Sarga 75

Verse 1

ततोऽब्रवीन्महातेजास्सुग्रीवोवानराधिपः ।अर्थ्यंविज्ञापयंश्चापिहनूमन्तमिदंवचः ।।।।

ત્યારે મહાતેજસ્વી વાનરાધિપ સુગ્રીવે, અગત્યની વાત નિવેદન કરવા હનુમાનને સંબોધી આ વચન કહ્યું.

Verse 2

यतोहतःकुम्भकर्णःकुमाराश्चनिषूदिताः ।नेदानीमुपनिर्हारंरावणोदातुमर्हति ।।।।

કુમ્ભકર્ણ હણાયો અને તેના પુત્રો પણ નિહત થયા હોવાથી, હવે રાવણને પ્રતિકારરૂપ પ્રતિરક્ષા ઊભી કરવાની યોગ્યતા કે શક્તિ રહી નથી.

Verse 3

येयेमहाबलास्सन्तिलघवश्चप्लवङ्गमाः ।लङ्कामभ्युतन्त्याशुगृह्योल्काःप्लवगर्षभाः ।।।।हरयोहरिसङ्काशाःप्रदग्धुंरावणालयम् ।

“જે જે મહાબળવાન અને ઝડપી પ્લવંગમ-વૃષભો છે, તેઓ હાથમાં ઉલ્કા (મશાલ) લઈને તરત લંકા પર ધસી જાઓ; સિંહસમાન પરાક્રમી વાનરો રાવણના આલયને દગ્ધ કરવા દોડો.”

Verse 4

तोस्तंगतआदित्येरौद्रेतस्मिन्निशामुखे ।।।।लङ्कामभिमुखास्सोल्काजग्मुस्तेप्लवगर्षभाः ।

જ્યારે સૂર્ય અસ્ત ગયો અને ભયંકર રાત્રિપ્રારંભ આવ્યો, ત્યારે મશાલો લઈને તે વાનરશ્રેષ્ઠ નેતાઓ લંકા તરફ અભિમુખ થઈ આગળ વધ્યા।

Verse 5

उल्काहस्सैर्हरिगणैस्सर्वतस्समभिद्रुताः ।।।।आरक्षस्थाविरूपाक्षास्सहसाविप्रदद्रुवुः ।

હાથમાં જ્વલંત ઉલ્કાઓ ધરાવતી વાનર સેના ચારે તરફથી ધસી આવી; અને દ્વાર પર રક્ષામાં ઊભેલા વિકૃત નેત્રવાળા રાક્ષસો સહસા ભયથી ભાગી ગયા.

Verse 6

गोपुराट्टप्रतोलीषुचर्यासुविविधासु च ।।।।प्रासादेषु च सम्हृष्टास्ससृजुस्तेहुताशनम् ।

આનંદિત થઈ તેઓએ ગોપુરો, અટ્ટાલિકાઓ અને પ્રતોલી (દ્વારમાર્ગો), વિવિધ ગલીઓ તથા પ્રાસાદોમાં અગ્નિ પ્રજ્વલિત કર્યો—નગરના અંતરમાં જ યુદ્ધને ધકેલી દીધું.

Verse 7

तेषांगृहसहस्राणिददाहहुतभुक्तदा ।।।।प्रासादाःपर्वताकाराःपतन्तिधरणीतले ।

ત્યારે હુતભુક્ અગ્નિએ તેમના હજારો ઘરો ભસ્મ કરી નાખ્યા; પર્વતસમાન પ્રાસાદો ધરણી પર ધડાધડ ધરાશાયી થયા.

Verse 8

अगुरुर्दह्यतेतत्रवरं च हरिचन्दनम् ।।।।मौक्तिकामणयस्स्निग्धावज्रंचापिप्रवालकम् ।

ત્યાં લંકામાં અગુરુ અને ઉત્તમ હરિચંદન દહન થતું હતું; તેજસ્વી મુક્તા-મણિ, વજ્ર (હીરો) અને પ્રવાળ પણ જ્વાળામાં ભસ્મ થઈ ગયા.

Verse 9

क्षौमं च दह्यतेतत्रकौशेयंचापिशोभनं ।।।।आविकंविविधंचौर्णंकाञ्चनंभाण्डमायुधम् ।

ત્યાં ક્ષૌમવસ્ત્રો અને મનોહર કૌશેય રેશમ ધધકી ઊઠ્યાં; વિવિધ ઊનનાં વસ્ત્રો તથા કમ્બલો, કાંચનના ભંડાર-ભાંડાં, પેટારા અને આયુધો પણ અગ્નિમાં ભસ્મ થયા.

Verse 10

नानाविकृतसंस्थानंवाजिभाण्डपरिच्छदौ ।।।।गजग्रैवेयकक्ष्याश्चरथभाण्डाश्चसम्स्कृताः ।

ત્યાં અનેક વિલક્ષણ આકારનાં અલંકારો અને સજાવટનાં સામાન હતાં—ઘોડાં માટેનાં શણગાર, હાથીઓ માટેનાં ગળાના અલંકાર અને કક્ષ્યા (પટ્ટા), તેમજ રથોના સુસંસ્કૃત ઉપકરણો.

Verse 11

नुत्राणि च योधानांहस्त्यश्वानां व चर्म च ।।।।खडगाधनूंषिज्वाबाणास्तोमराङ्कुशशक्तयः ।

યોધાઓ માટેનાં કવચો, તેમજ હાથી-ઘોડાં માટેનાં ચામડાંનાં રક્ષણ; ખડગ, ધનુષ, જ્યા, બાણ, તથા તોમર, અંકુશ અને શક્તિ (ભાલા) પણ હતાં.

