Sarga 65
कुम्भकर्णप्रस्थानम् — Kumbhakarna’s Departure for Battle
युद्धकाण्ड
આ સર્ગમાં કુંભકર્ણનું સભામાંનું મંત્રવિચારણું ધીમે ધીમે વિધિવત્ શસ્ત્રસજ્જા અને યુદ્ધપ્રસ્થાનના રાજસી-આચારરૂપ પ્રસંગમાં ફેરવાય છે. તે મહોદરનાં નિરુત્સાહ વચનોને ઠપકો આપી ક્ષાત્રધર્મ પ્રગટ કરે છે—શૌર્યનું પ્રમાણ આત્મપ્રશંસા નથી, કર્મ છે; અને સૌની વ્યૂહાત્મક ભૂલોનું પ્રાયશ્ચિત્ત કરવા હું રણભૂમિમાં જઈશ એમ કહે છે. રાવણ મહોદરનો ભય ‘રામભય’ છે એમ જણાવી કુંભકર્ણને આશ્વાસન આપે છે, તેની અતુલ શક્તિ અને સદભાવની પ્રશંસા કરે છે અને વાનરસેના તથા બંને રાજકુમારોનો વિનાશ કરવા પ્રેરે છે. કુંભકર્ણ રામવધ કરીને રાવણનો ભય દૂર કરીશ એવી પ્રતિજ્ઞા કરે છે; તે એકલો આગળ વધવાની વાત કરે છે, પરંતુ રાવણ એકાકી દર્પના જોખમથી ચેતવી રક્ષિત રીતે આગળ વધવાનો આદેશ આપે છે. પછી અલંકાર-સમારોહ થાય છે—માળા, બાહુબંધ, અંગૂઠીઓ, વિવિધ આભૂષણો, મુકુટ, કુંડળ, મેખલા અને કવચ તેને ધારણ કરાવવામાં આવે છે; અગ્નિ, ચંદ્ર અને નારાયણ/ત્રિવિક્રમ જેવી ઉપમાઓથી તેનું વર્ણન થાય છે. ઢોલ-શંખનાદ, રથ-હાથી-ઘોડા અને વિવિધ વાહનો સાથે તે નીકળે છે; ત્યારે ઘોર કાળા વાદળો-વિજળી, શિયાળોના રડકા, ચક્કર મારતા પક્ષીઓ, તેના આયુધ પર ગીધ બેસવું, ઉલ્કાપાત, સૂર્યનું મ્લાન થવું અને પવનનું સ્થંભિત થવું—અશુભ નિમિત્તો દેખાય છે. છતાં દૈવવશ તે આગળ વધે છે; પ્રાકાર ઓળંગીને વાનરપંક્તિઓમાં ભય ફેલાવે છે અને તેની ગર્જનાથી તેઓ વિખેરાઈ પડી જાય છે—રાજસી વૈભવ અને વાણીનો આત્મવિશ્વાસ એક બાજુ, અશુભ સંકેતોની છાયા અને આવનારી મૃત્યુછાયા બીજી બાજુ—આ સર્ગનો મુખ્ય સંધિબિંદુ બને છે.
Shlokas
Verse 1
स तथोक्तस्तुनिर्भर्त्स्यकुम्भकर्णोमहोदरम् ।अब्रवीद्राक्षसश्रेष्ठंभ्रातरंरावणंततः ।।।।
એ રીતે કહેવાતા કુંભકર્ણે મહોદરને ઠપકો આપ્યો; ત્યારબાદ રાક્ષસશ્રેષ્ઠ પોતાના ભાઈ રાવણને સંબોધીને બોલ્યો.
Verse 2
सोऽहंतवभयंघोरंवधात्तस्यदुरात्मनः ।रामस्याद्यप्रमार्जामिनिर्वैरोहिसुखीभव ।।।।
હું આજે તે દુરાત્મા રામનો વધ કરીને તારો ઘોર ભય મિટાવી દઈશ; વૈર રહિત થઈ સુખી રહેજે.
Verse 3
गर्जन्ति न वृथाशूरानिर्जलाइवतोयदाः ।पश्यसम्पद्यमानंतुगर्जितंयुधिकर्मणा ।।।।
શૂરવીરો વ્યર્થ ગર્જના કરતા નથી—જળવિહિન વાદળો સમ; યુદ્ધમાં કર્મથી સિદ્ધ થતું મારું ગર્જન જુઓ.
