રાવણ પહેલાં મૂર્ચ્છિત થાય છે, પછી પુત્રશોકમાં વિલાપ કરે છે અને અંતે તેનો ક્રોધ પ્રલય સમાન પ્રચંડ બને છે. તેની ભ્રુકુટી પ્રલય-સમુદ્ર જેવી, મુખમાંથી અગ્નિ-ધુમાડો ફૂટતો હોય તેમ, અને આંસુ જળતા દીવામાંથી ટપકતા તેલ જેવા—એવા મહાઉપમાઓથી તેની માનસિક સ્થિતિ ચિતરાય છે. બ્રહ્મદત્ત અખંડ કવચ અને ભયંકર ધનુષ્યનું સ્મરણ કરીને તે પોતાના વરબળ અને દિવ્યાસ્ત્રોની સુરક્ષા જાહેર કરે છે, રાક્ષસોની યુદ્ધભાવના ફરી કઠોર કરે છે અને રામ-લક્ષ્મણ પર પુનઃ આક્રમણની ઘોષણા કરે છે. પરંતુ શોક પ્રતિશોધને ભટકાવે છે—તે વૈદેહી સીતાનો નાશ કરવાનો નિશ્ચય કરીને ખડ્ગ લઈને અશોકવન તરફ દોડી જાય છે; રાક્ષસો તેને અજેય માની આનંદિત થાય છે. પછી સીતાનો દૃષ્ટિકોણ આવે છે—તે ભયથી કંપે છે, હનુમાનએ અગાઉ સૂચવેલી મુક્તિ સ્વીકારી ન હતી તે માટે પોતાને ધિક્કારે છે અને રામ તથા કૌસલ્યાની ચિંતા કરે છે. ત્યારે ધર્મનિષ્ઠ મંત્રી સુપાર્શ્વ રાવણને રોકે છે—સ્ત્રીવધ અધર્મ છે; ક્રોધનો પ્રયોગ યુદ્ધમાં થવો જોઈએ, સીતાપર નહીં. આ ઉપદેશ સ્વીકારી રાવણ પાછો વળે છે અને ફરી સભા તરફ જાય છે—ખાનગી બદલા પરથી હટી જાહેર યુદ્ધધર્મ તરફ તાત્કાલિક પુનઃસંયોજન થાય છે.
Shlokas
Verse 1
ततःपौलस्त्यसचिवा्श्रुत्वाचेन्द्रजितोवधम् ।आचचक्षुरभिज्ञायदशग्रीवायसव्यथा: ।।।।
ત્યારબાદ પૌલસ્ત્ય રાજા (રાવણ)ના મંત્રીઓએ ઇન્દ્રજિતના વધનો સમાચાર સાંભળી, તેની ગંભીરતા સમજી, વ્યથિત થઈ દશગ્રીવ રાવણને તે દુઃખદ વાત જણાવી.
Verse 2
युद्धेहतोमहाराजलक्ष्मणेनतवात्मजः ।विभीषणसहायेनमिषतांनोमहाद्युतिः ।।।।
“હે મહારાજ! વિભીષણની સહાયથી લક્ષ્મણે યુદ્ધમાં તમારો તેજસ્વી પુત્ર વધ કર્યો—અને અમે સૌ જોઈ રહ્યા હતા.”
Verse 3
शूरंशूरेणसम्गम्यसम्युगेष्वपराजितः ।लक्ष्मणेनहतश्शूरःपुत्रस्तेमहेन्द्रजित् ।।।।गतस्सपरमान्लोकान्शरैस्सन्ताप्यलक्ष्मणम् ।
યુદ્ધમાં શૂર શૂર સાથે સામનો કરતાં, અપરાજિત મહેન્દ્રજિત્—તમારો શૂર પુત્ર—લક્ષ્મણના હાથે વધ પામ્યો. શરોથી લક્ષ્મણને અત્યંત સંતાપ આપી, તે પરમ લોકોને પ્રસ્થાન કરી ગયો.
Verse 4
स तंप्रतिभयंश्रुत्वावधंपुत्रस्यदारुणम् ।।।।घोरमिन्द्रजितःसङ्ख्येकश्मलंप्राविशन्महत् ।
યુદ્ધમાં ઇન્દ્રજિત્ પુત્રના ભયંકર, ઘોર અને દારુણ વધની વાત સાંભળીને, તે મહા શોકમૂર્ચ્છામાં ડૂબી ગયો.
Verse 5
उपलभ्यचिरात्संज्ञां राजाराक्षसपुङ्गव ।।।।पुत्रशोकाकुलोदीनोविललापाकुलेन्द्रियः ।
ઘણો સમય પછી રાક્ષસપુંગવ રાજાએ સંજ્ઞા પામી. પુત્રશોકથી વ્યાકુલ, દીન બની, ઇન્દ્રિયો અશાંત થઈ, તે ઊંચે સ્વરે વિલાપ કરવા લાગ્યો.