Verse 12

रोमजंवालजंचर्मव्याघ्रजंचण्डजंबहु ।।।।मुक्तामणिविचित्रांश्चप्रासादांश्चसमन्ततः ।विविधानस्त्रसंयोगानग्निर्दहतितत्रवै ।।।।

ચારે તરફ અનેક સામગ્રી હતી—રોમજ અને વાલજ ચર્મ, વ્યાઘ્રચર્મ, ચંડજ (કસ્તૂરી) બહુ, અને મુક્તા-મણિથી વિચિત્ર રીતે શોભિત પ્રાસાદો—જે સર્વે વ્યાપક જ્વાળામાં ઘેરાઈ ગયા.

Verse 13

रोमजंवालजंचर्मव्याघ्रजंचण्डजंबहु ।।6.75.12।।मुक्तामणिविचित्रांश्चप्रासादांश्चसमन्ततः ।विविधानस्त्रसंयोगानग्निर्दहतितत्रवै ।।6.75.13।।

ત્યાં ખરેખર અગ્નિ અનેક પ્રકારનાં અસ્ત્રોના સંઘાતોને દહન કરી રહ્યો હતો.

Verse 14

नानाविधान्गृहच्छन्दान्धदाहहुतभुक्तदा ।आवासान्राक्षसानां च सर्वेषांगृहगर्थिनाम् ।।।।हेमचित्रतनुत्राणस्रग्दामाम्भरधारिणाम् ।शीधुपानचलाक्षाणांमद्विह्वलगामिनाम् ।।।।कान्तालम्बितवस्त्राणांशत्रुसञ्जातमन्युनाम् ।गदाशूलासिहस्तानांखादतांपिबतामपि ।।।।शयनेषुमहार्हेषुप्रसुप्तानांप्रियैस्सह ।त्रस्तानांगच्छतांतूर्णंपुत्रानादायसर्वतः ।।।।तेषांशतसहस्राणितदालङ्कानिवासिनाम् ।अदहत्पावकस्तत्रजज्वाल च पुनःपुनः ।।।।

ત્યારે હુતભુજ અગ્નિએ અનેકવિધ રચનાવાળા ઘરો દહન કર્યા—રાક્ષસોના નિવાસસ્થાનો અને ભવ્ય ગૃહો માટે પ્રસિદ્ધ સર્વ ગૃહસ્થોના આવાસો પણ.

Verse 15

नानाविधान्गृहच्छन्दान्धदाहहुतभुक्तदा ।आवासान्राक्षसानां च सर्वेषांगृहगर्थिनाम् ।।6.75.14।।हेमचित्रतनुत्राणस्रग्दामाम्भरधारिणाम् ।शीधुपानचलाक्षाणांमद्विह्वलगामिनाम् ।।6.75.15।।कान्तालम्बितवस्त्राणांशत्रुसञ्जातमन्युनाम् ।गदाशूलासिहस्तानांखादतांपिबतामपि ।।6.75.16।।शयनेषुमहार्हेषुप्रसुप्तानांप्रियैस्सह ।त्रस्तानांगच्छतांतूर्णंपुत्रानादायसर्वतः ।।6.75.17।।तेषांशतसहस्राणितदालङ्कानिवासिनाम् ।अदहत्पावकस्तत्रजज्वाल च पुनःपुनः ।।6.75.18।।

સુવર્ણચિત્રિત કવચ, સ્રગ્-દામ અને સુક્ષ્મ અંબર ધારણ કરનારાઓમાં તે વ્યાપી ગયો; મદિરાપાનથી ચંચળ દૃષ્ટિવાળા અને મદથી ડગમગ ચાલનારાઓને પણ તેણે ગ્રસી લીધા.

Verse 16

नानाविधान्गृहच्छन्दान्धदाहहुतभुक्तदा ।आवासान्राक्षसानां च सर्वेषांगृहगर्थिनाम् ।।6.75.14।।हेमचित्रतनुत्राणस्रग्दामाम्भरधारिणाम् ।शीधुपानचलाक्षाणांमद्विह्वलगामिनाम् ।।6.75.15।।कान्तालम्बितवस्त्राणांशत्रुसञ्जातमन्युनाम् ।गदाशूलासिहस्तानांखादतांपिबतामपि ।।6.75.16।।शयनेषुमहार्हेषुप्रसुप्तानांप्रियैस्सह ।त्रस्तानांगच्छतांतूर्णंपुत्रानादायसर्वतः ।।6.75.17।।तेषांशतसहस्राणितदालङ्कानिवासिनाम् ।अदहत्पावकस्तत्रजज्वाल च पुनःपुनः ।।6.75.18।।

પ્રિયતમાના વસ્ત્રને આલંબીને રહેનાર, શત્રુ સામે ઉદ્ભવેલા ક્રોધવાળા, ગદા-શૂલ-અસિ હાથમાં ધરનાર—અને જે હજી ખાતા-પીતા હતા એવા રાક્ષસોને પણ અગ્નિએ પકડી લીધા.