Verse 4
न मर्षयन्तिचात्मानंसम्भावयतिनात्मना ।अदर्शयित्वाशूरास्तुकर्मकुर्वन्तिदुष्करम् ।।।।
સાચા શૂરવીરો સન્માન મળ્યે પણ પોતાને લાડ નથી કરતા; આત્મપ્રશંસા પણ નથી કરતા. દેખાડો કર્યા વિના તેઓ દુષ્કર કર્મો સિદ્ધ કરે છે.
Verse 5
विक्लबानामबुद्धीनांराज्ञापण्डितमानिनाम् ।श्रृण्वतासदितमिदंत्वाद्विधानांमहोदर ।।।।
ભયાનક રૂપવાળા શિવાઓ (સિયાળ) જ્વલંત કબળાં મોઢામાં લઈને હૂંકાર્યા; અને પક્ષીઓ અપસવ્ય (ડાબી તરફ) અશુભ મંડળો ફેરવી પછી બેસી પડ્યા.
Verse 6
युद्धेकापुरुषैर्नित्यंभवद्भिःप्रियवादिभि: ।राजानमनुगच्छद्भिःसर्वंकृत्यमोद्धिसादितम् ।।।।
યુદ્ધમાં સદા કાયર, છતાં મીઠાં વચનો બોલનાર એવા તમે, રાજાની પાછળ લાગી તેને ચાટુવાણીથી રીઝવતા રહ્યા; તેથી સર્વ કાર્ય આ વિનાશદશામાં આવી પડ્યું છે.
Verse 7
राजशेषाकृतालङ्काक्षीणःकोशोबलंहतम् ।राजानमिममासाद्यसुहृचचिह्नममित्रकम् ।।।।
લંકા હવે રાજ્યના અવશેષ સમાન રહી ગઈ છે; કોષ ક્ષીણ થયો, સૈન્ય નાશ પામ્યું—કારણ કે મિત્રતાના ચિહ્ન ધારણ કરેલા શત્રુજનોએ આ રાજાને ઘેરીને વશમાં લીધો છે.
Verse 8
एषनिर्याम्यहंयुद्धमुद्यतश्शत्रुनिर्जये ।दुर्नयंभवतामद्यसमीकर्तुंमिहाहवे ।।।।
હવે હું શત્રુનિવારણ માટે યુદ્ધમાં નીકળું છું, શત્રુઓને પરાજિત કરવા ઉદ્યત છું; જેથી આ રણમાં તમારાં આજના દુર્નય—કુબુદ્ધિજન્ય દોષ—ને હું પ્રાયશ્ચિત્તરૂપે સુધારી શકું.
Verse 9
एवमुक्तवतोवाक्यंकुम्भकर्णस्यधीमतः ।प्रत्युवाचततोवाक्यंप्रहसन्राक्षसाधिपः ।।।।
આ રીતે બુદ્ધિમાન કુંભકર્ણે જે વચન કહ્યું, તે સાંભળીને રાક્ષસાધિપતિએ હાસ્યભર્યા સ્મિત સાથે પછી પોતાનું ઉત્તરવચન કહ્યું.
Verse 10
महोदरोऽयंरामात्तुपरित्रस्तो न संशयः ।न हिरोचयतेतात युद्धंयुद्धविशारद ।।।।
આ મહોદર રામથી ભયભીત છે—એમાં સંશય નથી. હે તાત, યુદ્ધમાં નિપુણ હોવા છતાં તેને યુદ્ધ રુચતું નથી.
Verse 11
कश्चिन्मेत्वत्समोनास्तिसौहृदेनबलेन च ।गच्छशत्रुवधायत्वंकुम्भकर्णजयाय च ।।।।
મારા માટે તારા સમાન કોઈ નથી—સૌહાર્દમાં પણ અને બળમાં પણ. હે કુંભકર્ણ, શત્રુવધ માટે અને વિજય માટે તું આગળ વધ.