Verse 6
हाराक्षसचमूमुख्यममवत्समहाबल ।।।।जित्वेन्द्रंकथमद्यत्वंलक्ष्मणस्यवशंगतः ।
હાય રાક્ષસસેનાના મુખ્ય! મારા વત્સ, મહાબલી! જે તું ઇન્દ્રને પણ જીતી ગયો હતો, તે આજે લક્ષ્મણના વશમાં કેમ પડી ગયો?
Verse 7
ननुत्वमिषुभिःक्रुद्धोभिन्द्याःकालान्तकावपि ।।।।मन्दरस्यापिशृङ्गाणिकिंपुनर्लक्ष्मणंयुधि ।
નિશ્ચયે, ક્રોધિત થઈ તું ઇષુઓથી કાલાંતકને પણ ભેદી નાખે, મન્દર પર્વતના શિખરોને પણ; તો યુદ્ધમાં લક્ષ્મણને તો શું જ!
Verse 8
अद्यवैनस्वतोराजाभूयोबहुमतोमम ।।।।येनाद्यत्वंमहाबाहो संयुक्तःकालधर्मणा ।
આજે તો નિશ્ચયે યમરાજ મને વધુ જ માનનીય લાગ્યા છે; કેમ કે આજે, હે મહાબાહુ, તું કાળધર્મના નિયમથી તેમની સાથે જોડાઈ ગયો છે (મૃત્યુને પામવા નિર્ધારિત થયો છે)।
Verse 9
एषपन्थाःसुयोधानांसर्वामरगणेष्वपि ।।।।यःकृतेहन्यतेभर्तुस्सपुमान्स्वर्गमृच्छति ।
આ જ સુયોધાઓનો માર્ગ છે—અમરગણોમાં પણ: જે પુરુષ પોતાના સ્વામી/પ્રભુના હિત માટે યુદ્ધમાં હણાય છે, તે સ્વર્ગને પામે છે।
Verse 10
अद्यदेवगणास्सर्वेलोकपालामहर्षयः ।।।।हतमिन्द्रजितंदृष्टवासुखंस्वप्स्यन्तिनिर्भयाः ।
આજે ઇન્દ્રજિતનો વધ થયેલો જોઈ સર્વ દેવગણ, લોકપાલો અને મહર્ષિઓ નિર્ભય બની શાંતિથી સુઈ શકશે.
Verse 11
अद्यलोकास्त्रय: कृत्स्नापृथिवी च सकानना ।।।।एकेनेन्द्रजिताहीनाशून्येवप्रतिभातिमे ।
આજે માત્ર ઇન્દ્રજિત વિના ત્રણેય લોક અને વનસમેત પૃથ્વી પણ મને શૂન્ય, અંધારી અને તેજહીન જેવી લાગે છે.
Verse 12
अद्यनैरृतकन्यानांश्रोष्याम्यन्तःपुरेरवम् ।।।।करेणुसङ्घस्ययथानिनादंगिरिगह्वरे ।
આજે અંતઃપુરમાં રાક્ષસી કન્યાઓનો રોદન સાંભળું છું—જેમ પર્વતની ગુફામાં હાથીણીઓના ઝુંડનો ગર્જનાદ નાદ ગુંજે.
Verse 13
यौवराज्यं च लङ्कां च रक्षांसि च परन्तप ।।।।मातरंमां च भार्याश्चक्वगतोऽसिविहायनः ।
હે પરંતપ! યુવરાજપદ, લંકા, રાક્ષસગણ, તારી માતા, મને અને તારી પત્નીઓને છોડીને તું ક્યાં ગયો?
Verse 14
ममनामत्वयावीरगतस्ययमसादनम् ।।।।प्रेतकार्याणिकार्याणिविपरीतेहिवर्तसे ।
હે વીર! હું યમસદનમાં ગયો હોત ત્યારે મારા પ્રેતકાર્ય તારે કરવાના હતા; પરંતુ વિપરીત બન્યું—હવે મને તારા માટે અંત્યેષ્ટિ કરવી પડે છે.
Verse 15
स त्वंजीवतिसुग्रीवेलक्ष्मणेन च राघवे ।।।।ममशल्यमनुद्धृत्यक्वगतोऽसिविहायनः ।
સુગ્રીવ, રાઘવ અને લક્ષ્મણ જીવતા હોવા છતાં, મારી વેદનાનો કાંટો કાઢ્યા વિના તું અમને ત્યજી ક્યાં ગયો?
Verse 16
एवमादिविलापार्तंरावणंराक्षसाधिपम् ।।।।आविवेशमहान् कोपःपुत्रव्यसनसम्भवः ।
આ રીતે વ્યથિત વિલાપ કરતો રાક્ષસાધિપ રાવણ—પુત્રશોકથી ઉપજેલો મહાન ક્રોધ—તેમાં પ્રવેશી તેને ગ્રસી ગયો.
Verse 17
प्रकृत्याकोपनंह्येनंपुत्रस्यपुनराधयः ।।।।दीप्तंसन्दीपयामासुर्घर्मेऽर्कमिवरश्मयः ।
ક્રોધ તો સ્વભાવથી જ તેમાં હતો; અને પુત્રવિયોગની નવી વ્યથા એ ક્રોધને વધુ પ્રજ્વલિત કરી—જેમ ઉનાળામાં સૂર્ય પોતાના કિરણોથી વધુ દહકે.
