Sarga 84

Verse 1

राममाश्वासयानेतुलक्ष्मणेभ्रातृवत्सले ।निक्षिप्यगुल्मान् स्वस्थानेतत्रागच्छद्विभीषणः ।। ।।

ભ્રાતૃપ્રેમી લક્ષ્મણ જ્યારે શ્રીરામને આશ્વાસન આપતો હતો, ત્યારે વિભીષણ પોતાના દળોને યોગ્ય સ્થાને ગોઠવી ત્યાં આવી પહોંચ્યો.

Verse 2

नानाप्रहरणैर्वीरैश्चतुर्भिस्सचिवैर्वृत: ।नीलाञ्जनचयाकारैर्मातङ्गैरिवयूथप ।।।।

વિવિધ શસ્ત્રો ધારણ કરનારા ચાર વીર મંત્રીઓથી ઘેરાયેલો વિભીષણ—અંજને સમા નીલવર્ણ મહામાતંગ હાથીઓથી પરિભ્રમિત યુથપની જેમ—મહાત્મા શ્રીરામ પાસે આવ્યો; અને અશ્રુથી ધૂંધળી આંખો ધરાવતા વાનરદળોને તેણે જોયાં.

Verse 3

राघवं च महात्मानमिक्ष्वाकुकुलनन्दनम् ।ददर्शमोहमापन्नंलक्ष्मणस्याङ्गमाश्रितम् ।।।।

વિભીષણે મહાત્મા રાઘવને—ઇક્ષ્વાકુકુલના આનંદને—મોહ અને વ્યાકુલતામાં પડેલા, લક્ષ્મણની ગોદમાં આશ્રિત થયેલા જોયા.

Verse 4

राघवं च महात्मानमिक्ष्वाकुकुलनन्दनम् ।ददर्शमोहमापन्नंलक्ष्मणस्याङ्गमाश्रितम् ।।6.84.3।।

વિભીષણે મહાત્મા રાઘવને—ઇક્ષ્વાકુકુલના ગૌરવને—ભ્રમ અને વ્યથાથી આક્રાંત, લક્ષ્મણની ગોદમાં ઢળી પડેલા જોયા.

Verse 5

व्रीडितंशोकसन्तप्तंदृष्टवारामंविभीषणः ।अन्तर्धुःखएनदीनात्माकिमेतदितिसोऽब्रवीत् ।।।।

લજ્જિત અને શોકથી દગ્ધ રામને જોઈ વિભીષણ અંતરના દુઃખથી વ્યથિત અને દીનચિત્ત બની બોલ્યો: “આ શું થયું?”

Verse 6

विभीषणमुखंदृष्टवासुग्रीवंतांश्चवानरान् ।लक्ष्मणोवाचमन्दार्थमिदंबाष्पपरिप्लुतः ।।।।

વિભીષણના મુખ તરફ, સુગ્રીવ તથા તે વાનરો તરફ નજર કરી, લક્ષ્મણ—આંસુઓથી આંખો છલકાતી—મંદ સ્વરે આ વચન બોલ્યા.

Verse 7

हताइन्द्रजितासीताइतिश्रुत्वैवराघवः ।हनूमद्वचनात्सौम्यततोमोहमुपागतः ।।।।

હે સૌમ્ય! હનૂમાનના વચનથી ‘ઇન્દ્રજિતે સીતાને મારી’ એમ સાંભળતાં જ રાઘવ તરત જ મોહમાં પડી ગયા.

Verse 8

कथयन्तंतुसौमित्रिंसन्निवार्यविभीषणः ।पुष्कलार्थमिदंवाक्यंविसंज्ञंराममब्रवीत् ।।।।

સૌમિત્રિ બોલવા લાગ્યા ત્યારે વિભીષણે તેમને અટકાવી, વિસ્મૃતચેતન રામને અર્થસભર આ વચન કહ્યાં.