Verse 12
तस्मात्तुशत्रुनाशार्थंभवान्सम्बोधितोमया ।अयंहिकालस्सुहृदांराक्षसानामरिन्दम ।।।।
અતએવ શત્રુનાશ માટે મેં તમને જગાડ્યા છે; હે અરિંદમ, રાક્ષસો અને તેમના સુહૃદો માટે આ જ નિણાયક ઘડી છે.
Verse 13
तद्गच्छशूलमादायपाशहस्तइवान्तकः ।वानरान्राजपुत्रौ च भक्ष्यादित्यतेजसा ।।।।
અતઃ ત્રિશૂલ ધારણ કરીને જાઓ—હાથમાં પાશ ધરાવનાર અંતક સમાન; સૂર્યસમાન તેજથી વાનરો અને બંને રાજપુત્રોને ભક્ષી જાઓ.
Verse 14
समालोक्यतुतेरूपंविद्रविष्यन्तिवानराः ।रामलक्ष्मणयोश्चापिहृदयेप्रस्फुटिष्यतः ।।।।
તમારું ભયાનક રૂપ જોઈ વાનરદળો વિખેરાઈને ભાગી જશે; અને રામ-લક્ષ્મણના હૃદય પણ ચીરાઈ જશે.
Verse 15
एवमुक्त्वामहातेजाःकुम्भकर्णंमहाबलम् ।पुनर्जातमिवात्मानंमेनेराक्षसपुङ्गवः ।।।।
આ રીતે કહીને મહાતેજસ્વી, મહાબલી કુંભકર્ણને; રાક્ષસપુંગવ પોતાને પુનર્જન્મ પામ્યો હોય તેમ માનવા લાગ્યો.
Verse 16
कुम्भकर्णबलाभिज्ञोजानंस्तस्यपराक्रमम् ।बभूवमुदितोराजाशशाङ्कइवनिर्मलः ।।।।
કુંભકર્ણના બળને જાણનાર, તેની પરાક્રમતા સમજીને; રાજા પ્રસન્ન થયો—નિર્મળ નિષ્કલંક ચંદ્રમા સમાન.
Verse 17
इत्येवमुक्तःसम्हृष्टोनिर्जगाममहाबलः ।राज्ञस्तुवचनंश्रुत्वाकुम्भकर्णस्समुद्यत:।। ।।
આ રીતે સંબોધિત થઈ મહાબલી કુંભકર્ણ રાજાના વચનો સાંભળી હર્ષિત થયો; તે ઊભો થયો અને પ્રસ્થાન કરી ગયો.
Verse 18
आददेनिशितंशूलंवेगाच्छत्रुनिबर्हणम् ।सर्वकालायसंदीप्तंतप्तकाञ्चनभूषणम् ।।।।
તત્કાળે તેણે વેગથી તીક્ષ્ણ શૂલ ધારણ કર્યું—શત્રુવિનાશક; કાળાં લોહા સમું દીપ્ત, તપ્ત કાંસ્ય-સુવર્ણાભૂષણોથી અલંકૃત.
Verse 19
इन्द्राशनिसमंभीमंवज्रप्रतिमगौरवम् ।देवदानवगन्धर्वयक्षपन्नगसूदनम् ।। ।।रक्तमाल्यंमहाधामंस्वतश्चोद्गतपावकम् ।आदायनिशितंशूलंशत्रुशोणितरञ्जितम् ।।।।कुम्भकर्णोमहातेजारावणंवाक्यमब्रवीत् ।
ઇન્દ્રના અશનિ સમું ભયંકર, વજ્ર સમું ભારવંત, દેવ-દાનવ-ગંધર્વ-યક્ષ-પન્નગ સંહારક; રક્તમાલ્યથી શોભિત, મહાતેજસ્વી, સ્વયં ઉદ્ભવતા અગ્નિ સમું પ્રજ્વલિત, શત્રુના રક્તથી રંજિત તે તીક્ષ્ણ શૂલ ઉઠાવી મહાતેજા કુંભકર્ણે રાવણને વચન કહ્યું.