Verse 18
ललाटेभ्रुकुटीभिश्चसङ्गताभिर्व्यरोचत ।।।।युगान्तेसहनक्रैस्तुमहोर्मिभिरिवोदधिः ।
લલાટે ભ્રુકુટિ ગાંઠી તે ભયંકર ક્રોધમાં ઝળહળ્યો—યુગાંતકાળે મહાતરંગો અને નક્રોથી ઉછળતા સમુદ્ર સમાન.
Verse 19
कोपाद्विजृम्भमाणस्यवक्त्राद्व्यक्तमिवज्वलन् ।।।।उत्पपातसधूमानगिर्वृत्रस्यवदनादिव ।
ક્રોધથી જંભાઈ રહેલા તેના મુખમાંથી ધુમાડાવાળી અગ્નિ જાણે સ્પષ્ટ જ્વલંત બની ઊછળી નીકળી—વૃત્રના જડમાંથી ફાટીને નીકળતી જ્વાલા જેવી।
Verse 20
स पुत्रवधसन्तप्तश्शूरःक्रोधवशंगतः ।।।।समीक्ष्यरावणोबुद्ध्यावैदेह्यारोचयद्वधम् ।
પુત્રવધથી સંતપ્ત તે શૂર રાવણ ક્રોધવશ થયો; અને બુદ્ધિથી વિચાર કરી તેણે વૈદેહીના વધનો નિશ્ચય કર્યો।
Verse 21
तस्यप्रकृत्यारक्ते च रक्तेक्रोथानगिनापि च ।।।।रावणस्यमहाघोरेदीप्तेनेत्रेबभूवतुः ।
પ્રકૃતિથી જ લાલ અને ક્રોધાગ્નિથી વધુ રક્ત થયેલી રાવણની મહાઘોર આંખો પ્રજ્વલિત બની ઊઠી।
Verse 22
घोरंप्रकृत्यारूपंतत्तस्यक्रोधाग्निमूर्छितम् ।।।।बभूवरूपंक्रुद्धस्यरुद्रस्येवदुरासदम् ।
પ્રકૃતિથી જ ભયંકર અને ક્રોધાગ્નિથી મૂર્છિત થયેલું તેનું સ્વરૂપ ક્રોધિત રુદ્ર જેવું દુર્લભ-સમીપ બન્યું।
Verse 23
तस्यक्रुद्धस्यनेत्राभ्यांप्रापतन्नाश्रृबिन्दवः ।।।।दीपाभ्यामिवदीप्ताभ्यांसार्चिषस्स्नेहबिन्दवः ।
ક્રોધિત તેના નેત્રોમાંથી અશ્રુબિંદુઓ પડ્યા—જેમ તેજસ્વી જ્વાલાવાળા બે દીવાઓમાંથી તેલના ટીપાં ટપકે તેમ।
Verse 24
दन्तावनिदशतस्तस्यश्रूयतेदशनस्वनः ।।।।यन्त्रस्यावेष्ट्यमाणस्य महतो दानवैरिव ।
તે દાંત પીસતો હતો; તેના દાંત કચકચાવાનો કઠોર સ્વર સંભળાતો—જાણે દાનવો દ્વારા વળાંકી ને ચલાવાતી મહાન યંત્રની ઘર્ષણભરી ગર્જના હોય.
Verse 25
कालानगिरिवसङ्क्रुद्धोयांयांदिशमवैक्षत ।।।।तस्यांतस्यांभयत्रस्ताराक्षसास्सन्विलियलिरे ।
પ્રલયાગ્નિ સમ ક્રોધિત થઈ, જે જે દિશા તરફ તેણે નજર નાખી, તે તે દિશામાં રાક્ષસો ભયથી કંપી ઊઠ્યા અને સંકોચાઈ છુપાઈ ગયા.
Verse 26
तमन्तकमिवक्रुद्धंचराचरचिखादिषुम् ।।।।वीक्षमाणंदिशस्सर्वाराक्षसानोपचक्रमुः ।
મૃત્યુ સમ ક્રોધિત અને સર્વ દિશાઓમાં નજર ફેરવતો તેને જોઈ, રાક્ષસો તેની પાસે જવા પણ સાહસ ન કરી શક્યા.
Verse 27
ततःपरमसङ्क्रुद्धोरावणोराक्षसाधिपः ।।।।अब्रवीद्रक्षसांमध्येसंस्तम्भयिषुराहवे ।
પછી અતિશય ક્રોધિત રાવણ, રાક્ષસાધિપતિ, યુદ્ધમાં તેમની હિંમત દૃઢ કરવા ઇચ્છતો, રાક્ષસોની વચ્ચે બોલ્યો.