Verse 17

नानाविधान्गृहच्छन्दान्धदाहहुतभुक्तदा ।आवासान्राक्षसानां च सर्वेषांगृहगर्थिनाम् ।।6.75.14।।हेमचित्रतनुत्राणस्रग्दामाम्भरधारिणाम् ।शीधुपानचलाक्षाणांमद्विह्वलगामिनाम् ।।6.75.15।।कान्तालम्बितवस्त्राणांशत्रुसञ्जातमन्युनाम् ।गदाशूलासिहस्तानांखादतांपिबतामपि ।।6.75.16।।शयनेषुमहार्हेषुप्रसुप्तानांप्रियैस्सह ।त्रस्तानांगच्छतांतूर्णंपुत्रानादायसर्वतः ।।6.75.17।।तेषांशतसहस्राणितदालङ्कानिवासिनाम् ।अदहत्पावकस्तत्रजज्वाल च पुनःपुनः ।।6.75.18।।

કેટલાક પ્રિયજન સાથે મહામૂલ્ય શય્યાઓ પર ઘોર નિદ્રામાં હતા; કેટલાક ભયભીત થઈ ચારે તરફથી ત્વરિત ભાગ્યા, દોડતાં દોડતાં પોતાના પુત્રોને ઉઠાવી લઈ ગયા.

Verse 18

नानाविधान्गृहच्छन्दान्धदाहहुतभुक्तदा ।आवासान्राक्षसानां च सर्वेषांगृहगर्थिनाम् ।।6.75.14।।हेमचित्रतनुत्राणस्रग्दामाम्भरधारिणाम् ।शीधुपानचलाक्षाणांमद्विह्वलगामिनाम् ।।6.75.15।।कान्तालम्बितवस्त्राणांशत्रुसञ्जातमन्युनाम् ।गदाशूलासिहस्तानांखादतांपिबतामपि ।।6.75.16।।शयनेषुमहार्हेषुप्रसुप्तानांप्रियैस्सह ।त्रस्तानांगच्छतांतूर्णंपुत्रानादायसर्वतः ।।6.75.17।।तेषांशतसहस्राणितदालङ्कानिवासिनाम् ।अदहत्पावकस्तत्रजज्वाल च पुनःपुनः ।।6.75.18।।

ત્યારે લંકાનિવાસીઓના શતસહસ્ર આવાસોને ત્યાં પાવકે દહન કર્યા અને તે અગ્નિ વારંવાર પ્રજ્વલિત થતો રહ્યો.

Verse 19

सारवन्तिमहार्हाणिगम्भीरगुणवन्ति च ।हेमचन्द्रार्धचन्द्राणिचन्द्रशालोनतानि च ।।।।तत्रचित्रगवाक्षाणिसाधिष्ठानानिसर्वशः ।मणिविद्रुमचित्राणिस्पृशन्तीवदिवाकरम् ।।।।क्रौञ्चबर्हिबवीणानांभूषणानां च निस्स्वनैः ।नादितान्यचलाभानिवेश्मान्यग्निर्ददाह स ।।।।

અગ્નિએ ત્યાં મહામૂલ્ય, દૃઢ અને ગંഭીર ગુણોથી યુક્ત મહેલોને ભસ્મ કર્યા—સુવર્ણ ચંદ્ર તથા અર્ધચંદ્રના અલંકારોથી શોભિત, અને ઊંચી ચંદ્રશાલાઓવાળા।

Verse 20

सारवन्तिमहार्हाणिगम्भीरगुणवन्ति च ।हेमचन्द्रार्धचन्द्राणिचन्द्रशालोनतानि च ।।6.75.19।।तत्रचित्रगवाक्षाणिसाधिष्ठानानिसर्वशः ।मणिविद्रुमचित्राणिस्पृशन्तीवदिवाकरम् ।।6.75.20।।क्रौञ्चबर्हिबवीणानांभूषणानां च निस्स्वनैः ।नादितान्यचलाभानिवेश्मान्यग्निर्ददाह स ।।6.75.21।।

ત્યાં સર્વત્ર ચિત્રિત ગવાક્ષો (ઝરોખા) અદભુત લાગતા; ઊંચા અધિષ્ઠાનવાળા ભવનો, મણિ અને વિદ્રુમના ચિત્રાલંકારોથી શોભિત—જાણે સૂર્યને સ્પર્શતા હોય તેમ।

Verse 21

सारवन्तिमहार्हाणिगम्भीरगुणवन्ति च ।हेमचन्द्रार्धचन्द्राणिचन्द्रशालोनतानि च ।।6.75.19।।तत्रचित्रगवाक्षाणिसाधिष्ठानानिसर्वशः ।मणिविद्रुमचित्राणिस्पृशन्तीवदिवाकरम् ।।6.75.20।।क्रौञ्चबर्हिबवीणानांभूषणानां च निस्स्वनैः ।नादितान्यचलाभानिवेश्मान्यग्निर्ददाह स ।।6.75.21।।

ક્રૌંચ અને મોરના કલરવ, વીણાના મધુર નાદ અને ભૂષણોના ઝણકારથી ગુંજતા—પર્વત સમાન તે મહેલોને અગ્નિએ દહન કરી નાખ્યા।

Verse 22

ज्वलनेनपरीतानितोरणानिचकाशिरे ।विद्युद्भिरिवनद्धानिमेघजालानिघर्मगे ।।।।

જ્વાળાઓથી ઘેરાયેલા તોરણો તેજથી ચમકતા—જાણે ઉનાળામાં વીજળીથી બંધાયેલા મેઘસમૂહો હોય તેમ।

