Sarga 32
सीताविलापः (Sītā’s Lament over the Illusory Head and Bow)
युद्धकाण्ड
આ સર્ગમાં બે પ્રવાહો સાથે ચાલે છે—(૧) અશોકવાટિકામાં સીતાજીનો તીવ્ર શોક-વિલાપ અને (૨) રાવણનો યુદ્ધ-પરામર્શ માટે મંત્રિસભા તરફ વળેલો રાજકાર્યક્રમ. રાવણ માયાથી રચેલું દૃશ્ય સીતાને બતાવે છે—જાણે શ્રીરામનું છિન્ન મસ્તક અને તેમનું પ્રસિદ્ધ ધનુષ્ય. સીતાજી આંખો, વર્ણ, વાળની વળાંક વગેરે ચિહ્નોથી ઓળખે તેમ થાય છે; ચૂડામણિનો શુભ સંબંધ સ્મરે છે; મૂર્છિત થઈ પડી જાય છે અને પછી દીર્ઘ વિલાપ કરે છે. તેમના વચનમાં ક્યારેક દોષારોપણ (વિશેષ કરીને કૈકેયી પર), ક્યારેક આત્મગ્લાની, અને ક્યારેક ‘કાળ’ વિષે તત્ત્વચિંતન—કાળ બુદ્ધિ હરાવે છે અને રક્ષણોને પણ ભાંગી નાખે છે—આ રીતે ફેરફાર થાય છે. નીતિ અને આપત્તિ-નિવારણ જાણનાર રામ પણ મૃત્યુવશ થયા—આ ધર્મ-વિરોધાભાસ તેઓ રજૂ કરે છે; લક્ષ્મણ એકલા પરત આવે તો કૌસલ્યાનો પ્રલયસમાન શોક કલ્પે છે; અને વીરદેહને યોગ્ય સંસ્કાર વિના શ્વાપદોનો આહાર બનવું સામાજિક-ધાર્મિક ભંગ છે એમ વ્યથા વ્યક્ત કરે છે. અંતે રાવણને વિનંતી કરે છે—પતિ સાથે મૃત્યુમાં મને જોડે. રાવણ મંત્રીઓને મળવા નીકળે તત્કાળ તે મસ્તક અને ધનુષ્ય અદૃશ્ય થઈ જાય છે—આ માયા અને દબાણની યોજના હોવાનું પ્રગટ થાય છે. પછી કથા શાસન તરફ વળે છે: પ્રહરી પ્રહસ્તના આગમનની જાણ કરે છે; રાવણ મંત્રીઓને બોલાવી કારણ ન જણાવતાં નગારાં વગડાવી સૈન્ય એકત્ર કરવાની આજ્ઞા આપે છે અને રામ વિરુદ્ધ કર્તવ્ય વિષે ઔપચારિક વિચારણા શરૂ કરે છે.
Shlokas
Verse 1
सासीतातच्छिरोदृष्टवातच्चकार्मुकमुत्तमम् ।सुग्रीवप्रतिसंपर्गमाख्यातंचहनूमता ।।6.32.1।।नयनेमुखवर्णंचभर्तुस्तत्सदृशंमुखम् ।केशान् केशान्तदेशंचतंचचूडामणिंशुभम् ।।6.32.2।।एतैस्सर्वेरभिज्ञानैरभिज्ञायसुदुःखिता ।निजगर्हेचकैकेयींक्रोशन्तीकुररीयथा ।।6.32.3।।
સીતા તે શિર અને ઉત્તમ ધનુષ્ય જોઈ, અને હનુમાને કહેલી સુગ્રીવ સાથે શ્રીરામના સંધિની વાત સ્મરી; પતિ સમાન આંખો, મુખવર્ણ અને ચહેરો, વાળ અને વાળના વળાંકવાળા છેડા, તેમજ શુભ ચૂડામણિ— આ સર્વ ઓળખચિહ્નોથી ઓળખીને અતિ દુઃખિત થઈ. કુરરી પક્ષીની જેમ કરુણ ક્રંદન કરતી તે કૈકેયીને કઠોર રીતે ધિક્કારવા લાગી.