Verse 28
मयावर्षसहस्राणिचरित्वापरमंतपः ।।।।तेषुतेष्ववकाशेषुस्वयम्भूःपरितोषितः ।
“મેં હજારો વર્ષો સુધી પરમ તપ આચર્યું; યોગ્ય યોગ્ય અવસરોમાં વારંવાર—જ્યાં સુધી સ્વયંભૂ બ્રહ્મા પ્રસન્ન ન થયા.”
Verse 29
तस्यैवतपसोव्युष्ट्याप्रसादाच्छस्वयम्भुवः ।।।।नासुरेभ्यो न देवेभ्योभयंममकदाचन ।
એ જ તપસ્યાના ફળથી અને સ્વયંભૂ પરમાત્માના પ્રસાદથી મને ક્યારેય ભય થયો નથી—ન અસુરોથી, ન દેવોથી.
Verse 30
कवचंब्रह्मदत्तंमेयदादित्यसमप्रभम् ।।।।देवासुरविमर्धेषु न भिन्नंवज्रमुष्टिभिः ।
બ્રહ્માએ મને આપેલું કવચ છે, જે આદિત્ય સમ તેજસ્વી છે; દેવ-અસુર સંઘર્ષોમાં પણ વજ્રમુષ્ટિના પ્રહારોથી તે કદી ભંગાયું નથી.
Verse 31
तेनमामद्यसम्युक्तंरथस्थमिहसम्युगे ।।।।प्रतीयात्कोऽद्यमामाजौसाक्षादपिपुरन्दरः ।
આજે એ કવચ ધારણ કરીને, રથ પર બેસી આ યુદ્ધમાં—આજ મેદાનમાં મને કોણ સામનો કરી શકે? પ્રત્યક્ષ પુરંદર (ઇન્દ્ર) પણ નહીં.
Verse 32
त्तदातिप्रसन्नेनसशरंकार्मुकंमहत् ।।।।देवासुरविमर्धेषुममदत्तंस्वयम्भुवा ।अद्यतूर्यशतैर्भीमंधनुरुत्थाप्यतांमम ।।।।रामलक्ष्मणयोरेववधायपरमाहवे ।
સ્વયંભૂ બ્રહ્મા અતિ પ્રસન્ન થઈ દેવ-અસુર યુદ્ધોમાં મને જે મહાન, શરયુક્ત કાર્મુક આપ્યું હતું—એ ભયંકર ધનુષ્ય આજે સૈંકડો તૂર્યના નાદ વચ્ચે ઉઠાવવામાં આવે, પરમાહવે રામ-લક્ષ્મણના વધ માટે.
Verse 33
त्तदातिप्रसन्नेनसशरंकार्मुकंमहत् ।।6.93.32।।देवासुरविमर्धेषुममदत्तंस्वयम्भुवा ।अद्यतूर्यशतैर्भीमंधनुरुत्थाप्यतांमम ।।6.93.33।।रामलक्ष्मणयोरेववधायपरमाहवे ।
યુદ્ધમાં શૂર શૂર સાથે સામનો કરતાં, અપરાજિત મહેન્દ્રજિત્—તમારો શૂર પુત્ર—લક્ષ્મણના હાથે વધ પામ્યો. શરોથી લક્ષ્મણને અત્યંત સંતાપ આપી, તે પરમ લોકોને પ્રસ્થાન કરી ગયો.
Verse 34
स पुत्रवधसन्तप्तःक्रूरःक्रोधवशंगतः ।।।।समीक्ष्यरावणोबुद्ध्यासीतांहन्तुंव्यवस्यत ।
પુત્રવધના શોકથી દગ્ધ, ક્રૂર અને ક્રોધવશ થયેલો રાવણ બુદ્ધિથી વિચાર કરી સીતાને હણવાનો નિશ્ચય કરવા લાગ્યો.
Verse 35
प्रत्यवेक्ष्यताम्राक्षस्सुघोरोघोरदर्शनः ।।।।दीनोदीनस्वरान्सर्वांस्तानुवाचनिशाचरान् ।
તામ્રનેત્ર, અતિ ભયંકર અને ઘોર દર્શનવાળો રાવણ ચારે તરફ નજર ફેરવી, દીન અને ક્ષીણ સ્વરે તે સર્વ નિશાચરોને બોલ્યો.
Verse 36
माययाममवत्सेनवञ्चनार्थंवनौकसाम् ।।।।किञ्चिदेवहतंतत्रसीतेयमितिदर्शितम् ।
વનૌકસોને છેતરવા માટે મારા વત્સે માયાથી ત્યાં થોડુંક હણાયેલું દર્શાવી, ‘આ સીતાજી છે’ એમ બતાવ્યું.
Verse 37
तदिदंतथ्यमेवाहंकरिष्येप्रियमात्मनः ।।।।वैदेहींनाशयिष्यामिक्षत्रबन्धुमनुव्रताम् ।इत्येवमुक्त्वासचिवान्खङ्गमाशुपरामृशत् ।।।।
ત્યારે તેણે કહ્યું: “હવે હું જ આ કપટને ‘સત્ય’ બનાવી, મારા હૃદયને પ્રિય એવું કરીશ; તે નીચ ક્ષત્રિયબંધુને અનુવર્તિની વૈદેહીને હું નાશ કરી નાખીશ.” એમ મંત્રીઓને કહી તેણે તત્કાળ તલવાર ઝપટે પકડી લીધી.