Verse 20
इन्द्राशनिसमंभीमंवज्रप्रतिमगौरवम् ।देवदानवगन्धर्वयक्षपन्नगसूदनम् ।।6.65.19 ।।रक्तमाल्यंमहाधामंस्वतश्चोद्गतपावकम् ।आदायनिशितंशूलंशत्रुशोणितरञ्जितम् ।।6.65.20।।कुम्भकर्णोमहातेजारावणंवाक्यमब्रवीत् ।
ઇન્દ્રના અશનિ સમું ભયંકર, વજ્ર સમું ભારવંત, દેવ-દાનવ-ગંધર્વ-યક્ષ-પન્નગ સંહારક; રક્તમાલ્યથી શોભિત, મહાધામમય, સ્વયં અગ્નિ સમું પ્રજ્વલિત, શત્રુના રક્તથી રંજિત તે તીક્ષ્ણ શૂલ ધારણ કરી મહાતેજા કુંભકર્ણે રાવણને વચન કહ્યું.
Verse 21
गमिष्याम्यहमेकाकीतिष्ठत्विहबलंमम ।।।।अद्यतान् क्षुभितान् क्रुद्धोभक्षयिष्यामिवानरान् ।
હું એકલો જ આગળ જઈશ; મારી સેના અહીં જ સ્થિર રહે. આજે ક્રોધમાં ઉશ્કેરાયેલા તે વાનર-યોધ્ધાઓને હું ભક્ષી નાખીશ॥
Verse 22
कुम्भकर्णवचश्श्रुत्वारावणोवाक्यमब्रवीत् ।।।।सैन्यैःपरिवृतोगच्छशूलमुद्गतपाणिभिः ।
કુંભકર્ણના વચન સાંભળી રાવણે કહ્યું—“સૈન્યથી ઘેરાઈને જા; હાથોમાં ઊંચે ઉઠાવેલો શૂલ ધારણ કર.”॥
Verse 23
वानराहिमहात्मानश्शीघ्रास्सव्यवसायिनः ।।।।एकाकिनंप्रमत्तंवानयेयुद्धशनैःक्ष्यम् ।
કારણ વાનર-યોધ્ધાઓ મહાત્મા, ઝડપી અને દૃઢસંકલ્પવાળા છે; કોઈ એકલો કે બેદરકાર હોય તો તેઓ યુદ્ધમાં ધીમે ધીમે દાંતોથી પણ તેને ક્ષીણ કરી નાશ કરે છે॥
Verse 24
तस्मात्परमदुर्धर्षै: सैन्यैःपरिवृतोव्रज ।।।।रक्षसामहितंसर्वंशत्रुपक्षंनिषूदय ।
અતએવ અતિ દુર્ધર્ષ સૈન્યોથી ઘેરાઈને જા અને રાક્ષસોના અહિતકારી તે સમગ્ર શત્રુપક્ષને સંહાર કર॥
Verse 25
अथासनात्समुत्पत्यस्रजं मणिकृतान्तराम् ।।।।आबबन्धमहातेजाःकुम्भकर्णस्यरावणः ।
પછી મહાતેજસ્વી રાવણ આસન પરથી ઊભો થયો અને મણિઓના અંતરાલથી જડેલી પુષ્પમાળા કુંભકર્ણના ગળે બાંધી॥
Verse 26
अङ्गदान्यङ्गुलीवेष्टान्वराण्याभरणानि च ।।।।हारं च श्शिसङ्काशमाबबन्दमहात्मनः ।
ત્યારે મહાત્મા પર તેણે અંગદો, અંગૂઠીઓ, ઉત્તમ આભૂષણો તથા ચંદ્રસમાન તેજસ્વી હાર બાંધી આપ્યો.
Verse 27
दिव्यानि च सुगन्धीनिमाल्यदामानिरावणः ।।।।श्रोत्रिचासञ्जयामासश्रीमतीचास्यकुण्डले ।
રાવણે દિવ્ય સુગંધિત પુષ્પમાળાઓ પણ પહેરાવી, અને તેના કાનમાં શ્રીમંત કુંડળો લટકાવ્યા.
Verse 28
काञ्चनाङ्गदकेयूरोनिष्काभरणभूषितः ।।।।कुम्भकर्णोबृहत्कर्णस्सुहुतोऽग्निरिवाबभौ ।
સુવર્ણ અંગદો અને કેયૂરોથી તથા નિષ્ક-આભૂષણોથી શોભિત, વિશાળકર્ણ કુંભકર્ણ સુહુત અગ્નિ સમ તેજસ્વી દેખાતો હતો.
