Yuddha Kanda Sarga 108 - Valmiki Ramayana | Gujarati | Vedapath

Valmiki

Yuddha KandaSarga 10836 Verses

Sarga 108

रावणरथवैभव–निमित्तदर्शन–राममातलिसंवादः (Ravana’s Chariot, Portents, and Rama–Matali Instructions)

युद्धकाण्ड

આ સર્ગમાં પ્રથમ રાવણના રથનું વૈભવ વર્ણવાય છે—ગંધર્વનગર સમો અતિવિચિત્ર, ધ્વજ-પતાકાઓથી ભરપૂર, સુવર્ણ શૃંખલાઓથી શોભિત અશ્વોથી યુક્ત અને रणભૂમિમાં ભય ઉત્પન્ન કરનાર। યુદ્ધ ઉગ્ર બનતાં શ્રીરામ રાવણરથની આક્રમક નજીક આવતી ગતિ જોઈ માતલિને કહે છે કે તેની ઉલટી, ઉન્મત્ત અને બેફામ ચાલ આત્મવિનાશનું લક્ષણ છે। ત્યારબાદ શ્રીરામ સ્પષ્ટ સૂચનાઓ આપે છે—સાવધાન રહો, શત્રુ તરફ સીધો રથ દોડાવો, મન ગૂંચવાય નહીં તેમ રાખો અને સ્થિર દૃષ્ટિથી લગામ સંયમમાં રાખો। માતલિ પ્રસન્ન થઈ કુશળતાથી રથ ચલાવે છે અને ચક્રોથી ઊઠેલી ધૂળ ઉડાવી રાવણને અસ્થિર કરે છે। રાવણ બાણોથી શ્રીરામ પર પ્રહાર કરે છે; શ્રીરામ ઇન્દ્રસમાન મહાધનુષ ધારણ કરી પ્રતિઉત્તર માટે દૃઢ થાય છે। બંને સિંહોની જેમ પરસ્પરવધના સંકલ્પ સાથે સામસામે ઊભા રહે છે; દેવગણ પણ આ દ્વંદ્વ જોવા એકત્ર થાય છે। પછી રાવણની આસપાસ ઘોર અપશકુન દેખાય છે—રક્તવર્ષા, ઘૂમતા પવન, ગીધ અને શિયાળ, ધૂળથી મલિન દિશાઓ, ઉલ્કાપાત, વાદળ વિના વજ્રધ્વનિ/વજ્રપ્રહાર વગેરે; જ્યારે શ્રીરામ માટે વિજયસૂચક શુભ લક્ષણો પ્રગટ થાય છે। આ નિમિત્તો સમજી શ્રીરામ વિજયવિશ્વાસથી પરાક્રમ વધારી શત્રુના અંત માટે આગળ વધે છે।

Shlokas

Verse 1

स रथंसारथिःहृष्टंपरसैन्यप्रधर्षणम् ।गन्धर्वनगराकारंसमुच्छ्रितपाताकिनम् ।।।।युक्तंपरमसम्पन्नैर्वजिभिर्हेममालिभिः ।युद्धोपकरणैःपूर्णंपताकाध्वजमालिनीम् ।।।।ग्रसन्तमिवचाकाशंनादयन्तंवसुन्धराम् ।प्रणाशंपरनैन्यानांस्वनैन्यस्यप्रहर्षणम् ।।।।रावणस्यरथंक्षिप्रंचोदयामाससारथिः ।

હર્ષિત સારથિએ રાવણના રથને તત્કાળ દોડાવ્યો—શત્રુસેનાને ધ્વસ્ત કરનાર, ગંધર્વનગર સમ આકારવાળો અને ઊંચા ધ્વજ-પતાકાઓથી શોભિત। હેમમાલાઓથી અલંકૃત ઉત્તમ અશ્વોથી યુક્ત, યુદ્ધસામગ્રીથી પરિપૂર્ણ; ધ્વજ-પતાકાઓની માળા સાથે તે આકાશને ગળી જાય તેમ અને ધરતીને ગર્જનાથી ગુંજાવતો—પરપક્ષની પંક્તિઓનો વિનાશક અને પોતાના પક્ષને હર્ષ આપનાર હતો।

Verse 2

स रथंसारथिःहृष्टंपरसैन्यप्रधर्षणम् ।गन्धर्वनगराकारंसमुच्छ्रितपाताकिनम् ।।6.108.1।।युक्तंपरमसम्पन्नैर्वजिभिर्हेममालिभिः ।युद्धोपकरणैःपूर्णंपताकाध्वजमालिनीम् ।।6.108.2।।ग्रसन्तमिवचाकाशंनादयन्तंवसुन्धराम् ।प्रणाशंपरनैन्यानांस्वनैन्यस्यप्रहर्षणम् ।।6.108.3।।रावणस्यरथंक्षिप्रंचोदयामाससारथिः ।

તે ઉત્તમ રીતે સજ્જ, હેમમાલાથી અલંકૃત શ્રેષ્ઠ ઘોડાઓથી જોડાયેલો હતો; યુદ્ધસામગ્રીથી પરિપૂર્ણ અને ધ્વજ-પતાકાઓની માળાથી શોભિત હતો.