Verse 38
तदिदंतथ्यमेवाहंकरिष्येप्रियमात्मनः ।।6.93.37।।वैदेहींनाशयिष्यामिक्षत्रबन्धुमनुव्रताम् ।इत्येवमुक्त्वासचिवान्खङ्गमाशुपरामृशत् ।।6.93.38।।
ત્યારે તેણે કહ્યું: “હવે હું જ આ કપટને ‘સત્ય’ બનાવી, મારા હૃદયને પ્રિય એવું કરીશ; તે નીચ ક્ષત્રિયબંધુને અનુવર્તિની વૈદેહીને હું નાશ કરી નાખીશ.” એમ મંત્રીઓને કહી તેણે તત્કાળ તલવાર ઝપટે પકડી લીધી.
Verse 39
उत्प्लुत्यगुणसम्पन्नंविमलाम्बरवर्चसम् ।निष्पपात स वेगेनसभार्यःसचिवैर्वृतः ।।।।रावणःपुत्रशोकेनभृशमाकुलचेतनः ।सङ्क्रुद्धःखडगमादायसहसायत्रमैथिली ।।।।
પુત્રશોકથી અત્યંત વ્યાકુલચિત્ત રાવણ ગુણસમ્પન્ન, નિર્મળ આકાશ સમ તેજવાળી ભવ્ય તલવાર ઉઠાવી, ક્રોધિત થઈ, પત્ની સહિત અને મંત્રીઓથી ઘેરાયેલો, એક ઝાટકે ઉછળી વેગે ત્યાં દોડી ગયો જ્યાં મેથિલી હતી.
Verse 40
उत्प्लुत्यगुणसम्पन्नंविमलाम्बरवर्चसम् ।निष्पपात स वेगेनसभार्यःसचिवैर्वृतः ।।6.93.39।।रावणःपुत्रशोकेनभृशमाकुलचेतनः ।सङ्क्रुद्धःखडगमादायसहसायत्रमैथिली ।।6.93.40।।
“આજે એને જોઈ તે બે ભાઈઓ કંપી ઊઠશે. તેના ક્રોધથી ધમકાવાયેલા ચાર લોકપાલ પણ ધ્રુજી ઊઠે; અને યુદ્ધોમાં બીજા અનેક શત્રુઓને પણ તેણે પછાડી નાખ્યા છે.”
Verse 41
व्रजन्तंराक्षसंप्रेक्ष्यसिंहनादंविचक्रुशुः ।ऊचुश्चान्योन्यमालिङ्ग्यसङ्क्रुद्धंप्रेक्ष्यराक्षसम् ।।।।
ક્રોધે આગળ વધતા રાક્ષસને જોઈ મહેલના રાક્ષસોએ સિંહનાદ સમ ગર્જના કરી; પરસ્પર આલિંગન કરી, તે ક્રોધિત રાક્ષસને જોતાં જોતાં તેઓ એકબીજાને વાતો કરવા લાગ્યા.
Verse 42
अद्यैनंतावुभौदृष्टवाभ्रातरौप्रव्यधिष्यतः ।लोकपालाहिचत्वारःक्रुद्धेनानेनतर्जिताः ।।।।बहवःशत्रवश्चान्येसम्युगेष्वभिपातिताः ।
“આજે એને જોઈ તે બે ભાઈઓ કંપી ઊઠશે. તેના ક્રોધથી ધમકાવાયેલા ચાર લોકપાલ પણ ધ્રુજી ઊઠે; અને યુદ્ધોમાં બીજા અનેક શત્રુઓને પણ તેણે પછાડી નાખ્યા છે.”
Verse 43
त्रिषुलोकेषुरत्नानिभुङक्तेचाहृत्यरावणः ।।।।विक्रमे च बलेचैवनास्त्यस्यसदृशोभुवि ।
“ત્રણ લોકમાંથી રત્નો લાવી રાવણ ભોગવે છે; પરાક્રમ અને બળમાં ધરતી પર તેની સમાન કોઈ નથી.”
Verse 44
तेषांसञ्जल्पमानामशोकवनिकांगताम् ।।।।अभिदुद्राववैदेहींरावणःक्रोधमूर्छितः ।
તેઓ આમ વાતચીત કરતાં હતાં ત્યારે ક્રોધથી મૂર્છિત રાવણ અશોકવનિકામાં રહેલી વૈદેહી પાસે દોડી ગયો.
Verse 45
वार्यमाणःसुसङ्क्रुद्धःसुहृद्भिर्हितबुद्धिभिः ।।।।अभ्यधावतसङ्क्रुद्धःखेग्रहोरोहिणीमिव ।
હિતબુદ્ધિ સુહૃદો રોકતા હોવા છતાં અતિ ક્રોધિત રાવણ આગળ ધસી ગયો—જેમ આકાશમાં ગ્રહ મંગળ રોહિણી તરફ ધસી જાય તેમ.