Verse 23

ज्वलनेनपरीतानिनिपेतुर्भवनान्वथ ।वज्रिवज्रहतानीवशिखराणिमहागिरेः ।।।।

પછી અગ્નિથી ઘેરાયેલા ભવનો ધરાશાયી થયા—જાણે વજ્રધારી ઇન્દ્રના વજ્રથી આઘાત પામેલા મહાગિરિના શિખરો તૂટી પડે તેમ।

Verse 24

विमानेषुप्रसुस्ताश्चदह्यमानावराङ्गनाः ।त्यक्ताभरणसर्वाङ्गाहाहेत्युच्चैर्विचुक्रुशुः ।।।।

વિમાનસમાન ઉપરના કક્ષોમાં સૂઈ રહેલી સુન્દરીઓ જ્વાળાઓથી દાઝી ગઈ; સર્વ અંગોના આભૂષણો ત્યજી, “હાય! હાય!” કહી ઊંચે સ્વરે વિલાપ કરવા લાગી.

Verse 25

तत्रचाग्निपरीतानिनिपेतुर्भवनान्यपि ।वज्रिवज्रहतानीवशिखराणिमहागिरेः ।।।।

ત્યાં અગ્નિથી ઘેરાયેલા ભવનોય ધરાશાયી થઈ પડ્યા—જેમ ઇન્દ્રના વજ્રથી વિખંડિત થયેલા મહાપર્વતના શિખરો પડી જાય તેમ.

Verse 26

तानिनिर्दह्यमानानिदूरतःप्रचकाशिरे ।हिमवच्छिखराणीवदीप्तौषदिवनानिच ।।।।

એ દહ્યમાન ભવનો દૂરથી તેજસ્વી દેખાતા—હિમવતના હિમશુભ્ર શિખરો જેવી, અને સ્વયં દીપ્તિમાન ઔષધિવનો જેવી.

Verse 27

हर्म्याग्रैर्दह्यमानैश्चज्वालाप्रज्वलितैरपि ।रात्रौसादृश्यतेलङ्कापुष्पितैरिवकिंशुकैः ।।।।

દહ્યમાન હર્મ્યોના શિખરો જ્વાળાઓથી પ્રજ્વલિત થતાં, રાત્રે લંકા એવી લાગતી કે જાણે પુષ્પિત કિન્શુક વૃક્ષોથી ઢંકાઈ ગઈ હોય.

Verse 28

हस्त्यध्यक्षैर्गजैर्मुक्तेर्मुक्सैश्चैवतुरङ्गमैः ।बभूवलङ्कालोकान्तेभ्रान्तग्राहइवार्णवः ।।।।

હાથીઓના અધ્યક્ષોએ મુક્ત કરેલા હાથીઓ અને તેમ જ છૂટા મૂકાયેલા ઘોડાઓથી લંકા લોકાંતના સમુદ્ર જેવી બની ગઈ—જેમ તેમાંના ગ્રાહો ભ્રમિત થઈ ઉથલપાથલ કરે તેમ સર્વત્ર ગભરાટ છવાઈ ગયો.

Verse 29

अश्वंमुक्तंगजोदृष्टवाक्वचिद्भीतोऽपसर्पति ।भीतोभीतंगजंदृष्टवाक्वचिदश्वोनिवर्तते ।।।।

ક્યાંક છૂટેલો ઘોડો હાથીને જોઈ ભયથી દૂર ખસી જાય; અને ક્યાંક પહેલેથી જ ભયભીત હાથી ઘોડાને જોઈ પાછો વળી જાય.

Verse 30

लङ्कायांदह्यमानायांशुशुभे स महार्णवः ।छायासंसक्तसलिलोलोहितोदइवार्णवः ।।।।

લંકા દહ્યમાન હતી ત્યારે મહાસાગર શોભિત થયો; શહેરની છાયા જળમાં લાગી જતાં તે લાલ જળવાળા સમુદ્ર સમાન દેખાતો હતો.

Verse 31

साबभूवमुहूर्तेनहरिभिर्दीपितापुरी ।लोकस्यास्यक्ष्येघोरेप्रदीप्तेववसुन्दरा ।।।।

વાનરોએ પ્રજ્વલિત કરેલી તે પુરી ક્ષણમાત્રમાં જ દિપ્ત થઈ ઊઠી; જાણે લોકક્ષયના ભયંકર સમયે પ્રદીપ્ત થયેલી ધરતી જ હોય તેમ લાગી.

Verse 32

नारीजनस्यधूमेनव्याप्तस्योच्चैर्विनेदुषः ।स्वनोज्वलनतप्तस्यशुश्रुवेशतयोजनम् ।।।।

ધૂમથી વ્યાપેલા અને અગ્નિની તાપથી દાઝેલા નારીજનના ઊંચા આર્તનાદો શત યોજન સુધી સંભળાયા.

Verse 33

प्रदग्धकायानपरान् राक्षसान्निर्गतान् बहिः ।सहसाभ्युत्पतन्तिस्महरयोऽथयुयुत्सवः ।।।।

પછી યુદ્ધલાલસુ હરિઓએ, દાઝેલા દેહવાળા કેટલાંક રાક્ષસો બહાર નીકળતાં જ, સહસાએ ઝંપલાવી પડ્યા.

Verse 34

उद्घुष्टंवानराणां च राक्षसानां च निस्स्वनः ।दिशोदशसमुद्रं च पृथिवींचान्वनादयत् ।।।।

વાનરોના ગર્જન અને રાક્ષસોના નાદ એકસાથે ઊઠ્યા; દસેય દિશાઓ, સમુદ્ર અને ધરતી પણ ગુંજી ઊઠ્યા.