Verse 3

આકાશને ગળી જાય તેમ અને ધરતીને ગર્જનાથી ગુંજાવતો—શત્રુસેનાનો વિનાશક અને સ્વસેનાનો હર્ષવર્ધક—એવા રાવણના રથને સારથિએ ક્ષણમાં આગળ હંકારી દીધો.

Verse 4

समापतन्तंसहसास्वनवन्तंमहाध्वजम् ।।।।रथंराक्षसराजस्यनरराजोददर्श ह ।कृष्णवाजिसमायुक्तंयुक्तंरौद्रेणवर्चसा ।।।।दीप्यमानमिवाकाशेविमानंसूर्यवर्चसं ।तडित्पताकागहनंदर्शितेन्द्रायुधप्रभम् ।।।।

ત્યારે નરરાજે રાક્ષસરાજનો રથ અચાનક ધસી આવતો જોયો—ઘંટનાદથી ગુંજતો અને મહાધ્વજથી શોભિત.

Verse 5

समापतन्तंसहसास्वनवन्तंमहाध्वजम् ।।6.108.4।।रथंराक्षसराजस्यनरराजोददर्श ह ।कृष्णवाजिसमायुक्तंयुक्तंरौद्रेणवर्चसा ।।6.108.5।।दीप्यमानमिवाकाशेविमानंसूर्यवर्चसं ।तडित्पताकागहनंदर्शितेन्द्रायुधप्रभम् ।।6.108.6।।

તે કાળા ઘોડાઓથી જોડાયેલો હતો અને રૌદ્ર તેજથી યુક્ત, પ્રચંડ પ્રભાથી સજ્જ હતો.

Verse 6

આકાશમાં દીપતો જાણે વિમાન, સૂર્યસમાન તેજવાળો; વીજળી સમા પતાકાઓથી ઘન, ઇન્દ્રધનુષ્ય જેવી પ્રભા દર્શાવતો.

Verse 7

शराधाराविमुञ्चन्तंधारासारमिवाम्बुदम् ।तंदृष्टवामेघसङ्काशमापतन्तंरथंरिपोः ।।।।गिरेर्वज्राभिमृष्टस्यदीर्यतस्सदृशस्वनम् ।विस्पारयन्वैवेगेनबालचन्द्रानतंधनुः ।।।।उवाचसारथिंरामंसहस्राक्षस्यमातलिम् ।

રામે શત્રુનો રથ ધસી આવતો જોયો—જેમ મેઘ ઘનધાર વરસાવે તેમ તે બાણોની ધારાઓ છોડતો; મેઘસમાન ઘન અને વેગવંતો તે રથ આક્રમણ કરતો હતો.

Verse 8

शराधाराविमुञ्चन्तंधारासारमिवाम्बुदम् ।तंदृष्टवामेघसङ्काशमापतन्तंरथंरिपोः ।।6.108.7।।गिरेर्वज्राभिमृष्टस्यदीर्यतस्सदृशस्वनम् ।विस्पारयन्वैवेगेनबालचन्द्रानतंधनुः ।।6.108.8।।उवाचसारथिंरामंसहस्राक्षस्यमातलिम् ।

વજ્રથી આઘાત પામેલા પર્વત ફાટી જાય એવો ગર્જનાસમાન ધ્વનિ કરતો, રામે વેગથી ધનુષ્ય ખેંચી તેને બાળચંદ્ર જેવી વક્રતા આપી; પછી સહસ્રનેત્ર ઇન્દ્રના સારથી માતલિને રામે કહ્યું.

Verse 9

मातलेपश्यसम्रद्धमापतन्तंरथंरिपोः ।।।।यथापसव्यंपततावेगेनमहतापुनः ।समरेहन्तुमात्मानंतथानेनकृतामतिः ।।।।

“માતલે, જો—શત્રુનો રથ કેવી ઉન્મત્ત ઉતાવળે ધસી આવે છે; અને ફરી મહાવેગે વિપરીત દિશામાં વળી જાય છે. મને તો લાગે છે, આ યુદ્ધમાં પોતાને જ નાશ કરવા તેની બુદ્ધિ નિશ્ચિત થઈ ગઈ છે.”