Verse 46
मैथिलीरक्ष्यमाणातुराक्षसीरनिन्दिता ।।।।ददर्शराक्षसंक्रुद्धंनिस्त्रिंशवरधारिणम् ।तंनिशाम्यसविस्त्रिंशंव्यथिताजनकात्मजा ।।।।निवार्यमाणंबहुशःसुहृद्भिरनिवर्तिनम् ।
મૈથિલી સીતા—નિર્દોષા—રાક્ષસીઓ દ્વારા રક્ષાતી હોવા છતાં, ક્રોધિત રાક્ષસને ઉત્તમ ખડગ ધારણ કરેલો જોઈ ગઈ. ખડગ ખેંચેલો તેને જોઈ જનકનંદિની વ્યાકુળ થઈ; સુહૃદો વારંવાર અટકાવતા હોવા છતાં તે પાછો ફરતો નહોતો.
Verse 47
मैथिलीरक्ष्यमाणातुराक्षसीरनिन्दिता ।।6.93.46।।ददर्शराक्षसंक्रुद्धंनिस्त्रिंशवरधारिणम् ।तंनिशाम्यसविस्त्रिंशंव्यथिताजनकात्मजा ।।6.93.47।।निवार्यमाणंबहुशःसुहृद्भिरनिवर्तिनम् ।
મૈથિલી સીતા—નિર્દોષા—રાક્ષસીઓ દ્વારા રક્ષાતી હોવા છતાં, ક્રોધિત રાક્ષસને ઉત્તમ ખડગ ધારણ કરેલો જોઈ ગઈ. ખડગ ખેંચેલો તેને જોઈ જનકનંદિની વ્યાકુળ થઈ; સુહૃદો વારંવાર અટકાવતા હોવા છતાં તે પાછો ફરતો નહોતો.
Verse 48
सीतादुःखसमाविष्टाविलपन्तीदमब्रवीत् ।।।।यथायंमामभिक्रुद्धःसमभिद्रवतिस्वयम् ।वधिष्यतिसनाथांमामनाथामिवदुर्मतिः ।।।।
સીતા દુઃખમાં ડૂબી, રડતી રડતી બોલી: “જુઓ, આ દુર્મતિ ક્રોધિત થઈ પોતે જ મારી તરફ ધસી આવે છે; રક્ષક હોવા છતાં મને અનાથ સમજી મારી હત્યા કરવા ઈચ્છે છે.”
Verse 49
सीतादुःखसमाविष्टाविलपन्तीदमब्रवीत् ।।6.93.48।।यथायंमामभिक्रुद्धःसमभिद्रवतिस्वयम् ।वधिष्यतिसनाथांमामनाथामिवदुर्मतिः ।।6.93.49।।
“હું પતિપ્રિયા અને પતિવ્રતા હોવા છતાં, તેણે વારંવાર મને ઉશ્કેર્યું—‘મારી પત્ની બન; મારી સાથે રમણ કર.’ મેં તેને નિશ્ચયપૂર્વક નકારી દીધો. હવે હું વશ ન થઈ તેથી તે સ્પષ્ટ નિરાશ થયો છે; ક્રોધ અને મોહમાં ડૂબી, મને મારવા ઉદ્યત થયો છે.”
Verse 50
बहुशश्चोदयामासभर्तारंमामनुव्रताम् ।भार्याभवरमस्वेतिप्रत्याख्यातोध्रुवंमया ।।।।सोऽयंमामनुपस्थानेव्यक्तंनैराश्यमागतः ।क्रोधमोहसमाविष्टोनिहन्तुंमांसमुद्यतः ।।।।
“હું પતિપ્રિયા અને પતિવ્રતા હોવા છતાં, તેણે વારંવાર મને ઉશ્કેર્યું—‘મારી પત્ની બન; મારી સાથે રમણ કર.’ મેં તેને નિશ્ચયપૂર્વક નકારી દીધો. હવે હું વશ ન થઈ તેથી તે સ્પષ્ટ નિરાશ થયો છે; ક્રોધ અને મોહમાં ડૂબી, મને મારવા ઉદ્યત થયો છે.”
Verse 51
बहुशश्चोदयामासभर्तारंमामनुव्रताम् ।भार्याभवरमस्वेतिप्रत्याख्यातोध्रुवंमया ।।6.93.50।।सोऽयंमामनुपस्थानेव्यक्तंनैराश्यमागतः ।क्रोधमोहसमाविष्टोनिहन्तुंमांसमुद्यतः ।।6.93.51।।
વારંવાર તેણે મને ઉશ્કેર્યું—હું તો પતિપ્રતિ વ્રતનિષ્ઠા—કહેતો, “મારી પત્ની બન; મારી સાથે રમણ કર.” પરંતુ મેં નિશ્ચયપૂર્વક તેને ઠુકરાવ્યો. હવે હું તેની વશ ન થઈ તેથી તે સ્પષ્ટ નિરાશ થયો છે; ક્રોધ અને મોહથી આવૃત થઈ મને મારવા ઉદ્યત થયો છે.