Verse 9

मनुजेन्द्रार्थरूपेणयदुक्ततुहनूमता ।तदयुक्तमहंमन्येसागरस्येवशोषणम् ।।।।

હનુમાનએ મનુજેન્દ્ર વિષયક જે વાત તથ્યરૂપે કહી છે, તે મને અયોગ્ય લાગે છે—જેમ સમુદ્રનું સૂકાઈ જવું અશક્ય છે તેમ.

Verse 10

अभिप्रायंतुजानामिरावणस्यदुरात्मनः ।सीतांप्रतिमहाबाहो न च घातंकरिष्यति ।।।।

હે મહાબાહો! દુષ્ટાત્મા રાવણનો સીતાજી વિષેનો અભિપ્રાય હું જાણું છું; તે તેણીને ઘાત કરશે નહીં.

Verse 11

याच्यमानःसुबहुशोमयाहितचिकीर्षुणा ।वैदेहीमुत्सृजस्वेति न च तत्कृतवान्वचः ।।।।

હિત ઇચ્છતા મેં વારંવાર વિનંતી કરી—‘વૈદેહીને મુક્ત કરો’—તોય તેણે મારા વચન મુજબ કશું કર્યું નહીં.

Verse 12

नैवसाम्ना न दानेन न भेदेनकुतोयुधा ।साद्रष्टुमपिशक्येतनैवचान्येनकेनचित् ।।।।

ન તો સામથી, ન દાનથી, ન ભેદથી—યુદ્ધ તો દૂર રહી—કોઈ પણ ઉપાયથી તેણીને મેળવવી, અરે, જોવી પણ શક્ય નથી; અન્ય કોઈ રીતે પણ નહિ.

Verse 13

वानरान्मोहयित्वातुप्रतियातः स राक्षसः ।मयामयींमहाबाहोतांविद्दिजनकात्मजाम् ।।।।

વાનરોને મોહમાં નાખીને તે રાક્ષસ પાછો વળી ગયો. હે મહાબાહો, અહીં દેખાતી ‘જનકાત્મજા’ તો માયાથી રચાયેલો મિથ્યા પ્રપંચ છે—એવું જાણો.

Verse 14

चैत्यंनिकुम्भिलांनामप्राप्यहोमंकरिष्यति ।हुतवानुपयातोहिदेवैरपिसवासवैः ।।।।दुराधर्षोभवत्येषसङ्ग्रामेरावणात्मजः ।

નિકુમ્ભિલા નામના પવિત્ર ચૈત્યસ્થાને પહોંચી રાવણપુત્ર હોમ કરશે. તે હોમ પૂર્ણ કરીને પાછો આવે ત્યારે, વાસવ (ઇન્દ્ર) સહિત દેવતાઓ માટે પણ યુદ્ધમાં અતિ દુર્ધર્ષ બની જાય છે.

Verse 15

तेनमोहयतानूनमेषामायाप्रयोजिता ।।।।विघ्नमन्विच्छतातत्रवानराणांपराक्रमे ।

વાનરોના પરાક્રમમાં ત્યાં વિઘ્ન ઊભું કરવા ઇચ્છતા, તેને મોહિત કરનાર એણે નિશ્ચયે આ માયા પ્રયોગમાં મૂકી છે.

Verse 16

ससैन्यास्तत्रगच्छामोयावत्तन्नसमाप्यते ।।।।त्यजेमंनरशार्दूलमिथ्यासन्तापगतम् ।सीदतेहिबलंसर्वंदृष्टवात्वांशोककर्शितम् ।।।।

તે કર્મ પૂર્ણ ન થાય ત્યાં સુધી આપણે સૈન્યসহ ત્યાં જઈએ. હે નરશાર્દૂલ, આ મિથ્યા સંતાપ ત્યજી દો; તમને શોકથી ક્ષીણ જોયે તો સમગ્ર બળ નિરાશ થઈ જાય છે.