Verse 2
सासीतातच्छिरोदृष्टवातच्चकार्मुकमुत्तमम् ।सुग्रीवप्रतिसंपर्गमाख्यातंचहनूमता ।।6.32.1।।नयनेमुखवर्णंचभर्तुस्तत्सदृशंमुखम् ।केशान् केशान्तदेशंचतंचचूडामणिंशुभम् ।।6.32.2।।एतैस्सर्वेरभिज्ञानैरभिज्ञायसुदुःखिता ।निजगर्हेचकैकेयींक्रोशन्तीकुररीयथा ।।6.32.3।।
સીતા તે શિર અને ઉત્તમ ધનુષ્ય જોઈ, અને હનુમાને કહેલી સુગ્રીવ સાથે શ્રીરામના સંધિની વાત સ્મરી; પતિ સમાન આંખો, મુખવર્ણ અને ચહેરો, વાળ અને વાળના વળાંકવાળા છેડા, તેમજ શુભ ચૂડામણિ— આ સર્વ ઓળખચિહ્નોથી ઓળખીને અતિ દુઃખિત થઈ. કુરરી પક્ષીની જેમ કરુણ ક્રંદન કરતી તે કૈકેયીને કઠોર રીતે ધિક્કારવા લાગી.
Verse 3
सासीतातच्छिरोदृष्टवातच्चकार्मुकमुत्तमम् ।सुग्रीवप्रतिसंपर्गमाख्यातंचहनूमता ।।6.32.1।।नयनेमुखवर्णंचभर्तुस्तत्सदृशंमुखम् ।केशान् केशान्तदेशंचतंचचूडामणिंशुभम् ।।6.32.2।।एतैस्सर्वेरभिज्ञानैरभिज्ञायसुदुःखिता ।निजगर्हेचकैकेयींक्रोशन्तीकुररीयथा ।।6.32.3।।
સીતા તે શિર અને ઉત્તમ ધનુષ્ય જોઈ, અને હનુમાને કહેલી સુગ્રીવ સાથે શ્રીરામના સંધિની વાત સ્મરી; પતિ સમાન આંખો, મુખવર્ણ અને ચહેરો, વાળ અને વાળના વળાંકવાળા છેડા, તેમજ શુભ ચૂડામણિ— આ સર્વ ઓળખચિહ્નોથી ઓળખીને અતિ દુઃખિત થઈ. કુરરી પક્ષીની જેમ કરુણ ક્રંદન કરતી તે કૈકેયીને કઠોર રીતે ધિક્કારવા લાગી.
Verse 4
सकामाभवकैकेयीहतोऽयंकुलनन्दनः ।कुलमुत्सादितंसर्वंत्वयाकलहशीलया ।।6.32.4।।
“કૈકેયી, હવે તું સંતોષ પામ—કુલનો આનંદ એવો આ પુત્ર મારાયો છે. કલહપ્રિય તારા કારણે આખું વંશ જ નાશ પામ્યું છે.”
Verse 5
आर्येणकिंतेकैकेयी कृतंरामेणविप्रियम् ।यन्मयाचीरवसनस्त्वयाप्रस्थापितोवनम् ।।6.32.5।।
હે કૈકેયી! આર્ય રામે તને શું અપ્રિય કર્યું હતું કે મને સાથે લઈ, ચીરવસ્ત્ર ધારણ કરેલા તેને તું વનમાં પ્રસ્થાપિત કર્યો?
Verse 6
एवमुक्त्वातुवैदेहीवेपमानातपस्विनी ।जगामजगतींबालाछिन्नातुकदळीयथा ।।6.32.6।।
એવું કહી વૈદેહી તપસ્વિની કંપતી કંપતી, દુઃખથી વ્યાકુળ યુવતી, કાપેલી કેળની જેમ ધરતી પર ઢળી પડી.