Verse 35

विशल्यौतुमहात्मानौतावुभौरामलक्ष्मणौ ।असम्भ्रान्तौजगृहतुस्तदोभौधनुषीवरे ।।।।

પછી વિશલ્ય થયેલા મહાત્મા ભાઈઓ રામ અને લક્ષ્મણ, નિર્ભ્રાંત અને અચલ રહી, પોતાના ઉત્તમ ધનુષ્ય બંનેએ ધારણ કર્યા.

Verse 36

ततोविस्फारयानस्यरामस्यधनुरुत्तमम् ।बभूवतुमुलश्शब्दोराक्षसानांभयावहः ।।।।

પછી રામે પોતાનું ઉત્તમ ધનુષ્ય ખેંચતાં જ, ભયંકર એવો ઘોર ગર્જનાસમાન શબ્દ ઊઠ્યો, જે રાક્ષસોને ભયભીત કરનાર હતો.

Verse 37

अशोभततदारामोधनुर्विष्फारयन् महत् ।भगवानिवसङ्कृद्धोभवोवेदमयंधनुः ।।।।

ત્યારે મહાન ધનુષ્યને તાણતાં રામ તેજસ્વી શોભ્યા; ક્રોધિત ભગવાન ભવ (શિવ) જેમ વેદમય ધનુષ્ય ધારણ કરે તેમ।

Verse 38

उद्घुष्टंवानराणां च राक्षसानां च निस्स्वनम् ।ज्याशब्दस्तावुभौशब्दावतिरामस्यशुश्रुवे ।।।।

વાનરોના ઘોષ અને રાક્ષસોના નાદ—બન્નેને વટાવી—રામના ધનુષ્યની જ્યાનો ઘોર શબ્દ વધુ પ્રબળ બની સંભળાયો।

Verse 39

वानरोद्घुष्टघोषश्चराक्षसानां च निस्स्वनः ।ज्याशब्दश्चापिरामस्यत्रयंव्याप्यदिशोदश ।।।।

વાનરોનો ઉદ્ઘોષ, રાક્ષસોનો નાદ અને રામના ધનુષ્યની જ્યાનો શબ્દ—આ ત્રણેય ધ્વનિ દસેય દિશાઓમાં વ્યાપી ગયા।

Verse 40

तस्यकार्मुकमुक्सैश्चशरैस्तत्पुरगोपुरम् ।कैलासशृङ्गप्रतिमंविशीर्णमपतद्भुवि ।।।।

તેના ધનુષ્યમાંથી છૂટેલા બાણોથી નગરના દ્વાર-ગોપુરને આઘાત લાગ્યો; કૈલાસશિખર સમાન તે ગોપુર વિખેરાઈ ભૂમિ પર પટકાઈ પડ્યું।

Verse 41

ततोरामशरान् दृष्टवाविमानेषुगृहेषु च ।सन्नाहोराक्षसेन्द्राणांतुमुलस्समपद्यत ।।।।

ત્યારે રામના બાણો તેમના વિમાનોમાં અને ગૃહોમાં ગડેલા દેખાઈ, રાક્ષસેન્દ્રોમાં ભારે હડબડાટ સાથે યુદ્ધની સન્નાહ-તૈયારી ઊઠી।

Verse 42

तेषांसन्नह्यमानानांसिंहनादं च कुर्वताम् ।शर्वरीराक्षसेन्द्राणांरौद्रीवसमपद्यत ।।।।

તેઓ સન્નાહ કરતા અને સિંહનાદ કરતા હતા; ત્યારે રાક્ષસેન્દ્રો પર તે રાત્રિ રૌદ્ર ‘શર્વરી’ સમી, અપશકુન અને ભયથી ભારેલી બની આવી પડી।

Verse 43

आदिष्टावानरेन्द्रास्तेसुग्रीवेणमहात्मना ।आसन्नद्वारमासाद्ययुध्यध्वंप्लवगर्षभाः ।।।।यश्चवोवितथंकुर्वात्तत्रतत्रव्यवस्थितः ।स हन्तव्योहिसंफ्लुत्यराजशासनदूषकः ।।।।

મહાત્મા સુગ્રીવે આ વાનરેન્દ્રોને આજ્ઞા આપી: “હે પ્લવગશ્રેષ્ઠો! નજીકના દ્વાર સુધી પહોંચી, યુદ્ધમાં પ્રવૃત્ત થાઓ।”

Verse 44

आदिष्टावानरेन्द्रास्तेसुग्रीवेणमहात्मना ।आसन्नद्वारमासाद्ययुध्यध्वंप्लवगर्षभाः ।।6.75.43।।यश्चवोवितथंकुर्वात्तत्रतत्रव्यवस्थितः ।स हन्तव्योहिसंफ्लुत्यराजशासनदूषकः ।।6.75.44।।

“અને તમામાંથી જે કોઈ અહીં કે ત્યાં નિમણૂક પામીને અસત્ય વર્તે અથવા કર્તવ્યમાં ચૂક કરે, તે રાજાજ્ઞાનો અપમાન કરનાર અને રાજશાસન ભંગ કરનાર હોવાથી નિશ્ચયે સંહાર્ય છે।”

