Sarga 109

Verse 1

ततःप्रवृत्तंसुक्रूरंरामरावणयोस्तदा ।सुमहदद्वैरथंयुद्धंसर्वलोकभयावहम् ।।6.109.1।।

તત્કાળે રામ અને રાવણ વચ્ચે અતિ ક્રૂર, વિશાળ રથયુદ્ધ પ્રવર્ત્યું—એવું મહાસંગ્રામ કે સર્વ લોકોમાં ભય વ્યાપી ગયો.

Verse 2

ततोराक्षससैन्यं च हरीणां च महद्बलम् ।प्रगृहीतप्रहरणंनिश्चेष्टंसमवर्तत ।।6.109.2।।

ત્યારે રાક્ષસસેના અને વાનરોની મહાબળવંતી સેના—બંને—હાથમાં શસ્ત્ર ધારણ કરી નિશ્ચેષ્ટ ઊભી રહી, નિર્ણાયક ક્ષણની રાહ જોતી હતી.

Verse 3

सम्प्रयुद्धेतुतौदृष्टवाबलवन्नरराक्षसौ ।व्याक्षिप्तहदृयास्सर्वेपरंविस्मयमागताः ।।6.109.3।।

સંઘર્ષયુદ્ધમાં તે બલવાન નર અને રાક્ષસને જોઈ, સર્વ દર્શકોના હૃદય વ્યાકુલ થઈ ગયા અને તેઓ પરમ આશ્ચર્યમાં પડી ગયા.

Verse 4

नाप्रहरणैर्व्यग्रैर्भुजैर्विस्मितबुद्धयः ।तस्थुःप्रेक्षय च सर्वेतेनाभिजग्मुःपरस्परम् ।।6.109.4।।

વિવિધ શસ્ત્રોથી સજ્જ, ઉત્સુક ભુજાઓ ઊંચી રાખી, આશ્ચર્યચકિત બુદ્ધિવાળા તે સૌ જોતા જ ઊભા રહ્યા; પરસ્પર ઉપર ધસી ન પડ્યા.

Verse 5

रक्षसांरावणंचापिवानराणां च राघवम् ।पश्यतांविस्मिताक्षाणांसैन्यंचित्रमिवाबभौ ।।6.109.5।।

રાક્ષસો આશ્ચર્યભરી આંખે રાવણને અને વાનરો રાઘવને જોતા હતા; તેથી સમગ્ર સૈન્ય અદ્ભુત ચિત્ર સમાન દેખાતું હતું.

Verse 6

तौतुतत्रनिमित्तानिदृष्टवाराघवरावणौ ।कृतबुद्धीस्थिरामर्षौयुयुधातेह्यभीतवत् ।।6.109.6।।

ત્યાં તે નિમિત્તો જોઈ રાઘવ અને રાવણ—દૃઢ નિશ્ચયવાળા, સ્થિર રોષવાળા—નિર્ભયપણે પરસ્પર યુદ્ધ કરવા લાગ્યા.

Verse 7

जेतव्यमितिकाकुत्स्थोमर्तव्यमितिरावणः ।धृतौस्ववीर्यसर्वस्वंयुद्धेऽदर्शयतांतदा ।।6.109.7।।

ત્યારે કાકુત્સ્થે મનમાં ધાર્યું—“મારે જીતવું જ છે”; અને રાવણે ધાર્યું—“મારે મરવું જ છે”; અને બંનેએ યુદ્ધમાં પોતાનું સર્વવીર્ય પ્રગટ કર્યું.

Verse 8

ततःक्रोधाद्धशग्रीवश्शरान्सन्धायवीर्यवान् ।मुमोचध्वजमुद्धिस्यराघवस्यरथेस्थितम् ।।6.109.8।।

પછી ક્રોધથી દશગ્રીવ પરાક્રમી રાવણે બાણો સંધાન કરી, રાઘવના રથ પર સ્થિત ધ્વજને લક્ષ્ય કરીને છોડ્યા.

Verse 9

तेशरास्तमनासाद्यपुरन्दररथध्वजम् ।रथशक्तिंपरामृश्यनिपेतुर्धरणीतले ।।6.109.9।।

તે બાણો પુરંદર (ઇન્દ્ર)ના રથધ્વજ સમાન તે ધ્વજ સુધી પહોંચી ન શક્યા; રથની શક્તિ (ઢાંચા)ને અડકી માત્ર ધરતી પર પડી ગયા.

Verse 10

ततोरामोऽपिसङ्क्रुद्धश्चपमाकृष्यवीर्यवान् ।कृतप्रतिकृतंकर्तुंमनसस्सम्प्रचक्रमे ।।6.109.10।।

ત્યારે પરાક્રમી રામ પણ ક્રોધિત થઈ ધનુષ્ય ખેંચી, જે થયું તેનું યોગ્ય પ્રતિફળ આપવા મનમાં નિશ્ચય કર્યો.