Verse 52
अथवातौनरव्याघ्रौभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।मन्निमित्तमनार्येणसमरेऽद्यनिपातितौ ।।।।
“અથવા તો—મારા કારણે—આ અનાર્યે આજે સમરમાં તે બે નરવ્યાઘ્ર ભાઈઓ, રામ અને લક્ષ્મણને પાડી દીધા હશે?”
Verse 53
भैरवोहिमहान्नादोराक्षसानांश्रुतोमया ।बहूनामिहहृष्टानांतथाविक्रोशतांप्रियम् ।।।।
અહીં મેં અનેક રાક્ષસોનો ભયંકર, મહાન નાદ સાંભળ્યો—હર્ષિત થઈ પોતાના પ્રિયજનોને ઉદ્દેશીને ઊંચે અવાજે ચીસો પાડતા.
Verse 54
अहोधिङ्मन्निमित्तोऽयंविनाशोराजपुत्रयोः ।अथवापुत्रशोकेनअहत्यारामलक्ष्मणौ ।।।।विधमिष्यतिमांरौद्रोराक्षसःपापनिश्चयः ।
અહો, ધિક્કાર! શું મારા કારણે આ બે રાજકુમારોનો વિનાશ થયો? અથવા પુત્રશોકથી ઉન્મત્ત થઈ, રામ-લક્ષ્મણને મારી ન શકતાં, એ રૌદ્ર રાક્ષસ—પાપનિશ્ચયમાં સ્થિર—મને નાશ કરવા નક્કી કર્યો છે?
Verse 55
हनूमतस्तुतद्वाक्यं न कृतंक्षुद्रयामया ।।।।यद्यहंतस्यपृष्ठेवतदायासमनिर्जिता ।नाद्यैवमनुशोचेयंभर्तुरङ्कगतासती ।।।।
અલ્પબુદ્ધિ એવી મેં હનુમાનજીનું વચન માન્યું નહીં. જો ત્યારે હું ખરેખર તેમના પીઠ પર બેસીને ગઈ હોત, તો અપરાજિત રીતે પહોંચી જાત; આજે આ રીતે શોક ન કરતી, પરંતુ પતિના અંકમાં પવિત્ર સતી બની શયન કરતી.
Verse 56
हनूमतस्तुतद्वाक्यं न कृतंक्षुद्रयामया ।।6.93.55।।यद्यहंतस्यपृष्ठेवतदायासमनिर्जिता ।नाद्यैवमनुशोचेयंभर्तुरङ्कगतासती ।।6.93.56।।
મને લાગે છે કે કૌસલ્યાનું હૃદય તૂટી જશે, જ્યારે તે સાંભળશે કે તેનો એકમાત્ર પુત્ર યુદ્ધમાં વિનષ્ટ થયો છે.
Verse 57
मन्येतुहृदयंतस्याःकौसल्यायाःफलिष्यति ।एकपुत्रायदापुत्रंविनष्टंश्रोष्यतेयुधि ।।।।
મને લાગે છે કે કૌસલ્યાનું હૃદય તૂટી જશે, જ્યારે તે સાંભળશે કે તેનો એકમાત્ર પુત્ર યુદ્ધમાં વિનષ્ટ થયો છે.
Verse 58
साहिजन्म च बाल्यं च यौवनं च महात्मनः ।धर्मकार्याणिरूपं च रुदतीसंस्मरिष्यति ।।।।
તે રડતી રડતી મહાત્મા પુત્રનું જન્મ, બાળપણ, યુવન, ધર્મકાર્યો, અને તેની મનોહર મૂર્તિ—બધું જ વારંવાર સ્મરી રહેશે.
Verse 59
निराशानिहतेपुत्रेदत्त्वाश्राद्धमचेतना ।अग्निमावेक्ष्यतेनूनमापोवापिप्रवेक्ष्यति ।।।।
પુત્રના વધ પછી નિરાશ થઈ, શોકથી અચેત બની, તે શ્રાદ્ધકર્મ અર્પણ કરશે; અને નિશ્ચયે અગ્નિ તરફ નજર કરશે, અથવા તો જળમાં પ્રવેશ કરશે.
Verse 60
धिगस्तुकुब्जामसतींमन्थरांपापनिश्चयाम् ।यन्निमित्तमिमंशोकंकौसल्याप्रतिपत्स्यते ।।।।
ધિક્કાર છે તે કુબડી, દુષ્ટ મનથરાને—પાપનિશ્ચયમાં સ્થિર—જેનાં કારણે કૌસલ્યા આ શોકમાં પડી છે.
