Sarga 55
अकम्पन-प्रेषणम् तथा कपि-राक्षस-रणवर्णनम् (Akampana Dispatched; The Vanara–Rakshasa Battle and Omens)
युद्धकाण्ड
વાલીના પુત્ર અંગદે વજ્રદંષ્ટ્રનો વધ કર્યો છે—આ સમાચાર સાંભળીને રાવણ સેનાધિપતિને સંબોધે છે અને તરત જ અકમ્પનને યુદ્ધ માટે મોકલવાનો આદેશ આપે છે. તે અકમ્પનની પ્રશંસા કરે છે કે તે શિસ્તબદ્ધ સેનાનાયક, રક્ષક, રણપ્રિય વ્યૂહકાર અને સર્વ શસ્ત્રોમાં નિપુણ છે. આદેશ મળતાં રાક્ષસસેના ધસી નીકળે છે; અકમ્પન સુવર્ણાલંકૃત રથ પર મેઘગર્જના-વિદ્યુત્સમાન ધ્વનિ સાથે રણભૂમિ તરફ આગળ વધે છે. પ્રસ્થાન સમયે હવામાન શુભ હોવા છતાં દિવસ અચાનક મેઘાચ્છન્ન થાય છે, કઠોર પવન ફૂંકાય છે, પક્ષીઓ અને પશુઓ ભયાનક સ્વરે ચીસો પાડે છે—અશુભ ઉત્પાતો દેખાય છે. અકમ્પન તેમને અવગણીને સમરાંગણમાં પ્રવેશે છે. પછી વાનર અને રાક્ષસો વચ્ચે ઘોર સંઘર્ષ થાય છે. ધૂળ ઊડી રક્તવર્ણ બની આકાશ ઢાંકી દે છે; ધ્વજ, શસ્ત્રો, ઘોડા અને યોદ્ધાઓના આકાર પણ અદૃશ્ય થાય છે, અને તે ગૂંચવણમાં મિત્ર-શત્રુનો ભેદ ન રહેતાં પરસ્પર પ્રહાર થાય છે. રક્તથી ધૂળ બેસી જાય છે અને ધરતી શવો તથા છિન્ન અંગોથી ભરાઈ જાય છે. વૃક્ષો, શિલાઓ, ગદા, શક્તિ અને બાહુદંડોથી નજીકનું યુદ્ધ ચાલે છે; અકમ્પન રાક્ષસોને ઉત્સાહિત કરી પંક્તિઓ ગોઠવે છે, જ્યારે વાનરનાયક કુમુદ, નલ અને મૈંદ પ્રત્યાક્રમણ કરીને શત્રુસેનાને ચકનાચૂર કરે છે.
Shlokas
Verse 1
वज्रदंष्ट्रंहतंश्रुत्वावालिपुत्रेणरावणः ।बलाध्यक्षमुवाचेदंकृताञ्जलिमुपस्थितम् ।।।।
વજ્રદંષ્ટ્ર વાલીપુત્ર દ્વારા હણાયો છે તેમ સાંભળીને, રાવણે હાથ જોડીને ઉભેલા સેનાપતિને આ વચન કહ્યું.
Verse 2
शीघ्रंनिर्यान्तुदुर्धर्षाराक्षसाभीमविक्रमाः ।अकम्पनंपुरस्कृत्यसर्वशस्त्रप्रकोविदम् ।।।।
“દુર્ધર્ષ, ભયંકર પરાક્રમી રાક્ષસો તત્કાળ બહાર નીકળો; સર્વ શસ્ત્રવિદ્યામાં પ્રવીણ અકમ્પનને અગ્રેસર રાખો.”
Verse 3
एषशास्ताचगोप्ताचनेताचयुधिसत्तमः ।भूतिकामश्चमेनित्यंनित्यंचसमरप्रियः ।।।।
એ શત્રુદંડક, રક્ષક અને નેતા છે—યુદ્ધમાં સર્વોત્તમ; મારી કાર્યસિદ્ધિની ભૂતિ ઇચ્છે છે અને સદા સમરપ્રિય છે.
Verse 4
एषजेष्यतिकाकत्स्थौसुग्रीवंचमहाबलम् ।वानरांश्चापरान् घोरान् हनिष्यतिपरन्तपः ।।।।
આ પરંતપ શત્રુદાહક કાકુત્સ્થપુત્રો (રામ-લક્ષ્મણ) તથા મહાબલી સુગ્રીવને પણ જીતશે; અને અન્ય ભયંકર વાનરસેનાને પણ સંહારશે.