Verse 10

मातलेपश्यसम्रद्धमापतन्तंरथंरिपोः ।।6.108.9।।यथापसव्यंपततावेगेनमहतापुनः ।समरेहन्तुमात्मानंतथानेनकृतामतिः ।।6.108.10।।

હે માતલિ, શત્રુનો સમૃદ્ધ રથ જુઓ—કેવી રીતે અપસવ્ય દિશામાં વળી, મહા વેગે ફરી ધસી આવે છે. મને તો લાગે છે કે સમરમાં પોતાનો જ વિનાશ કરવા તેણે એવો દૃઢ નિશ્ચય કર્યો છે.

Verse 11

तदप्रमादमातिष्ठन्प्रत्युद्गच्छरथंरिपोः ।विध्वंसयितुमिच्छामिवायुर्मेघमिवोत्थितम् ।।।।

અતએવ, અપ્રમાદે સ્થિર રહી શત્રુના રથ સામે સીધા આગળ વધ. હું તેને ધ્વંસ કરવા ઇચ્છું છું—જેમ ઉઠેલો પવન મેઘને વિખેરી નાખે તેમ.

Verse 12

अविक्लबमसम्भ्रान्तमव्यग्रहृदयेक्षणम् ।रमशिसञ्चारनियंप्रचोदयरथंद्रुतम् ।।।।

ડગમગ્યા વિના, ગભરાટ વિના, હૃદય અને દૃષ્ટિ સ્થિર રાખી, રશ્મિઓના સંચાર પર દૃઢ નિયંત્રણ રાખીને રથને ત્વરિત પ્રેર.

Verse 13

कामं न त्वंसमाधेयःपुरन्दररथोचितः ।युयुत्सुरहमेकाग्रःस्मारयेत्वां न शिक्ष्ये ।।।।

તને ઉપદેશ આપવાની જરૂર નથી; તું તો પુરંદર (ઇન્દ્ર)ના રથને યોગ્ય રીતે હાંકવા યોગ્ય છે. હું એકાગ્ર થઈ યુદ્ધ ઇચ્છું છું; ક્યારેક માત્ર સ્મરણ કરાવું છું, શીખવાડતો નથી.

Verse 14

परितुष्टः स रामस्यतेनवाक्येनमातलिः ।प्रचोदयामासरथंसुरसारथिरुत्तमः ।।।।

રામના તે વચનથી પ્રસન્ન થઈ, દેવોના ઉત્તમ સારથિ માતલિએ રથને આગળ પ્રેર્યો.

Verse 15

अपसव्यंततःकुर्वन् रावणस्यमहारथम् ।चक्रसम्भूतरसारावणंव्यवदूनयन् ।।।।

પછી માતલીએ રાવણના મહારથને અપસવ્ય ફેરવી દીધો અને ચક્રોથી ઊઠેલી ધૂળ વડે રાવણને ધક્કા આપી વ્યાકુળ કરી નાખ્યો.

Verse 16

ततःक्रुद्धोदशग्रीवस्ताम्रविस्फारितेक्षणः ।रथप्रतिमुखंरामंसायकैरवधूनयत् ।।।।

પછી ક્રોધિત દશગ્રીવ, તામ્રવર્ણે વિસ્તરેલી આંખો સાથે, રથના મોખરે સામનો કરતા રામ પર બાણવર્ષા કરી તેને કંપાવી દીધો.

Verse 17

धर्षणामर्षितोरामोधैर्यंरोषेणलम्भयन् ।जग्राहसुमहावेगमैन्द्रंयुधिशरासनम् ।।।।

આક્રમણથી આઘાત પામેલા શ્રીરામે, ધર્મયુક્ત ક્રોધથી ધૈર્યને વધુ દૃઢ કરતાં, યુદ્ધમાં અતિમહાવેગશાળી ઇન્દ્રનું શરાસન હાથમાં લીધું.

Verse 18

शरांश्चसुमहावेगान्सूर्यरश्मिसमप्रभान् ।तदुपोढुंमहद्युद्धमन्योन्यवधकाङ्क्षिणोः ।।।।परस्पराभिमुखयोर्दृप्तयोरिवसिंहयोः ।

સૂર્યકિરણ સમ તેજવાળા અતિમહાવેગી શરો તૈયાર થયા; મહાયુદ્ધ નજીક આવ્યું—સામસામે ઊભેલા, એકબીજાના વધની ઇચ્છા ધરાવતા, ગર્વિત સિંહો જેમ પરસ્પર મુકાબલો કરતા હોય તેમ.