Verse 29
श्रोणीसूत्रेणमहतामेचकेनव्यराजत ।।।।अमृतोत्पादनेनद्धोभुजङ्गेनेवमन्दरः ।
કટિ પર મહાન કાળાં મેખલા-શ્રોણીસૂત્રથી તે ઝળહળતો હતો; અમૃતમંથન માટે ભુજંગે બંધાયેલા મંદર પર્વત સમ.
Verse 30
स काञ्चनंभारसहंनिवातंविद्युत्प्रभंदीप्तमिवात्मभासा ।आबध्यमानःकवचंरराजसन्ध्याभ्रसम्वीतराजः ।।।।
તેને ભાર સહન કરતું, પવનથી અડગ, વીજળી સમ તેજસ્વી અને પોતાની જ કાંતિથી દીપ્ત એવું સુવર્ણ કવચ બાંધવામાં આવતું હતું; તે સંધ્યાના વાદળોથી આવરાયેલ રાજપર્વત સમ શોભી ઉઠ્યો.
Verse 31
सर्वाभरणसर्वाङ्गश्शूलपाणिस्सराक्षसः ।त्रिविक्रमकृतोत्साहोनारायणइवाबभौ ।।।।भ्रातरंसम्परिष्वज्यकृत्वाचापिप्रदक्षिणम् ।प्रणम्यशिरसातस्मैसम्प्रतस्थेमहाबलः ।।।।
સર્વ અંગોમાં અલંકારોથી સુશોભિત, શૂલ ધારણ કરનાર તે રાક્ષસ ત્રિવિક્રમના પરાક્રમ સમ ઉત્સાહથી નારાયણ સમ પ્રભાસિત થયો. પછી ભાઈને આલિંગન કરી, પ્રદક્ષિણા કરીને અને શિર નમાવી, તે મહાબલી પ્રસ્થાન કર્યો.
Verse 32
सर्वाभरणसर्वाङ्गश्शूलपाणिस्सराक्षसः ।त्रिविक्रमकृतोत्साहोनारायणइवाबभौ ।।6.65.31।।भ्रातरंसम्परिष्वज्यकृत्वाचापिप्रदक्षिणम् ।प्रणम्यशिरसातस्मैसम्प्रतस्थेमहाबलः ।।6.65.32।।
મહાબળવાન તેણે ભાઈને આલિંગન કર્યું, ભક્તિપૂર્વક પ્રદક્ષિણા કરી, શિર નમાવી પ્રણામ કર્યો અને પછી પ્રસ્થાન કર્યો.
Verse 33
निष्पतन्तंमहाकायंमहानादंमहाबलम् ।तमाशीर्भिःप्रशस्ताभिःप्रेषयामासरावणः ।।।।
વિશાળ કાયાવાળો, મહાનાદ કરનાર, મહાબળવાન તે જ્યારે નીકળતો હતો, ત્યારે રાવણે શુભ આશીર્વાદોથી તેની વિદાય કરી.
Verse 34
शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैस्सैन्यैश्चापिवरायुथैः ।तंगजैश्चतुरङ्गैश्चस्यन्दनैश्चाम्बुदस्वनैः ।।।।अनुजग्मुर्महात्मानं रथिनो रथिनां वरम् ।
શંખ અને દુન્દુભિના ઘોષ વચ્ચે, ઉત્તમ શસ્ત્રધારી સૈન્ય સાથે, ગજ, અશ્વ અને મેઘગર્જના સમ ધ્વનિ કરનાર રથો સાથે—રથિયોમાં શ્રેષ્ઠ એવા તે મહાત્મા રથવીરને રથિયોએ અનુસર્યા.
Verse 35
सर्पैरुष्ट्रैःखरैरश्वैस्सिम्हद्विपमृगद्विजैः ।अनुजग्मुश्चतंघोरंकुम्भकर्णंमहाबलम् ।।।।
સર્પો, ઊંટો, ગધેડાં, ઘોડાં તથા સિંહ, હાથી, મૃગ અને પક્ષીઓ પર આરુઢ થઈ, તેઓ ભયંકર મહાબલી કુંભકર્ણના અનુગામી બન્યા.