Verse 7
सामुहूर्तात्समाश्वास्यप्रतिलभ्यचचेतनाम् ।तच्छिरस्समुपाघ्रायविललासायतेक्षणा ।।6.32.7।।
થોડી વારમાં સંભળી ચેતના પામી, વિશાળ નેત્રવાળી સીતાએ રામના શિરને નજીક જઈ આલિંગન કરી વિલાપ શરૂ કર્યો.
Verse 8
हाहताऽस्मिमहाबाहो वीरव्रतमनुव्रत ।इमांतेपश्चिमावस्थांगताऽस्मिविधवाकृता ।।6.32.8।।
હાય! હે મહાબાહો, વીરવ્રતના અનુવર્તી! તું વીરધર્મમાં હત થયો; તારી આ અંતિમ અવસ્થા હું જોઈ—વિધવા બની ગઈ છું.
Verse 9
प्रथमंमरणंनार्याभर्तुर्वैगुण्यमुच्यते ।सुवृत्त: स्साधुवृत्तायास्सम्वृत्तस्त्वंममाग्रतः ।।6.32.9।।
સ્ત્રીનું પ્રથમ મરણ તો પતિના નાશને તેના દોષથી કહેવામાં આવે છે; છતાં સદ્વૃત્ત અને વ્રતનિષ્ઠ તું મારી સામે પડી ગયો, જ્યારે હું સદાચારથી જીવતી રહી.
Verse 10
दुःखाद्दुःखंप्रपन्नायामग्नायाश्शोकसागरे ।योहिमामुद्यतनिस्त्रातुंसोऽपित्वंविनिपातितः ।।6.32.10।।
શોકસાગરમાં ડૂબેલી હું દુઃખમાંથી વધુ દુઃખમાં પડી ગઈ છું; અને જે તમે મને ઉદ્ધારવા ઉઠ્યા હતા, હે પ્રિય, તમે પોતે જ પાતિત થઈ ગયા છો.
Verse 11
साश्वश्रूर्ममकौसल्यात्वयापुत्रेणराघव: ।वत्सेनेवयथाधेनुर्विवत्सावत्सलाकृता ।।6.32.11।।
હે રાઘવ! તારા વિયોગે મારી સાસુ કૌસલ્યા, પુત્રવિહોણી થઈ, વાછરડાં વિનાની ગાય જેવી બની ગઈ છે— પોતાના વત્સ માટે તરસતી.
Verse 12
आद्दिष्टंदीर्घमायुस्तेयैरचिन्त्यपराक्रम ।अनृतंवचनंतेषामल्पायुरपिराघव ।।6.32.12।।
હે અચિંત્ય પરાક્રમી રાઘવ! જેમણે તને દીર્ઘ આયુષ્યનું આશીર્વચન આપ્યું હતું, તેમનું વચન અસત્ય સાબિત થયું; હે રાઘવ, તારો આયુષ્ય પણ જાણે અલ્પ થઈ ગયું.
Verse 13
अथवानश्यतिप्रज्ञाप्राज्ञस्यापिसतस्तव ।पचत्येनंयथाकालोभूतानांप्रभवोऽह्ययम् ।।6.32.13।।
અથવા તો તારા જેવા સદ્ગુણી અને પ્રાજ્ઞ પુરુષમાં પણ પ્રજ્ઞા ઢંકાઈ જાય છે; કારણ કે કાળ—સમસ્ત ભૂતોનો પ્રભવ અને નિયામક—યોગ્ય સમયે બધું પરિપક્વ કરી નિર્ધારિત અંતે પહોંચાડે છે.