Verse 19

ततोदेवास्सगन्धर्वास्सिद्धाश्चपरमर्षयः ।।।।समीयुर्द्वैरथंद्रष्टुंरावणक्षयकाङ्क्षिणः ।

પછી દેવો, ગંધર્વો, સિદ્ધો અને પરમર્ષિઓ રાવણના ક્ષયની ઇચ્છાથી, તે રથયુદ્ધ જોવા માટે એકત્ર થયા.

Verse 20

वर्षरुधिरंदेवोरावणस्यरधोपरि ।।।।वातामण्डलिनस्त्रीव्राह्यपसव्यंप्रचक्रमुः ।

દેવલોકથી રાવણના રથ ઉપર લોહીની વર્ષા થઈ; અને પ્રચંડ પવનચક્રો અપશકુનરૂપે ડાબેથી જમણે ફરતા વળાંકો મારવા લાગ્યા.

Verse 21

महत् गृध्रकुलंचास्यभ्रममाणंनभस्तले ।।।।येनयेनरथोयातितेनतेनप्रधावति

અને તેના ઉપર આકાશમાં ગિધોના વિશાળ ઝુંડ ચક્કર મારતું રહ્યું; રથ જ્યાં જ્યાં જાય, ત્યાં ત્યાં તે ઝુંડ દોડી દોડી પાછળ લાગતું.

Verse 22

सन्ध्ययाचावृतालङ्काजपापुष्पनिकाशया ।।।।दृश्यतेसम्प्रदीप्तेवदिवसेऽपिवसुन्धरा ।

સંધ્યાકાળે ઢંકાઈ હોય તેમ લંકા જપાકુસુમ જેવી લાલિમાથી આવૃત દેખાતી; દિવસે પણ ધરતી જાણે પ્રદીપ્ત અગ્નિમય જણાતી.

Verse 23

सनिर्घातामहोल्काश्चसम्प्रपेतुर्महास्वनाः ।।।।विषादयंस्तेरक्षांसिरावणस्यतदाहिताः ।

ગર્જના સાથે મહોલ્કાઓ મહાન સ્વન કરતાં ધરા પર પડ્યા; તે નિમિત્તોને રાવણના વિનાશના સંકેત માની રાક્ષસો વિષાદગ્રસ્ત થયા.

Verse 24

सनिर्घातामहोल्काश्चसम्प्रपेतुर्महास्वनाः ।।6.108.23।।विषादयंस्तेरक्षांसिरावणस्यतदाहिताः ।

Verse 25

रावणश्चयतस्तत्रप्रचचालवसुन्धरा ।।।।रक्षसां च प्रहरतांगृहीताइवबाहवः ।

Verse 26

ताम्राःपीतास्सिताश्वेताःपतितास्सूर्यरश्मयः ।।।।दृश्यन्तेरावणस्याग्रेपर्वतस्येवधातवः ।

રાવણના સમક્ષ સૂર્યકિરણો તામ્ર, પીળા, ફિક્કા અને શ્વેત વર્ણે પડતા દેખાયા; જાણે પર્વત પર ધાતુઓની શિરાઓ ઝળહળી રહી હોય તેમ.

Verse 27

गृध्रैरनुगताश्चास्यवमन्त्योज्वलनंमुखैः ।।।।प्रणेदुर्मुखमीक्षन्त्यःसम्रद्धमशिवंशिवाः ।

ગિધ્ધો સાથે અનુગત તે શિવાઓ (શિયાળણીઓ) તેના મુખ સામે જોઈ, મુખેથી જ્વલંત અગ્નિ ઉગળતી; અને અશિવથી ભરપૂર નિમિત્તરૂપે પ્રણાદ કરતી રહી.

Verse 28

प्रतिकूलंववेवायूरणेपांसून् समुकतिरन् ।।।।तस्यराक्षसराजस्यकुर्वन्दृष्टिविलोपनम् ।

યુદ્ધભૂમિમાં પ્રતિકૂળ પવન વાયો, ધૂળ ઉડાડતો; અને તે રાક્ષસરાજની દૃષ્ટિ ઢાંકી નાખતો રહ્યો.