Verse 36
स पुष्पवर्षैरवकीर्यमाणोधृतातपत्रःशितशूलपाणिः ।मदोत्कटःशोणितगन्धमत्तोविनिर्ययौदावनदेवशत्रुः ।।।।
પુષ્પવર્ષાથી આવૃત, છત્રથી છાયિત, તીક્ષ્ણ શૂલ ધારણ કરનાર, મદથી ઉન્મત્ત અને રક્તગંધથી મત્ત—દેવો અને દાનવોનો શત્રુ તે બહાર નીકળ્યો.
Verse 37
पदातयश्चबहवोमहानादामहाबलाः ।अन्वयूराक्षसाभीमाभीमाक्षाश्शस्त्रपाणयः ।।।।
ઘણા પદાતિ રાક્ષસો—મહાનાદ કરતા, મહાબલશાળી, ભયંકર, ભીમાક્ષ અને હાથમાં શસ્ત્ર ધારણ કરેલા—તેના પાછળ ચાલ્યા.
Verse 38
रक्ताक्षास्सुमहाकायानीलाञ्चनचयोपमाः ।शूलानुद्यम्यखडगांश्चनिशितांश्चपरश्वधान् ।।।।बहुव्यामांश्चपरिघान्गदाश्चमुसलानि च ।तालस्कन्धांश्चविपुलान्क्षेपणीयान्दुरासदान् ।।।।
રક્તનેત્ર અને વિશાળકાય, નીલાંજનના ઢગલા સમા શ્યામ—શૂલ ઉંચકીને, ખડ્ગો અને તીક્ષ્ણ પરશુઓ લહેરાવતા; તેમજ અનેક વ્યામના પરિઘ, ગદા, મુસલ, વિશાળ તાલવૃક્ષના કાંઠા અને દુર્લંઘ્ય ક્ષેપણીય શસ્ત્રો લઈને તેઓ આગળ વધ્યા.
Verse 39
रक्ताक्षास्सुमहाकायानीलाञ्चनचयोपमाः ।शूलानुद्यम्यखडगांश्चनिशितांश्चपरश्वधान् ।।6.65.38।।बहुव्यामांश्चपरिघान्गदाश्चमुसलानि च ।तालस्कन्धांश्चविपुलान्क्षेपणीयान्दुरासदान् ।।6.65.39।।
તેઓ અનેક વ્યામના લોખંડિયા પરિઘ, ગદા અને મુસલ, તથા વિશાળ તાલવૃક્ષના કાંઠા—દુર્લંઘ્ય ક્ષેપણીય શસ્ત્રો—ધારણ કરતા હતા.
Verse 40
अथान्यद्वपुरादायदारुणंरोमहर्षणम् ।निष्पपातमहातेजाःकुम्भकर्णोमहाबलः ।।।।धनुःशतपरीणाहः स षट्छत्रसमुच्छ्रितः ।रौद्रःशकटचक्राक्षोमहापर्वतसन्निभः ।।।।
પછી મહાતેજસ્વી મહાબલી કુંભકર્ણે બીજું જ દારુણ, રોમાંચ જગાવતું સ્વરૂપ ધારણ કરી ઝંપલાવી બહાર પડ્યો. તેનું શરીર સો ધનુષ જેટલું પરિઘવાળું, છસો ધનુષ જેટલું ઊંચું; રૌદ્ર, રથચક્ર સમાન નેત્રોવાળું, મહાપર્વત સમાન હતું.
Verse 41
अथान्यद्वपुरादायदारुणंरोमहर्षणम् ।निष्पपातमहातेजाःकुम्भकर्णोमहाबलः ।।6.65.40।।धनुःशतपरीणाहः स षट्छत्रसमुच्छ्रितः ।रौद्रःशकटचक्राक्षोमहापर्वतसन्निभः ।।6.65.41।।
તેનું પરિઘ સો ધનુષ જેટલું અને ઊંચાઈ છસો ધનુષ જેટલી હતી; રૌદ્ર સ્વભાવનો, રથચક્ર સમાન નેત્રોવાળો, તે વિશાળ પર્વત સમાન દેખાતો હતો.