Verse 14
अदृष्टंमृत्युमापन्नःकस्मात्त्वंनयशास्त्रवित् ।व्यसनानामुपायज्ञःकुशलोह्यसिवर्जने ।।6.32.14।।
અદૃષ્ટ રીતે મૃત્યુ તને કેવી રીતે પકડી શક્યું? તું તો નીતિશાસ્ત્ર અને શાસ્ત્રોનો જાણકાર, ઉપાય ઓળખવામાં અને વ્યસન-આપત્તિ ટાળવામાં કુશળ છે.
Verse 15
तथात्वंसम्परिष्वज्यरौद्रयाऽतिनृशंसया ।काळरात्य्राममाच्छिद्यहृतःकमललोचन:।। 6.32.15।।
અને આમ, કમલલોચન! રૌદ્ર અને અતિ નિર્દય એવી ‘કાળરાત્રિ’ મને છોડીને તને છીનવી લઈ ગઈ—મારા પાસેથી તને ખેંચી લઈ ગઈ.
Verse 16
उपशेषेमहाबाहो: मांविहायतपस्विनीम् ।प्रियामिवसमालशिष्यपृथिवींपुरुषर्षभ ।।6.32.16।।
હે મહાબાહુ, પુરુષર્ષભ! તપસ્વિની એવી મને છોડીને તું અહીં ધરતીને જ બાહુપાશમાં લઈને પડ્યો છે—જાણે તે તારી પ્રિયા હોય.
Verse 17
अर्चितंसततंयत्तद्गन्धमाल्यैर्मयातव ।इदंतेमप्रतियंवीरधनुःकाञ्चानभूषणम् ।।6.32.17।।
હે વીર! સોનાના ભૂષણોથી શોભિત તારો આ ધનુષ્ય—જેને અમે બંને સદા ગંધ અને માલ્યથી ભક્તિપૂર્વક અર્ચિત કરતા—આજે અહીં પડ્યું છે.
Verse 18
पित्रादशरथेनत्वंश्वशुरेणममानघ: ।सर्वैश्चपितृभिस्सार्थंनूनंस्वर्गेसमागतः ।।6.32.18।।
હે નિષ્પાપ! નિશ્ચયે તું સ્વર્ગમાં ગયો છે; મારા શ્વશુર દશરથ પિતૃ સાથે અને સર્વ પિતૃગણ સાથે ત્યાં પુનઃ સમાગમ પામ્યો છે.
Verse 19
दिविनक्षत्रभूतस्त्वंमहात्कर्मकृतप्रियम् ।पुण्यंराजर्षिवंशंत्वमात्मनस्समुपेक्षसे ।।6.32.19।।
સ્વર્ગમાં તું નક્ષત્ર સમ તેજસ્વી બની, મહાકર્મ કરનાર પ્રિયજન અને પુણ્યવાન એવા પોતાના પવિત્ર રાજર્ષિ-વંશને પણ ત્યાં દર્શન કરીશ.
Verse 20
किंमांनप्रेक्षसेराजन् किंमांनप्रतिभाषसे ।बालांबाल्येनसम्प्राप्तांभार्यांमांसहचारिणीम् ।।6.32.20।।
“હે રાજન! તમે મને કેમ નથી જોતા? તમે મને કેમ નથી બોલતા—મને, તમારી પત્ની, તમારી સહચારિણીને, જે બાળપણથી જ તમારી પાસે આવી હતી?”
Verse 21
संश्रुतंगृह्णतापाणिंचरिष्यामीतियत्त्वया ।स्मरतन्ममकाकुत्स्थनयमामपिदुःखिताम् ।।6.32.21।।
“હે કાકુત્સ્થ! જ્યારે તમે મારો હાથ ગ્રહણ કર્યો ત્યારે જે વચન આપ્યું—‘હું તારી સાથે ચાલીસ’—તે સ્મરો; દુઃખિત એવી મને પણ એ જ માર્ગે સાથે લઈ જાઓ.”