Verse 17

ससैन्यास्तत्रगच्छामोयावत्तन्नसमाप्यते ।।6.84.16।।त्यजेमंनरशार्दूलमिथ्यासन्तापगतम् ।सीदतेहिबलंसर्वंदृष्टवात्वांशोककर्शितम् ।।6.84.17।।

તે કર્મ પૂર્ણ ન થાય ત્યાં સુધી આપણે સૈન્યসহ ત્યાં જઈએ. હે નરશાર્દૂલ, આ મિથ્યા સંતાપ ત્યજી દો; તમને શોકથી ક્ષીણ જોયે તો સમગ્ર બળ નિરાશ થઈ જાય છે.

Verse 18

इहत्वंस्वस्थहृदयस्तिष्ठसत्त्वसमुच्छ्रितः ।लक्ष्मणंप्रेषयास्माभिस्सहसैन्यानुकर्षिभिः ।।।।

અહીં તું સ્થિરહૃદયે ઊભો રહેજે, સત્ત્વથી ઉન્નત અને ધૈર્યથી દીપ્ત; અમારી સાથે સેનાને આગળ ખેંચી લાવનારા યોદ્ધાઓ સહિત લક્ષ્મણને મોકલજે.

Verse 19

एषतंनरशार्दूलोरावणिंनिशितैश्शरैः ।त्याजयिष्यतितत्कर्मततोवध्योभविष्यति ।।।।

આ નરશાર્દૂલ તીક્ષ્ણ બાણોથી રાવણિના તે કર્મકાંડમાંથી તેને હટાવી દેશે; તે વિધિ છોડવા મજબૂર થતાં જ પછી તે વધ્ય બની જશે.

Verse 20

तस्यैतेनिशितास्तीक्ष्णाःपत्रिपत्राङ्गवाजिनः ।पतत्रिणइवासौम्याश्शराःपास्यन्तिशोणितम् ।।।।

તેના માટે આ તીક્ષ્ણ, નિશિત, પાંખવાળા બાણ—જાણે પક્ષીઓના અંગોથી સજ્જ—અસૌમ્ય પક્ષીઓની જેમ તેનું રક્ત પીશે.

Verse 21

सत्सन्दिशमहाबाहोलक्ष्मणंशुभलक्षणम् ।राक्षसस्यविनाशायवज्रंवज्रधरोयथा ।।।।

હે મહાબાહો! તે રાક્ષસના વિનાશ માટે શુભલક્ષણ લક્ષ્મણને મોકલો—જેમ વજ્રધર ઇન્દ્ર વજ્ર મોકલે છે તેમ.

Verse 22

मनुजवरन कालविप्रकर्षोरिपुनिधनंप्रतियत्क्षामोऽद्यकर्तुम् ।त्वमतिसृजरिपोर्वधायवाणीममररिपोर्मथनेयथामहेन्द्रः ।।।।

હે મનુજશ્રેષ્ઠ, હવે વિલંબ યોગ્ય નથી; શત્રુનો વિનાશ હાથવગો છે. દેવશત્રુના મથનમાં જેમ મહેન્દ્રે આજ્ઞા કરી હતી તેમ, તું વાણીથી લક્ષ્મણને શત્રુવધ માટે આદેશ કર.

Verse 23

समाप्तकर्माहि स राक्षसाधिपोभवत्यदृश्यस्समरेसुरासुरैः ।युयुत्सतातेनसमाप्तकर्मणाभवेत्सुराणामपिसंशयोमहान् ।।।।

કાર્ય પૂર્ણ થતાં જ તે રાક્ષસાધિપતિ યુદ્ધમાં દેવો અને અસુરો માટે પણ અદૃશ્ય બની જાય છે. અને તે પૂર્ણકર્મા સાથે યુદ્ધ કરવા ઇચ્છનાર દેવો માટે પણ મહાન સંશય ઊભો થાય છે.