Verse 42
सन्निपत्य च रक्षांसिदग्धशैलोपमामहान् ।कुम्भकर्णोमहावक्त्रःप्रहसन्निदमब्रवीत् ।।।।
રાક્ષસો પાસે આવી, દગ્ધ પર્વત સમાન મહાન, વિશાળ મુખવાળો કુંભકર્ણ હસી પડ્યો અને આ વચન બોલ્યો.
Verse 43
अद्यवानरमुख्यानांतानियूथानिभागश ।निर्दहिष्यामिसङ्ख्रुद्धश्शलाभानिवपावकः ।।।।
આજે ક્રોધે ભરાઈને હું વાનરમુખ્યોનાં તે યુથોને ભાગે ભાગે દહન કરી નાખીશ—જેમ પાવક શલભોને ભસ્મ કરે તેમ।
Verse 44
नापराध्यन्तिमेकामंवानरा: वनचारिणः ।जातिरस्मद्विधानांसापुरोद्यानविभूषणम् ।।।।
વનમાં વિચરતા તે વાનરો તો મારી ઇચ્છાથી કદી મને અપરાધી થયા નથી; એવી જાતિ તો અમારાં જેવા માટે રાજઉદ્યાનોનું શોભાભૂષણ છે।
Verse 45
पुररोधस्यमूलंतुराघवस्सहलक्ष्मणः ।हतेतस्मिन् हतंसर्वंतंवधिष्यामिसंयुगे ।।।।
પરંતુ આ નગરઘેરાવનું મૂળ તો રાઘવ લક્ષ્મણসহ છે; તે હણાય તો સર્વ હણાયું સમાન—અતએવ હું તેને યુદ્ધમાં વધ કરીશ।
Verse 46
एवंतस्यब्रुवाणस्यकुम्भकर्णस्यराक्षसाः ।नादंचक्रुर्महाघोरंकम्पयन्तइवार्णवम् ।।।।
કુંભકર્ણ એમ બોલતો હતો ત્યારે રાક્ષસોએ મહાઘોર નાદ કર્યો, જાણે સમુદ્રને જ કંપાવી રહ્યા હોય તેમ।
Verse 47
तस्यनिष्पततस्तूर्णंकुम्भकर्णस्यधीमतः ।बभूवुर्घोररूपाणिनिमित्तानिसमन्ततः ।।।।
ધીમંત કુંભકર્ણ ત્વરિત નિષ્પતતો હતો ત્યારે ચારે તરફ ભયંકર રૂપનાં અપશકુન પ્રગટ થયા।
Verse 48
उल्काशनियुतामेघाबभूवुर्गर्धभारुणाः ।ससागरवनाचैववसुधासमकम्पत ।।।।
ઉલ્કા, ગર્જના અને વીજળીથી ભરેલા, ગધેડા જેવા વર્ણનાં મેઘો ઘેરાઈ આવ્યા; અને સમુદ્રો તથા વનો સહિત ધરતી જાણે કંપી ઊઠી.
Verse 49
घोररूपाश्शिवानेदुस्सज्वालकबलैर्मुखैः ।मण्डलान्यपसव्यानिबबन्धुश्चविहङ्गमाः ।।।।
ભયાનક રૂપવાળા શિવાઓ (સિયાળ) જ્વલંત કબળાં મોઢામાં લઈને હૂંકાર્યા; અને પક્ષીઓ અપસવ્ય (ડાબી તરફ) અશુભ મંડળો ફેરવી પછી બેસી પડ્યા.
Verse 50
निष्पपात च गृध्रोमालेवाऽस्यपथिगच्छतः ।प्रास्फुरन्नयनंचास्यसव्योबाहुश्चकम्पत ।।।।
માર્ગે આગળ વધતાં, ગૃધ્ર અચાનક ઉતરી આવી—માળાની જેમ—તેના પ્રાસ પર બેસી ગયો; અને તેનું નેત્ર ફફડ્યું, તથા ડાબો બાહુ કંપ્યો—યાત્રામાં અશુભ સંકેત.