Verse 5
परिगृह्यसःताम् I ज्ञाम् रावणस्यमहाबल ।बलम् सम्प्रेरयामासःतदालघुपराक्रमः।। ।।
રાવણના મહાબલ આદેશને સ્વીકારી, ઝડપી પરાક્રમી (અકંપન) એ સમયે સેનાને આગળ ધપાવી મોકલી દીધી.
Verse 6
ततोनानाप्रहरणाभीमाक्षाभीमदर्शनाः ।निष्पेतूराक्षसामुख्याबलाध्यक्षप्रचोदिताः ।।।।
ત્યારે સેનાપતિના પ્રેરણાથી, નાનાં-નાનાં શસ્ત્રો ધારણ કરનારા, ભયંકર નેત્રવાળા અને ભયાવહ દર્શન ધરાવતા મુખ્ય રાક્ષસો ધસી નીકળ્યા.
Verse 7
रथमास्थायविपुलंतप्तकाञ्चनभूषणम् ।मेघाभोमेघवर्णश्चमेघस्वनमहास्वनः ।।।।राक्षसैःसम्वृतोघोरैस्तदानिर्यात्यकम्पनः ।
પછી અકમ્પન તેજસ્વી સુવર્ણ આભૂષણોથી શોભિત વિશાળ રથ પર આરુઢ થઈ નીકળ્યો; મેઘ સમાન આકાર-વર્ણવાળો, ગર્જના સમાન મહાન સ્વર ધરાવતો, અને ભયંકર રાક્ષસોથી ઘેરાયેલો હતો.
Verse 8
नहिकम्पयितुंशक्यःसुरैरपिमहामृधे ।।।।अकम्पनस्ततस्तेषामादित्यइवतेजसा ।
મહા યુદ્ધમાં અકમ્પનને દેવતાઓ પણ કંપાવી શક્યા નહીં; તે તેજમાં આદિત્ય સમાન પ્રજ્વલિત થયો.
Verse 9
तस्यनिर्धावमानस्यसम्रब्धस्ययुयुत्सया ।।।।अकस्माद्दैन्यमागच्छद्धयानांरथवाहिनाम् ।
યુદ્ધેચ્છાથી ઉગ્ર બની તે ધસી આવતો હતો, ત્યારે અચાનક તેના રથને ખેંચતા ઘોડાઓમાં દૈન્ય છવાઈ ગયું.
Verse 10
व्यस्फुरन्नयनंचास्यसव्यंयुद्धाभिनदनिनः ।।।।विवर्णोमुखवर्णश्चगद्गदश्चाभवत्स्वनः ।
યુદ્ધપ્રેમી હોવા છતાં, તેની ડાબી આંખ ફરકવા લાગી; મુખનો રંગ ફિક્કો પડી ગયો અને અવાજ ગદગદ થઈ ગયો.
Verse 11
अभवत्सुदिनेकालेदुर्दिनंरूक्षमारुतम् ।।।।ऊचुःखगमृगाःसर्वेवाचःक्रूराभयावहाः ।
સુદિનના શુભ કાળમાં અચાનક દુર્દિન છવાઈ ગયું અને પવન રૂક્ષ બની વાયો; સર્વત્ર પક્ષી અને મૃગોએ ક્રૂર, ભયજનક વાણી ઉચ્ચારી.
Verse 12
ससिंहापचित्कन्धःशार्दूलसमविक्रमः ।।।।तानुत्पातानचिन्स्सैवनिर्जगामरणाजिरम् ।
સિંહ સમા કાંધ ધરાવનાર અને શાર্দૂલ સમા પરાક્રમી તે વીરે તે અશુભ ઉત્પાતોને અવગણીને રણભૂમિ તરફ નિર્ગમન કર્યું.
Verse 13
तथानिर्गच्छतस्तस्यरक्षसस्सहराक्षसैः ।।।।बभूवसुमहान्नादःक्षोभयन्निवसागरम् ।
તે રાક્ષસ સહ રાક્ષસસેનાથી બહાર નીકળતો હતો ત્યારે એવો મહાન નાદ ઊઠ્યો કે જાણે સાગરને પણ ક્ષોભિત કરી દે.
Verse 14
तेनशब्देनवित्रस्तावानराणांमहाचमूः ।।।।द्रुमशैलप्रहाराणांयोद्धुंसमुपतिष्ठतं ।
તે નાદથી વિહ્વળ થયેલી વાનરોની મહાચમૂ—વૃક્ષો અને શિલાઓને પ્રહારાસ્ત્ર બનાવી—યુદ્ધ કરવા તૈયાર થઈ ઊભી રહી.