Verse 61
इत्येवंमैथिलींदृष्टवाविलपन्तींतपस्विनीम् ।रोहिणीमिवचन्द्रेणविनाग्रहवशंगताम् ।।।।एतस्मिन्नन्तरेतस्यअमात्यःशीलवान् शुचिः ।सुपार्श्वोनाममेधावीरावणंरक्षसेश्वरम् ।।।।निवार्यमाणःसचिवैरिदंवचनमब्रवीत् ।
આ રીતે વિલાપ કરતી તપસ્વિની મૈથિલીને જોઈ—ચંદ્ર વિના ગ્રહદોષે પીડિત રોહિણી જેવી—એ જ સમયે રાક્ષસેશ્વર રાવણના શુચિ, શીલવાન અને મેધાવી અમાત્ય સુપાર્શ્વ નામે, અન્ય સચિવો રોકતા હોવા છતાં, આ વચન બોલ્યો.
Verse 62
इत्येवंमैथिलींदृष्टवाविलपन्तींतपस्विनीम् ।रोहिणीमिवचन्द्रेणविनाग्रहवशंगताम् ।।6.93.61।।एतस्मिन्नन्तरेतस्यअमात्यःशीलवान् शुचिः ।सुपार्श्वोनाममेधावीरावणंरक्षसेश्वरम् ।।6.93.62।।निवार्यमाणःसचिवैरिदंवचनमब्रवीत् ।
એ જ સમયે રાવણ રક્ષસેશ્વરના શીલવાન, શુચિ અને મેધાવી અમાત્ય સુપાર્શ્વે તેને સંબોધ્યો; અન્ય સચિવો રોકતા હોવા છતાં તેણે આ વચન કહ્યું.
Verse 63
कथंनामदशग्रीव साक्षद्वैश्रवणानुज ।।।।हन्तुमिच्छसिवैदेहींक्रोधाद्धर्ममपास्य च ।
હે દશગ્રીવ, વૈશ્રવણ (કુબેર)ના અનુજ! તું ક્રોધવશ ધર્મને ત્યજીને વૈદેહીને મારવા કેમ ઇચ્છે છે?
Verse 64
वेदविद्याव्रतस्नातःस्वकर्मनिरतस्तथा ।।।।स्त्रियःकस्माद्वधंवीरमन्यसेराक्षसेश्वर ।
વેદવિદ્યા અને વ્રતના અનુષ્ઠાનથી સ્નાત, અને સ્વકર્મમાં નિરત એવા તું—હે વીર, રાક્ષસેશ્વર—સ્ત્રીના વધનો વિચાર કેમ કરે છે?
Verse 65
मैथिलींरूपसम्पन्नांप्रत्यवेक्षस्वपार्थिव ।।।।तस्मिन्नेवसहास्माभिराहेवक्रोधमुत्सृज ।
હે પાર્થિવ! રૂપસમ્પન્ના એવી માથિલી (સીતા)નું વિચાર કર; અને આ જ રણમાં અમારી સાથે મળીને ક્રોધને માત્ર રામ પર જ કેન્દ્રિત કર, બીજે નહીં.
Verse 66
अभ्युत्थानंत्वमद्यैवकृष्णपक्षचतुर्धशीम् ।।।।कृत्वानिर्याह्यमावास्यांविजयायबलैर्वृतः ।
આજ જ કૃષ્ણપક્ષની ચતુર્દશી દિવસે અભ્યૂત્થાન (તૈયારી) કરી લે; પછી અમાવાસ્યાના દિવસે સૈન્યથી ઘેરાયેલો થઈ વિજય માટે પ્રસ્થાન કર.
Verse 67
शूरःधीमान् रथीखडगीरथप्रवमास्थितः ।।।।हत्वादाशरथिंरामंभवान् प्राप्स्यसिमैथिलीम् ।
તમે શૂરવીર અને ધીમાન છો—રથી, ખડ્ગધારી; શ્રેષ્ઠ રથ પર આરુઢ થઈ દાશરથિ રામને સંહાર કરો, પછી તમે માથિલી (સીતા)ને પ્રાપ્ત કરશો.
Verse 68
स तद्दुरात्मासुहृदानिवेदितंवचःसुधर्म्यंप्रतिगृह्यरावणः ।गृहंजगामथततश्चवीर्यवान् पुनःसभां च प्रययौसुहृद्वृतः ।।।।
ત્યારે તે દુર્મતિ રાવણે મિત્રે નિવેદિત કરેલા સુધર્મ્ય વચન સ્વીકારી લીધાં; પછી તે પોતાના ગૃહે ગયો, અને ત્યારબાદ મિત્રોથી ઘેરાયેલો, પરાક્રમી બની ફરી સભામંડપે ગયો.
Frequently Asked Questions
Rāvaṇa, overwhelmed by grief and rage after Indrajit’s death, decides to kill Vaidehī (Sītā)—a non-combatant—raising a direct dharma breach: retaliatory violence against the protected and powerless versus lawful conduct in war.
The sarga teaches that ungoverned krodha distorts judgment and targets the innocent; therefore, nīti and dharma function as corrective forces. Suparśva’s counsel frames moral limits as essential to legitimate power, even for a ruler in crisis.
Aśoka-vana (Aśoka grove) is foregrounded as Sītā’s guarded enclosure and a moral theater of vulnerability; the antaḥpura is referenced through the expected lamentation of rākṣasa women, while Laṅkā and the sabhā (council) situate the episode within royal and military institutions.