Verse 51
निष्पपाततदाचोल्काज्वलन्तीभीमनिश्श्वना ।आदित्योनिष्प्रभश्चासीन्नप्रवाति च ऽनिलः ।।।।
ત્યારે ભયંકર નાદ કરતી જ્વલંત ઉલ્કા પડી; સૂર્ય નિષ્પ્રભ થયો, અને પવન પણ ન વહ્યો—યુદ્ધ પૂર્વેના ભયાવહ નિમિત્તો.
Verse 52
अचिन्तयन्महोत्पातानुदितान्रोमहर्षणान् ।निर्ययौकुम्भकर्णस्तुकृतान्तबलचोदितः ।।।।
રોમહર્ષક એવા ઉદ્ભવેલા મહોત્પાતોને વિચારે પણ નહિ; કૃતાંતના બળથી પ્રેરિત થયો હોય તેમ કુંભકર્ણ બહાર નીકળી પડ્યો.
Verse 53
न लङ्घयित्वाप्राकारंपद्भ्यांपर्वतसन्निभः ।ददर्शाभ्रघनप्रख्यंवानरानीकमद्भुतम् ।।।।
પર્વતસમાન દેહવાળો તે પગપાળા પ્રાકાર લંઘી આગળ વધ્યો અને મેઘઘટા સમા ઘન સમૂહરૂપ અદ્ભુત વાનરસેનાને તેણે નિહાળી.
Verse 54
तेदृष्टवाराक्षसश्रेष्ठंवानराःपर्वतोपमम् ।वायुनुन्नाइवघनाययुस्सर्वादिशस्तदा ।।।।
પર્વતોપમ રાક્ષસશ્રેષ્ઠને જોઈ વાનરો પવનથી હંકારાયેલા મેઘો જેમ, ત્યારે સર્વ દિશાઓમાં વિખેરાઈ ગયા.
Verse 55
तद्वानरानीकमतिप्रचण्डंदिशोद्रवद्भिन्नमवाभ्रजालम् ।स कुम्भकर्णस्समवेक्ष्यहर्षान्ननादभूयोघनवद्घनाभः ।।।।
દિશાઓમાં દોડતું, પ્રચંડ વાનરબળ તૂટીને વેરવિખેર થયું—જાણે મેઘજાળ છિન્નભિન્ન થાય; તે મેઘવર્ણ કુંભકર્ણ તેને જોઈ હર્ષથી વારંવાર ઘનગર્જના સમો નાદ કર્યો.
Verse 56
तेतस्यघोरंनिनदंनिशम्ययथानिनादंदिविवारिदस्य ।पेतुर्धरण्यांबहवःप्लवङ्गानिकृत्तमूलाइवशालवृक्षाः ।।।।
આકાશમાં વારિદના ગર્જનાસમાન તેના ઘોર નાદને સાંભળી અનેક પ્લવંગો ધરા પર ઢળી પડ્યા—જાણે મૂળ કપાયેલા શાલવૃક્ષો પડી જાય.
Verse 57
विपुलपरिघवान् स कुम्भकर्णोरिपुनिधनायविनिस्पृतोत्मा ।कपिषणभयमाददत्सुभीमंप्रभुरिवदण्डवान्युगान्ते ।।।।
વિશાળ પરિઘ (લોખંડની ગદા) ધારણ કરનાર કુંભકર્ણ, શત્રુનાશ માટે મુક્ત થયેલ, કપિસેનામાં ભય ઉપજાવતો ભયંકર બની આગળ વધ્યો—જાણે યુગાંતકાળે દંડધારી અધિપતિ.
Frequently Asked Questions
The sarga contrasts fear-based counsel with duty-based action: Kumbhakarṇa condemns demoralizing speech, commits to repairing collective failures through battlefield responsibility, while Rāvaṇa balances praise with strategic caution against reckless solitary combat.
Valor is authenticated by conduct rather than self-advertisement, yet true leadership integrates courage with prudence; additionally, the narrative juxtaposes human agency (arming, counsel, resolve) with nimitta and daiva (portents and destiny) to frame war as morally charged and time-bound.
Laṅkā’s prākāra (rampart) marks the threshold from courtly order to battlefield chaos, while the ceremonial gifting of garlands, ornaments, parasol, and armor reflects royal investiture culture; the omen imagery (sky, ocean, birds, jackals, meteors) situates the march within traditional Sanskrit portent-lore.