Verse 15
तेषांयुद्धंमहारौद्रंसञ्जज्ञेकपिरक्षसाम् ।।।।रामरावणयोरर्धेसमभित्यक्तजीविनाम् ।
પછી કપિ અને રાક્ષસો વચ્ચે અતિ ભયંકર મહારૌદ્ર યુદ્ધ પ્રગટ્યું—રામપક્ષ અને રાવણપક્ષ માટે જીવન અર્પણ કરેલા યોદ્ધાઓનું.
Verse 16
सर्वेह्यतिबलाःशूराःसर्वेपर्वतसन्निभाः ।।।।हरयोराक्षसाश्चैवपरस्परजिघांसवः ।
સર્વે અતિબલવાન અને શૂરવીર હતા, સર્વે પર્વત સમાન દેખાતા; વાનરો અને રાક્ષસો બંને પરસ્પર એકબીજાને વધ કરવા તત્પર હતા.
Verse 17
तेषांविवर्धतांशब्दःसंयुगेऽतितरस्विनाम् ।।।।शुश्रुवेसुमहान् कोपादन्योन्यमभिगर्जताम् ।
યુદ્ધમાં અતિઉગ્ર વીરોએ ક્રોધે ભરાઈ પરસ્પર ગર્જના કરતાં, તેમનો શબ્દ વધતો વધતો અતિ મહાન ગુંજારવ બની સંભળાયો.
Verse 18
रजश्चारुणवर्णाभंसुभीममभवद् भृशम् ।।।।उद्धतंहरिरक्षोभिःसंरुरोधदिशोदश ।
તત્કાળ લાલછાંયાવાળો ભયંકર ધૂળનો વાદળ ઊઠ્યો; વાનરો અને રાક્ષસોના ઉછાળથી તે દસેય દિશાઓમાં ફેલાઈ સર્વત્ર ઢાંકી દીધું.
Verse 19
अन्योन्यंरजसातेनकौशेयोद्धूतपाण्डुना ।।।।सम्वृतानिचभूतानिददृशुर्नरणाजिरे ।
તે પવનથી હલાવેલા રેશમ સમાન ફિક્કી ધૂળથી યુદ્ધભૂમિમાં સર્વ પ્રાણીઓ ઢંકાઈ ગયા; તેથી કોઈને કોઈ દેખાતો ન હતો.
Verse 20
नध्वजोनपताकावाचर्मवातुरगोऽपिवा ।।।।आयुधंस्यन्दनोवापिददृशेतेनरेणुना ।
તે ધૂળમાં ન ધ્વજ દેખાયા, ન પતાકાઓ; ન ઢાલો, ન તો ઘોડાઓ પણ. શસ્ત્રો અને રથો પણ તે રેણુમાં દેખાતા ન હતા.
Verse 21
शब्दश्चसुमहांस्तेषांनर्दतामभिधावताम् ।।।।श्रूयतेतुमुलोयुद्धेनरूपाणिचकाशिरे ।
તેઓ ગર્જના કરતાં અને સામસામે ધસી આવતાં, યુદ્ધમાં અત્યંત ભયંકર અને ગૂંજતો કોલાહલ સંભળાતો હતો; પરંતુ કોઈના રૂપ-આકાર સ્પષ્ટ દેખાતા ન હતા.
Verse 22
हरीनेवसुसंरुष्टाहरयोजघ्नुराहवे ।।।।राक्षसाराक्षसांश्चापिनिजघ्नुस्तिमिरेतदा ।
પછી તે અંધકારમાં, અત્યંત ક્રોધિત વાનરો યુદ્ધમાં વાનરોને જ ઘાત કરતાં રહ્યા; અને રાક્ષસો પણ ત્યારે પોતાના જ રાક્ષસોને ઘાત કરતાં રહ્યા.
Verse 23
तेपरांश्चविनिघ्नन्तःस्वांश्चवानरराक्षसाः ।।।।रुधिरार्द्रांतदाचक्रुर्महींपङ्कानुलेपनाम् ।
શત્રુઓને પણ અને પોતાના લોકોને પણ ઘાત કરતાં, વાનરો અને રાક્ષસોએ ત્યારે ધરતીને રક્તથી ભીંજવી દીધી—જાણે કાદવથી લિપ્ત કરી હોય તેમ.
Verse 24
ततस्तुरुधिरौघेणसिक्तंह्यपगतंरजः ।।।।शरीरशवसङ्कीर्णाबभूवचवसुन्धरा ।
પછી રક્તના પ્રવાહોથી ભીંજાઈ ગયેલી ધરતી પર ધૂળ બેસી ગઈ અને અદૃશ્ય થઈ ગઈ; અને વસુંધરા દેહો તથા વિચ્છિન્ન અંગોથી છવાઈ ગયેલી દેખાઈ.