Verse 29

निपेतुरिन्द्राशनयस्सैन्येचाप्यसमन्ततः ।।।।दुर्विषह्यस्वनाघोरंविनाजलधरोदयम् ।

સૈન્યમાં ચોતરફ ઇન્દ્રના વજ્રો વરસ્યા—ભયંકર અને કાન ફાડી નાખે એવા ઘોર નાદ સાથે—જ્યારે વાદળો તો ઊગ્યાં જ ન હતા.

Verse 30

दिशश्चप्रदिशस्सर्वाबभूवुस्तिमिरावृताः ।।।।पांसुवर्षेणमहतादुर्दर्शं च नभोऽभवत् ।

બધી દિશાઓ અને ઉપદિશાઓ અંધકારથી ઢંકાઈ ગઈ; ધૂળના મહાવર્ષાથી આકાશ પણ દુર્દર્શ બની ગયું.

Verse 31

कुर्वन्त: कलहंघोरंशारिकास्तद्रथंप्रति ।।।।निपेतुश्शतशस्तत्रदारुणादारुणारुताः ।

ઘોર કલહ મચાવતા અને ભયંકર ચીસો પાડતા, કઠોર કૂજનવાળી શારિકાઓ સૈંકડો થઈ ત્યાં તે રથ પર તૂટી પડી—અતિ દારુણ.

Verse 32

जघनेभ्यःस्फुलिङ्गांश्चनेत्रेभ्योऽश्रूणिसन्ततम् ।।।।मुमुचुस्तस्यतुरगास्तुल्यमग्नि च वारि च ।

તેના ઘોડાઓના જઘનમાંથી ચીંગારીઓ છૂટતી રહી અને આંખોમાંથી અવિરત આંસુ વહેતા રહ્યા—જાણે સમાન પ્રમાણમાં અગ્નિ અને જળ બંને છોડતા હોય તેમ.

Verse 33

एवंप्रकाराबहवस्समुत्पाताभयापहाः ।।।।रावणस्यविनाशायदारुणाःसम्प्रजज्ञिरे ।

આ રીતે અનેક ભયંકર અને ભીતિજનક અપશકુનો ઊભા થયા; રાવણના વિનાશ માટે દારુણ રૂપે પ્રગટ થયા.

Verse 34

रामस्यापिनिमित्तानिसौम्यानि च शिवानि च ।।।।बभूवुर्जयशंसीनिप्रादुर्भूतानिसर्वशः ।

રામ માટે પણ સર્વત્ર સૌમ્ય અને શિવ, મંગલ નિમિત્તો પ્રગટ થયા—જયની ઘોષણા કરનારા શુભ સંકેતો.

Verse 35

निमित्तानि च सौम्यानिराघवःस्वजयायवै ।।।।दृष्टवापरमसम्हृष्टोहतंमेने च रावणम् ।

પોતાની વિજયસૂચક શુભ નિમિત્તો જોઈ રાઘવ અત્યંત પ્રસન્ન થયો અને રાવણને તો પહેલેથી જ હણાયેલો માન્યો.

Verse 36

ततोनिरीक्ष्यात्मगतानिराघवोरणेनिमित्तानिनिमित्तकोविदः ।जगामहर्षं च परां च निर्वृतिंचकारयुद्धेह्यधिक च विक्रमम् ।।।।

પછી નિમિત્તવિદ રાઘવે યુદ્ધના સંકેતો પોતાના અંતરમાં ઉદ્ભવતા નિહાળ્યા; તેને પરમ હર્ષ અને ગાઢ નિર્વૃતિ પ્રાપ્ત થઈ, અને શત્રુનો અંત લાવવા યુદ્ધમાં વધુ મહાવિક્રમ પ્રદર્શિત કર્યો.

Frequently Asked Questions

What specific ethical dilemma or action is presented in this Sarga?

The pivotal action is Rāma’s insistence on apramāda (alertness) and controlled execution while engaging a lethal opponent: he frames chariot-driving not as impulsive aggression but as disciplined, rule-governed conduct necessary to end adharma with minimal error.

What is the philosophical takeaway (Upadesha) of this chapter's dialogue?

The upadeśa is that clarity of mind and mastery of instruments (reins, chariot, weapons) are extensions of inner steadiness; victory is portrayed as emerging from composure, correct judgment, and alignment with auspicious moral order rather than mere force.

Which geographical or cultural landmarks are highlighted here?

Laṅkā is highlighted through an atmospheric transformation—daylight appearing dusk-red like japa flowers—functioning as a cultural-literary marker of liminality, where the city’s fate is read through omens and the war’s cosmic spectatorship.