Verse 22
कस्मान्मामपहायत्वंगतोगतिमतांवर ।अस्माल्लोकादमुंलोकंत्यक्त्वामामपिदुःखिताम् ।।6.32.22।।
હે ગતિમાનોમાં શ્રેષ્ઠ! મને ત્યજીને તું કેમ ચાલ્યો ગયો? આ લોક છોડીને પરલોકમાં જઈ, મારા દુઃખમાં મને પણ કેમ એકલી મૂકી દીધી?
Verse 23
कल्याणैरुचितंयत्तत्परिष्वक्तंमयैवतु ।क्रव्यादैस्तच्छरीरंतेमानंविपरिकृष्यते ।।6.32.23।।
જે દેહ કલ્યાણકારી અલંકારને યોગ્ય હતો અને જેને મેં એકલી જ માનપૂર્વક આલિંગન કર્યું હતું, એ તારો દેહ હવે ક્રવ્યાદ પ્રાણીઓ દ્વારા અપમાનથી ખેંચાતો જાય છે.
Verse 24
अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैरिष्टवानाप्तदक्षिणैः ।अग्निहोत्रेणसंस्कारंकेनत्वंनतुलप्स्यसे ।।6.32.24।।
અગ્નિષ્ટોમ વગેરે યજ્ઞો તું યથાવિધી કરીને દક્ષિણાઓ આપતો રહ્યો; તો હવે કયા કારણે તને અગ્નિહોત્રાદિ અંતિમ સંસ્કાર-શુદ્ધિ પ્રાપ્ત થતી નથી?
Verse 25
प्रव्रज्यामुपपन्नानांत्रयाणामेकमागतम् ।परिप्रक्ष्यतिकौसल्यालक्ष्मणंशोकलालसा ।।6.32.25।।
વનવાસે ગયેલા ત્રણેમાંથી એક જ પરત આવ્યો છે એમ જોઈ, શોકમાં તરસેલી કૌસલ્યા લક્ષ્મણને પ્રશ્ન કરશે.
Verse 26
सतस्याःपरिपृच्छन्त्यावधंमित्रबलस्यते ।तवचाख्यास्यतेनूनंनिशायांराक्षसैर्वधम् ।।6.32.26।।
તે પૂછે ત્યારે, લક્ષ્મણ નિશ્ચયે કહેશે કે રાત્રે રાક્ષસોએ તને અને તારા મિત્રબળની સેના ને વધ કરી નાખ્યા.
Verse 27
सात्वांसुप्तंहतंश्रुत्वामांचरक्षोगृहंगताम् ।हृदयेनविदीर्णेननभविष्यतिराघव ।।6.32.27।।
હે રાઘવ! તું ઊંઘમાં મારાયો અને મને રાક્ષસોના ગૃહે લઈ ગયા—એવું સાંભળીને, હૃદય વિદારીને તે જીવતી નહીં રહે.
Verse 28
ममहेतोरनार्यायाह्यनर्हःपार्थिवात्म: ।रामस्सागरमुततीर्यसत्त्ववान् गोष्पदेहतः ।।6.32.28।।
મારા કારણે—અનાર્યા, અયોગ્ય સ્ત્રીના કારણે—રાજપુત્ર, સત્ત્વવાન રામ, જે એવો અંત પાત્ર ન હતો, સાગર પાર કરીને પણ ગાયના ખુરના નિશાન જેટલી સહેલાઈથી હણાયો.
Verse 29
अहंदाशरथेनोढामोहात्स्वकुलपांसनी ।आर्यपुत्रस्यरामस्यभार्यामृत्युरजायत ।।6.32.29।।
મોહવશ દાશરથિએ મને—સ્વકુલની કલંકરૂપા—પરિણય કરી; આર્યપુત્ર રામની પત્ની બનીને હું તો તેના મરણનું કારણ બની ગઈ છું.