Verse 25
द्रुमशक्तिगदाप्रासैश्शिलापरिघतोमरैः ।।।।हरयोराक्षसाश्चैवस्तूर्णंजघ्नुरन्योन्यमोजसा ।
વૃક્ષો, શક્તિ-ભાલા, ગદા અને પ્રાસ; તેમજ શિલાઓ, પરિઘ (લોખંડના દંડ) અને તોમરો લઈને વાનરો અને રાક્ષસો પરસ્પર પર મહાબળથી તીવ્રતાપૂર્વક પ્રહાર કરવા લાગ્યા.
Verse 26
बाहुभिःपरिघाकारैर्युध्यन्तःपर्वतोपमाः ।।।।हरयोभीमकर्माणोराक्षसान्झघ्नुराहवे ।
પરિઘ સમાન બાહુઓથી યુદ્ધ કરતા, પર્વત સમા અને ભયંકર કર્મવાળા વાનરોએ રણમાં રાક્ષસોને ઘાયલ કરી ધરાશાયી કર્યા.
Verse 27
राक्षसास्त्वभिसङ्क्रुद्धाःप्रासतोमरपाणयः ।।।।कपीन्निजघ्निरेतत्रशस्त्रःपरमदारुणैः ।
ત્યાં રોષે ભરાયેલા રાક્ષસો પ્રાસ અને તોમર હાથમાં લઈને, અત્યંત ભયંકર શસ્ત્રોથી વાનરોને પ્રહાર કરી ધરાશાયી કરવા લાગ્યા.
Verse 28
अकम्पनस्सुसङ्क्रुद्धोराक्षसानांचमूपतिः ।।।।सम्हर्षयतितान्सर्वान्राक्षसाभनिमविक्रमान् ।
અત્યંત ક્રોધિત અકમ્પન, રાક્ષસ સેનાનો મુંપતિ, ભયંકર પરાક્રમવાળા તે સર્વ રાક્ષસોને ઉત્સાહિત અને હર્ષિત કરવા લાગ્યો.
Verse 29
हरयस्त्वपिरक्षांसिमहाद्रुममहाश्मभिः ।।।।विदारयन्त्यभिक्रम्यशस्त्राण्याच्छिद्यवीर्यतः ।
પરંતુ વાનરો પણ પ્રતિઆક્રમણ માટે આગળ વધ્યા; મહાવૃક્ષો અને વિશાળ શિલાઓથી રાક્ષસોને ચીરવી નાખતા, અને પોતાના બળથી તેમના શસ્ત્રો છીનવી લેતા હતા.
Verse 30
एतस्मिन्नन्तरेवीराहरयःकुमुदोनलः ।।।।मैन्दश्चपरमक्रुद्धाश्चक्रुर्वेगमनुत्तमम् ।
એ દરમ્યાન વીર વાનરો—કુમુદ, નલ અને માયંદ—પરમ ક્રોધે ભરાઈ, અનુત્તમ વેગથી આગળ ધસી પડ્યા.
Verse 31
तेतुवृक्षैर्महावीराराक्षसानांचमूमुखे ।।।।कदनंसुमहच्चक्रुर्लीलयाहरिपुङ्गवाः ।ममन्थूराक्षसान् सर्वेवानरागणशोभृशम् ।।।।
પછી તે મહાવીર હરિપુંગવો વૃક્ષો લઈને રાક્ષસસેનાના અગ્રભાગે લીલાવત્ અતિ મહાન સંહાર રચી દીધો; વાનરદળોએ રાક્ષસોને વારંવાર પ્રચંડ બળથી ચૂરમર કરી નાખ્યા.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāvaṇa’s rapid militarized response—dispatching Akampana—followed by the battlefield’s ethical breakdown under dust and confusion, where misrecognition leads to indiscriminate strikes, illustrating how war conditions can erode discernment between ally and enemy.
The sarga juxtaposes command rhetoric (praise of competence and loyalty) with utpāta signs and the fog-of-war, implying that leadership must acknowledge uncertainty: courage and agency persist, yet uncontrolled conditions can produce unintended harm, demanding disciplined perception and restraint.
Rather than a named monument, the text highlights the cultural motif of utpāta (ominous natural signs) and the archetypal battlefield (raṇājira), using dust, noise, banners, chariots, and weapon-objects as mapping markers for how war is experienced and narrated.