Verse 11

रावणध्वजमुद्दिस्यमुमोचनिशितंशरम् ।महासर्पमिवासह्यंज्वलन्तंस्वेनतेजसा ।।6.109.11।।

રાવણના ધ્વજને લક્ષ્ય કરી રામે તીક્ષ્ણ બાણ છોડ્યું—મહાસર્પ સમ અಸહ્ય, પોતાના તેજથી જ્વલંત.

Verse 12

रामश्चिक्षेपतेजस्वीकेतुमुद्धिश्यसायकम् ।जगाम स महींछित्त्वादशग्रीवध्वजंशरः ।।6.109.12।।

તેજસ્વી રામે ધ્વજદંડને લક્ષ્ય કરી બાણ ફેંક્યું; તે શર દશગ્રીવના ધ્વજને ચીરી ધરતીમાં ઘૂસી ગયો.

Verse 13

स निकृत्तोऽपतद्भूमौरावणस्यन्दनध्वजः ।ध्वजस्योन्मथनंदृष्टवारावणस्समहाबलः ।।6.109.13।।सम्प्रदीप्तोऽभवत्क्रोधादमर्षात्प्रहसन्निव ।स रोषवशमापन्नश्शरवर्षंववर्ष ह ।।6.109.14।।

કાપી નાખવામાં આવતાં રાવણના રથનો ધ્વજ ભૂમિ પર પટકાયો. ધ્વજનું ઉખેડાઈ જવું જોઈ મહાબલી રાવણના હૃદયમાં અપમાનની જ્વાળા ભભૂકી ઊઠી.

Verse 14

स निकृत्तोऽपतद्भूमौरावणस्यन्दनध्वजः ।ध्वजस्योन्मथनंदृष्टवारावणस्समहाबलः ।।6.109.13।।सम्प्रदीप्तोऽभवत्क्रोधादमर्षात्प्रहसन्निव ।स रोषवशमापन्नश्शरवर्षंववर्ष ह ।।6.109.14।।

ક્રોધ અને અમર્ષથી તે પ્રજ્વલિત થયો, જાણે ઉપહાસથી હસી રહ્યો હોય. રોષના વશમાં પડી તેણે બાણોની ઘનવર્ષા વરસાવી.

Verse 15

रामस्यतुरगान्दीप्तै: शरैर्विव्याथरावणः ।तेदिव्याहरयस्तत्रनास्खलन्नापिबभ्रमुः ।।6.109.15।।बभूवुःस्वस्थहृदयाःपद्मनालैरिवाहताः ।

રાવણે તેજસ્વી બાણોથી રામના ઘોડાઓને વીંધ્યા; છતાં ત્યાં તે દિવ્ય હરિઓ ન તો લપસ્યા, ન તો ઘૂમ્યા—હૃદયે સ્થિર રહી, જાણે કમળના નાળથી જ આઘાત પામ્યા હોય.

Verse 16

तेषामसम्भ्रमंदृष्टवावाजिनांरावणस्तदा ।।6.109.16।।भूयएवसुसङ्क्रुद्धश्शरवर्षंमुमोच ह ।

ઘોડાઓની નિર્ભ્રમતા જોઈ રાવણ ત્યારે વધુ જ ક્રોધિત થયો અને ફરી એકવાર બાણોની ઘનવર્ષા છોડી દીધી.

Verse 17

गदाश्चपरिघांश्चैवचक्राणिमुसलानि च ।।6.109.17।।गिरिशृङ्गाणिवृक्षांश्चतथाशूलपरश्वधान् ।

ત્યાં ગદાઓ અને પરિઘો, ચક્રો અને મુસલો હતા; પર્વતશિખરો અને ઉખેડેલા વૃક્ષો પણ, તેમજ શૂલ અને પરશુ જેવા શસ્ત્રો હતા.

Verse 18

मायाविहितमेतत्तुशस्त्रवर्षमपातयत् ।।6.109.18।।सहस्रशस्तदाबाणानश्रान्तहृदयोद्यमः ।

માયાથી રચાયેલું એ શસ્ત્રવર્ષ તેણે વરસાવ્યું; અશ્રાંત હૃદય અને અડગ પ્રયત્નથી તેણે હજારો બાણો એકસાથે છોડ્યા.

Verse 19

तुमुलंत्रासजननंभीमंभीमप्रतिस्वनम् ।।6.109.19।।तद्वर्षमभवद्युद्धेनैकशस्त्रमयंमहत् ।

યુદ્ધમાં અનેક પ્રકારના શસ્ત્રોથી ભરેલું મહાન શસ્ત્રવર્ષ ઊભરાયું—ઘોર ગર્જનાવાળું, ભયજનક, ભીમ અને ભયંકર પ્રતિધ્વનિવાળું.

Verse 20

राघवरथंसमन्ताद्वानरेबले ।।6.109.20।।सायकैरन्तरिक्षं च चकारसुनिरन्तरम् ।

રાઘવના રથથી ચારે તરફથી ઘેરાયેલા વાનરબળ પર બાણોની એવી ઘન વરસાત થઈ કે આકાશ પણ ખાલી જગ્યા વિના ભરાઈ ગયું હોય તેમ લાગ્યું.