Verse 30
नूनमन्यांमयाजातिंवारितंदानमुत्तमम् ।याहमद्येहशोचामिभार्यासर्वतिथेरपि ।।6.32.30।।
નિશ્ચયે અન્ય જન્મમાં મેં કોઈ ઉત્તમ દાનમાં વિઘ્ન કર્યું હશે; તેથી આજે અહીં હું શોક કરું છું—જ્યારે કે હું સર્વ પ્રાણીઓ પર દયાળુ એવા પતિની પત્ની છું.
Verse 31
साधुपातयमांक्षिप्रंरामस्योपरिरावण ।समानयपतिंपन्त्याकुरुकल्याणमुत्तमम् ।।6.32.31।।
હે રાવણ, તો હવે તુરંત મને રામના ઉપર પાડી દે; પતિ-પત્નીને ફરી મિલાવ અને જેને તું ‘પરમ કલ્યાણ’ કહે છે તે શુભ કર્મ કર.
Verse 32
शिरसामेशिरश्चास्यकायंकायेनयोजय ।रावणानुगमिष्यामिगतिंभर्तुर्महात्मनः ।।6.32.32।।
હે રાવણ, મારા શિરને તેના શિર સાથે અને મારા દેહને તેના દેહ સાથે જોડ; હું મહાત્મા પતિની ગતિને અનુસરીશ.
Verse 33
इतिसदुःखसन्तप्ताविललापायतेक्षणा ।भर्तुश्शिरोधनुस्तत्रसमीक्ष्यचपुनःपुनः ।।6.32.33।।
આ રીતે ઘોર દુઃખથી દગ્ધ થયેલી વિશાળ નેત્રવાળી સીતા વિલાપ કરતી રહી; ત્યાં પતિનું શિર અને ધનુષ્ય વારંવાર જોઈને ફરી ફરી રડી પડી.
Verse 34
एवंलालप्यमानायांसीतायांतत्रराक्षसः ।अभिचक्रामभर्तारमनीकस्थःकृताञ्जलिः ।।6.32.34।।
સીતા આ રીતે વિલાપ કરતી હતી ત્યારે ત્યાં પહેરામાં ઊભેલો એક રાક્ષસ હાથ જોડીને પ્રણામ કરતો પોતાના સ્વામી પાસે આગળ વધ્યો.
Verse 35
विजयस्वार्यपुत्रेतिसोऽभिवाद्यप्रसाद्यच ।न्यवेदयदनुप्राप्तंप्रहस्तंवाहिनीपतिम् ।।6.32.35।।
‘વિજયી થાઓ, આર્યપુત્ર’ એમ કહી અભિવાદન કરીને અને પ્રસન્ન કરી, તેણે નિવેદન કર્યું: ‘સેનાપતિ પ્રહસ્ત આવી પહોંચ્યો છે.’
Verse 36
अमात्यैस्सहितस्सर्वैःप्रहस्तस्समुपस्थितः ।तेनदर्शनकामेनवयंप्रस्थापिताःप्रभो ।।6.32.36।।
પ્રભુ! સર્વ અમાત્યો સાથે પ્રહસ્ત ઉપસ્થિત છે; આપના દર્શનની ઇચ્છાથી તેણે અમને અહીં મોકલ્યા છે.
Verse 37
नूनमस्तिमहाराज राजभावात्क्षमान्वितं ।किञ्चिदात्ययिकंकार्यंतेषांत्वंदर्शनंकुरु ।।6.32.37।।
મહારાજ! રાજભાવ અને ક્ષમાથી યુક્ત આપને નિશ્ચયે કોઈ તાત્કાલિક કાર્ય છે; તેથી તેમને દર્શન આપો.
Verse 38
एतच्छ्रुत्वादशग्रीवोराक्षसप्रतिवेदितम् ।अशोकन्विकांत्यक्त्वामन्त्रिणांदर्शनंययौ ।।6.32.38।।
રાક્ષસે આપેલો અહેવાલ સાંભળી દશગ્રીવ (રાવણ) અશોકવનિકા છોડીને મંત્રીઓના દર્શન માટે ગયો.