Verse 45

तेषुवानरमुखेषुदीप्तोल्कोज्ज्वलपाणिषु ।स्थितेषुद्वारमासाद्यरावणंमन्युराविशत् ।।।।

જ્યારે વાનરમુખ્યો દીપ્ત ઉલ્કાઓથી ઉજ્જ્વલ હાથે દ્વાર સુધી આવી અડગ ઊભા રહ્યા, ત્યારે રાવણને ક્રોધે ઘેરી લીધો।

Verse 46

तस्यजृम्भितविक्षेपाद्व्यामिश्रावैदिशोदश ।रूपवानिवरुद्रस्यमन्युर्गात्रेष्वदृश्यत ।।।।

તેના જંભાઈ ઉઠેલા ભયંકર આંચકાથી દસેય દિશાઓ વ્યાકુળ થઈ ગઈ; અને તેના અંગોમાં રુદ્ર સમાન દેહધારી ક્રોધ પ્રગટ થતો જણાયો.

Verse 47

स निकुम्भं च कुम्भं च कुम्भकर्णात्मजावुभौ ।प्रेषयामाससङ्कृद्धोराक्षससैर्बहुभिस्सह ।।।।

અતિ ક્રોધિત થઈ તેણે નિકુમ્ભ અને કુમ્ભ—કુંભકર્ણના બંને પુત્રોને—ઘણા રાક્ષસો સાથે મોકલ્યા.

Verse 48

यूपाक्षश्शोणिताक्षश्चप्रजङ्घःकम्पनस्तथा ।निर्ययुःकौम्भकर्णिभ्यांसहरावणशासनात् ।।।।

રાવણના આદેશથી યૂપાક્ષ, શોણિતાક્ષ, પ્રજઙ્ઘ અને કમ્પન—કુંભકર્ણના બંને પુત્રો સાથે—યુદ્ધ માટે બહાર નીકળ્યા.

Verse 49

शशासचैवतान् सर्वान्राक्षसान् सुमहाबलान् ।राक्षसागच्छताद्यैवसिंहनादं च नादयन् ।।।।

સિંહનાદ કરીને તેણે તે સર્વ અતિ મહાબલી રાક્ષસોને આદેશ આપ્યો: “રાક્ષસો, આજ જ—આ ક્ષણે જ—ચાલો!”

Verse 50

ततस्तुचोदितास्तेनराक्षसाज्वलितायुधाः ।लङ्कायानिर्ययुर्वीराःप्रणदन्तःपुनःपुनः ।।।।

પછી તેના આદેશથી પ્રેરિત, જ્વલંત આયુધો ધારણ કરેલા રાક્ષસ વીરો લંકામાંથી બહાર નીકળ્યા અને વારંવાર ગર્જના કરતા આગળ વધ્યા.

Verse 51

रक्षसांभूषणस्थाभिर्भाभिस्स्वाभिश्चसर्वशः ।चक्रुस्तेसप्रभंव्योमहरयश्चाग्निभिस्सह ।।।।

રાક્ષસોના ભૂષણોમાંથી અને તેમની પોતાની તેજસ્વી કાંતિમાંથી નીકળતી પ્રભાથી આકાશ સર્વત્ર પ્રકાશિત થયું; અને વાનરો પણ અગ્નિસહિત પોતાના પ્રકાશથી તેને ઝગમગાવ્યું.

Verse 52

तत्रताराधिपस्याभाताराणां च तथैव च ।तयोराभरणासा च बलयोर्द्यामभासयन् ।।।।

ત્યાં ચંદ્રનાથની કાંતિ અને તારાઓની તેજસ્વિતા, તેમજ બંને સેનાઓના આભરણોની ઝગમગાટ—આ બધાએ આકાશને પ્રકાશિત કર્યું.

Verse 53

चन्द्राभाभूषणाभा च गृहाणांसागरःपुनः ।हरिराक्षससैन्यानिभ्राजयामाससर्वतः ।।।।

ચંદ્રપ્રકાશ અને ભૂષણોની ઝગમગાટ, તેમજ ફરી સાગર અને ગૃહોની ચમક—આ બધાએ વાનર અને રાક્ષસ સેનાઓને સર્વત્ર તેજસ્વી બનાવી દીધી.

Verse 54

तत्रचोर्ध्वंप्रदीप्तानांगृहाणांसागरःपुनः ।भाभिस्संसक्तसलिलश्चलोर्मिश्शुशुभेऽधिकम् ।।।।

ત્યાં ઉપર દહકતા ગૃહોની જ્વાલાની કાંતિ સાથે સાગરના જળમાં મિશ્રિત તરંગો વધુ જ ઝગમગતા, અતિશય શોભાયમાન થયા.

Verse 55

पताकाध्वजसंसक्तमुत्तमासिपरश्वधम् ।भीमाश्वरथमातङ्गंनानापततिसमाकुलम् ।।।।दीप्तशूलगदाखडगप्रासतोमरकार्मुकम् ।तद्राक्षसबलंघोरभीमंविक्रमपौरुषम् ।।।।ददृशेज्वलितप्रासंकिङ्किणीशतनादितम् ।हेमजालाचितभुजंव्यावेष्टितपरश्वथम् ।।।।व्याघूर्णितमहाशस्त्रंबाणसंसक्तकार्मुकम् ।गन्धमाल्यमधूत्सेकसम्मोदितमहानिलम् ।।।।