Verse 21

मुमोच ह दशग्रीवोनिःसङ्गेनान्तरात्मना ।।6.109.21।।व्यायच्छमानंतंदृष्टवासत्वरमरावणंरणे ।प्रहसन्निवकाकुत्स्थसन्दधेनिशितान्शरान् ।।6.109.22।।स मुमो च ततोबाणान्शतशोऽथसहस्रशः ।

ત્યારે દશગ્રીવે નિઃસંકોચ અંતરાત્માથી, અવરોધ વિના, પોતાના બાણો મુક્તપણે છોડ્યા.

Verse 22

मुमोच ह दशग्रीवोनिःसङ्गेनान्तरात्मना ।।6.109.21।।व्यायच्छमानंतंदृष्टवासत्वरमरावणंरणे ।प्रहसन्निवकाकुत्स्थसन्दधेनिशितान्शरान् ।।6.109.22।।स मुमो च ततोबाणान्शतशोऽथसहस्रशः ।

રણમાં રાવણને ઝડપથી આગળ વધતો જોઈ કાકુત્સ્થ જાણે શાંત સ્મિત સાથે, ધારીલા શરો ધનુષ્યે સંધાન્યા; પછી તેણે સૈંકડો અને હજારો બાણો છોડ્યા.

Verse 23

तान् दृष्टवारावणश्चक्रेस्वशरैःखंनिरन्तरम् ।।6.109.23।।ततस्थाभ्यांप्रमुक्तेनशरवर्षेणभास्वता ।शरबद्धमिवाभातिद्वितीयंभास्वदम्भरम् ।।6.109.24।।

તે બાણોને જોઈ રાવણે પણ પોતાના શરોથી આકાશને અવિરત ભરિ દીધું.

Verse 24

तान् दृष्टवारावणश्चक्रेस्वशरैःखंनिरन्तरम् ।।6.109.23।।ततस्थाभ्यांप्रमुक्तेनशरवर्षेणभास्वता ।शरबद्धमिवाभातिद्वितीयंभास्वदम्भरम् ।।6.109.24।।

તે બન્ને તરફથી તેજસ્વી શરવર્ષા છૂટી; આકાશનો પ્રકાશમાન વિસ્તાર જાણે શરોની જાળથી બંધાયેલો હોય તેમ—બીજું તેજોમય ગગન સમાન દેખાયો.

Verse 25

नानिमित्तोऽभवद्भाणोनानिर्भेत्ता न निष्फलः ।अन्योन्यमभिसम्हत्यनिपेतुर्धरणीतले ।।6.109.25।।तथाविसृजतोर्भाणान् रामरावणयोर्मृथे ।

કોઈ બાણ નિશાન ચૂકી ન ગયું; કોઈ ભેદક શક્તિ વિહોણું ન હતું; કોઈ નિષ્ફળ ન રહ્યું. પરસ્પર અથડાઈ તેઓ ધરણી પર પટકાયા—યુદ્ધમાં રામ અને રાવણ વચ્ચે એવો શસ્ત્રવિનિમય થયો.

Verse 26

प्रायुध्येतामविच्छिन्नमस्यन्तौसव्यदक्षिणम् ।।6.109.26।।चक्रतुश्चशरैर्घोरैर्निरुच्छवासमिवाम्बरम् ।

તેઓ અવિચ્છિન્ન રીતે યુદ્ધ કરતા રહ્યા, ડાબે-જમણે બાણ છોડતા; ભયંકર શરોથી તેમણે આકાશને જાણે નિશ્વાસરહિત કરી દીધું, વચ્ચે ક્યાંય ખાલી જગ્યા ન રહી.

Verse 27

रावणस्यहयान्रामोहयान्रामस्यरावणः ।।6.109.27।।जघ्नतुस्तौतदान्योन्यंकृतानुकृतकारिणौ ।

રામે રાવણના ઘોડાઓને માર્યા, અને રાવણે રામના ઘોડાઓને માર્યા; બંનેએ પરસ્પર પ્રહારનો પ્રહારથી જવાબ આપ્યો.

Verse 28

एवंतुतौसुसङ्क्रुद्धौचक्रतुर्युद्धमुत्तमम् ।।6.109.28।।मुहूर्तमभवद्युद्धंतुमुलंरोमहर्षणम् ।

એ રીતે તે બંને અતિ ક્રોધિત થઈ ઉત્તમ દ્વંદ્વયુદ્ધ કરવા લાગ્યા; થોડા સમય સુધી યુદ્ધ ઘોર ગર્જનાભર્યું, રોમાંચ ઉપજાવનારું બન્યું.

Verse 29

તીક્ષ્ણ બાણોથી મહાબલી રાવણ અને લક્ષ્મણના જ્યેષ્ઠ ભાઈ રણમાં લડતા હતા; રાક્ષસાધિપતિનો ધ્વજદંડ પડી જતાં, રઘુકુલશિરોમણિ શ્રીરામ પ્રત્યે તે અત્યંત ક્રોધિત થયો.