Verse 39
सतुसर्वंसमर्थ्यैवमन्त्रिभिःकृत्यमात्मनः ।सभांप्रविश्यविदधेविदित्वारामविक्रमम् ।।6.32.39।।
રામના પરાક્રમને જાણી, મંત્રીઓ સાથે પોતાના કર્તવ્યનું સર્વ રીતે વિચાર કરીને, તે સભામાં પ્રવેશ્યો અને જરૂરી ઉપાયો ગોઠવ્યા.
Verse 40
अन्तर्थानंतुतच्छीर्षंतच्चकार्मुकमुत्तमम् ।जगामरावणस्यैवनिर्याणसमनन्तरम् ।।6.32.40।।
પરંતુ રાવણના નિર્ગમન પછી તરત જ તે શિર અને તે ઉત્તમ ધનુષ્ય અદૃશ્ય થઈ ગયા.
Verse 41
राक्षसेन्द्रस्तुतैस्सार्धंमन्त्रिभिर्भीमविक्रमैः ।समर्थयामासतदारामकार्यविनिश्चयम् ।।6.32.41।।
ત્યારે ભયંકર પરાક્રમી મંત્રીઓ સાથે રાક્ષસેન્દ્ર રાવણે રામવિરુદ્ધ કરવાપાત્ર ઉપાયનો વિચાર કરી નિશ્ચય કર્યો.
Verse 42
अविदूरस्थितान्सर्वान्बलाध्यक्षाहनितैषिणः ।अब्रवीत्कालसदृशोरावणोराक्षसाधिपः ।।6.32.42।।
મૃત્યુ સમાન દેખાતા રાક્ષસાધિપતિ રાવણે નજીક ઊભેલા સર્વ સેનાધ્યક્ષો અને હિતૈષીઓને સંબોધ્યા.
Verse 43
शीघ्रंभेरीनिनादेनस्फुटंकोणाहतेनमे ।समानयध्वंसैन्यानिवक्तव्यंचनकारणम् ।।6.32.43।।
“શીઘ્ર—મારી ભેરીઓને તીવ્ર અને સ્પષ્ટ ઘા સાથે જોરથી વગાડો; સૈન્યને એકત્ર કરો; અને કારણ કોઈને કહેશો નહિ.”
Verse 44
ततस्तथेतिप्रतिगृह्यतद्वचोबलाधिपास्तेमहदात्मनोबलम् ।समानयंश्चैवसमागमंचतेन्यवेदयन्भर्तरियुद्धकाङ्क्षिणि ।।6.32.44।।
ત્યારે “તથાસ્તુ” કહી તેમના વચનને સ્વીકારી, તે બલાધિપતિઓએ મહાત્મા સ્વામીની મહાસેનાને એકત્ર કરી; અને યુદ્ધકાંક્ષી ભર્તાને સૈન્યસમાગમની જાણ કરી.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is a coercive illusion: presenting Sītā with a false sign of Rāma’s death to break her resolve. Ethically, it contrasts psychological warfare and deception with Sītā’s steadfast marital fidelity and grief-bound reasoning, showing how adharma attempts to weaponize despair.
Sītā’s lament frames kāla (time) as a force that can overwhelm prudence and even diffuse the wisdom of the learned, while still affirming moral bonds and duty. The sarga teaches how grief can coexist with ethical clarity: her accusations, self-critique, and concern for Kausalyā map the human cost of political decisions.
The Aśoka grove (Aśoka-vatikā) functions as a captivity-space and psychological theatre within Laṅkā, while the sabhā (assembly hall) marks Rāvaṇa’s shift from private coercion to public statecraft. Cultural markers include funerary-saṃskāra expectations, the cūḍāmaṇi as an auspicious identity-token, and drum-based military mobilization (bhērī-nināda).