પછી ભયંકર અને પ્રચંડ એવું રાક્ષસસૈન્ય દેખાયું—ધ્વજા-પતાકાઓથી ઘનઘોર, ઉત્તમ તલવારો અને પરશુઓથી સજ્જ; ભીમ રથો, અશ્વો અને માતંગો (હાથીઓ)થી ભરેલું અને અનેક પ્રકારના પદાતિઓથી છલકાતું. ત્રિશૂલ, ગદા, ખડ્ગ, પ્રાસ, તોમર અને ધનુષોથી તે તેજસ્વી હતું; પરાક્રમ-પૌરુષે ભય ઉપજાવે એવું. જ્વલિત પ્રાસો ઝળહળતા દેખાતા, સૈંકડો કિંકિણીના નાદથી દિશાઓ ગુંજતી; સોનાના જાળથી શોભિત ભુજાઓ, ઘુમરાતા મહાશસ્ત્રો, બાણોથી સજ્જ ધનુષો—અને સુગંધિત માળા તથા અત્તરની વાસ મહાન પવનમાં વહેતી હતી.

Verse 56

पताकाध्वजसंसक्तमुत्तमासिपरश्वधम् ।भीमाश्वरथमातङ्गंनानापततिसमाकुलम् ।।6.75.55।।दीप्तशूलगदाखडगप्रासतोमरकार्मुकम् ।तद्राक्षसबलंघोरभीमंविक्रमपौरुषम् ।।6.75.56।।ददृशेज्वलितप्रासंकिङ्किणीशतनादितम् ।हेमजालाचितभुजंव्यावेष्टितपरश्वथम् ।।6.75.57।।व्याघूर्णितमहाशस्त्रंबाणसंसक्तकार्मुकम् ।गन्धमाल्यमधूत्सेकसम्मोदितमहानिलम् ।।6.75.58।।

ભયંકર, શૂરવીરોની ભીડથી ભરેલું અને મહામેઘના ગર્જનાસમાન નાદ કરતું—આવું અતિ દારુણ રાક્ષસબળ આગળ વધતું જોઈ, વાનરસૈન્ય હલચલમાં આવી ગયું અને ઊંચે સ્વરે ગર્જના કરી.

Verse 57

पताकाध्वजसंसक्तमुत्तमासिपरश्वधम् ।भीमाश्वरथमातङ्गंनानापततिसमाकुलम् ।।6.75.55।।दीप्तशूलगदाखडगप्रासतोमरकार्मुकम् ।तद्राक्षसबलंघोरभीमंविक्रमपौरुषम् ।।6.75.56।।ददृशेज्वलितप्रासंकिङ्किणीशतनादितम् ।हेमजालाचितभुजंव्यावेष्टितपरश्वथम् ।।6.75.57।।व्याघूर्णितमहाशस्त्रंबाणसंसक्तकार्मुकम् ।गन्धमाल्यमधूत्सेकसम्मोदितमहानिलम् ।।6.75.58।।

પછી તે મહાન રાક્ષસસૈન્ય વેગથી કૂદકાં મારીને વિરોધી સૈન્ય પર તૂટી પડ્યું—જેમ પતંગિયા અગ્નિમાં ધસી જાય તેમ.

Verse 58

पताकाध्वजसंसक्तमुत्तमासिपरश्वधम् ।भीमाश्वरथमातङ्गंनानापततिसमाकुलम् ।।6.75.55।।दीप्तशूलगदाखडगप्रासतोमरकार्मुकम् ।तद्राक्षसबलंघोरभीमंविक्रमपौरुषम् ।।6.75.56।।ददृशेज्वलितप्रासंकिङ्किणीशतनादितम् ।हेमजालाचितभुजंव्यावेष्टितपरश्वथम् ।।6.75.57।।व्याघूर्णितमहाशस्त्रंबाणसंसक्तकार्मुकम् ।गन्धमाल्यमधूत्सेकसम्मोदितमहानिलम् ।।6.75.58।।

આનંદિત થઈ તેઓએ ગોપુરો, અટ્ટાલિકાઓ અને પ્રતોલી (દ્વારમાર્ગો), વિવિધ ગલીઓ તથા પ્રાસાદોમાં અગ્નિ પ્રજ્વલિત કર્યો—નગરના અંતરમાં જ યુદ્ધને ધકેલી દીધું.

Verse 59

घोरंशूरजनाकीर्णंमहाम्बुदरनिस्स्वनम् ।तद्दृष्टवाबलमायातंराक्षसानांसुदारुणं ।।।।सञ्चचालप्लवङ्गानांबलमुच्चैर्ननाद च ।

ભયંકર, શૂરવીરોની ભીડથી ભરેલું અને મહામેઘના ગર્જનાસમાન નાદ કરતું—આવું અતિ દારુણ રાક્ષસબળ આગળ વધતું જોઈ, વાનરસૈન્ય હલચલમાં આવી ગયું અને ઊંચે સ્વરે ગર્જના કરી.

Verse 60

जवेनाफ्लुत्य च पुनस्तद्बलंरक्षसांमहत् ।।।।अभ्ययात्प्रत्यरिबलंपतङ्गाइवपावकम् ।

પછી તે મહાન રાક્ષસસૈન્ય વેગથી કૂદકાં મારીને વિરોધી સૈન્ય પર તૂટી પડ્યું—જેમ પતંગિયા અગ્નિમાં ધસી જાય તેમ.

Verse 61

तेषांभुजपरामर्शव्यामृष्टपरिघाशनि ।।।।राक्षसानांबलंश्रेष्ठंभूयस्तरमशोभत ।

ભુજાઓના પરાક્રમથી ગદા અને વજ્રસમાન શસ્ત્રો ઘસીને ઝળહળાવતા રાક્ષસોની શ્રેષ્ઠ સેના વધુ જ શોભાયમાન લાગી.

Verse 62

तत्रोन्मत्ताइवोत्पेतुर्हरयोऽथयुयुत्सवः ।।।।तरुशैलैरभिघ्नन्तोमुष्टिभिश्चनिशाचरान् ।

ત્યાં યુદ્ધલાલસુ વાનરો ઉન્મત્ત સમા ઉછળી પડ્યા અને વૃક્ષો, શિલાઓ તથા મુઠ્ઠીઓથી નિશાચરોને પ્રહાર કરવા લાગ્યા.

Verse 63

तथैवापततांतेषांकपीनामसिभिशशितैः ।।।।शिरांसिसहसाजह्रूराक्षसाभीमदर्शना ।

એ રીતે ધસી આવતા વાનરો પર ભયંકર દર્શન રાક્ષસોએ તીક્ષ્ણ તલવારો વડે ક્ષણમાં જ તેમના મસ્તકો કાપી નાખ્યા.

Verse 64

दशनैर्हतकर्णाश्चमुष्टिनिष्कीर्णमस्तकाः ।।।।शिलाप्रहारभग्नाङ्गाविचेरुस्तत्रराक्षसाः ।

ત્યાં રાક્ષસો લથડતા ફર્યા—કેટલાંકના કાન દાંતના કાટથી ફાટી ગયા, કેટલાંકના મસ્તક મુઠ્ઠીના પ્રહારથી ચૂર થયા, અને કેટલાંકના અંગો શિલાપ્રહારથી ભાંગી પડ્યા.

Verse 65

तथैवाप्यपरेतेषांकपीनामभिलक्षिता ।।।।प्रवीरानभितोजघ्नुर्घोररूपानिशाचराः ।

તેમ જ, ભયંકર રૂપ ધરાવનારા અન્ય નિશાચરો વાનરોમાં નિશાન પસંદ કરી, ચારે તરફથી વીરોને ઘાયલ કરી ધરાશાયી કરતા હતા.

Verse 66

घ्नन्तमन्यंजघानान्यःपातयन्तमपातयत् ।।।।गर्हमाणंजगर्हेऽन्योदशन्तमपरोऽदशत् ।

એક મારતો હતો તેને બીજાએ મારી નાખ્યો; એક પાડતો હતો તેને બીજાએ પાડી દીધો; એક ગાળો આપતો હતો તેને બીજાએ ગાળો આપી; અને એક દાંતથી કાટતો હતો તેને બીજાએ કાટી લીધો.

Verse 67

देहीत्यन्योददात्यन्योददामीत्यपरःपुनः ।।।।किंक्लेशयसितिष्ठेतितत्रान्योन्यंबभाषिरे ।

ત્યાં તેઓ પરસ્પર ચીસો પાડતા—એક બોલ્યો, “માર!” બીજો બોલ્યો, “મારું છું!” અને બીજો ફરી, “હું મારિશ!”—અને કેટલાક ઠઠ્ઠા કરતા, “શા માટે રડે છે? ઊભો રહે!”

Verse 68

विप्रलम्भितवस्त्रं च विमुक्तकवचायुधम् ।।।।समुद्यतमहाप्रासंयष्टिशूलासिसङ्कुलम् ।प्रावर्ततमहारौद्रंयुद्धंवानररक्षसाम् ।।।।

પછી વાનરો અને રાક્ષસોનું અતિ રૌદ્ર મહાયુદ્ધ પ્રચંડ રીતે વકર્યું—વસ્ત્રો વિખેરાયા, કવચ અને આયુધો છૂટા પડ્યા; મહાપ્રાસો ઊંચા ઉઠ્યા, અને મેદાન યષ્ટિ, શૂલ અને અસિથી છલકાઈ ગયું.

Verse 69

विप्रलम्भितवस्त्रं च विमुक्तकवचायुधम् ।।6.75.68।।समुद्यतमहाप्रासंयष्टिशूलासिसङ्कुलम् ।प्रावर्ततमहारौद्रंयुद्धंवानररक्षसाम् ।।6.75.69।।

ત્યારે હુતભુક્ અગ્નિએ તેમના હજારો ઘરો ભસ્મ કરી નાખ્યા; પર્વતસમાન પ્રાસાદો ધરણી પર ધડાધડ ધરાશાયી થયા.

Verse 70

वानरान्दशसप्तेतिराक्षसाजघ्नुराहवे ।राक्षसान्दशसप्तेतिवानराश्चाभ्यपातयन् ।।।।

યુદ્ધમાં રાક્ષસોએ ‘દસ અને સાત’ની ગણતરીએ વાનરોને ઘાયલ કરી ધરાશાયી કર્યા; અને વાનરોએ પણ એ જ ‘દસ અને સાત’ પ્રમાણમાં રાક્ષસોને પાડી દીધા.

Verse 71

विस्रस्तकेशवसनंविध्वस्तकवचध्वजम् ।बलंराक्षसमालम्ब्यवानराःपर्यवारयन् ।।।।

વીખરાયેલા કેશ અને વસ્ત્રોવાળું, તૂટી ગયેલા કવચ અને ધ્વજવાળું રાક્ષસબળ જોઈ, વાનરોએ તેને આલંબીને ચારે તરફથી ઘેરી લીધું.