Sarga 91
इन्द्रजित्-वधः (The Slaying of Indrajit)
युद्धकाण्ड
યુદ્ધકાંડના ૯૧મા સર્ગમાં સૌમિત્રી લક્ષ્મણ અને રાવણી ઇન્દ્રજિત વચ્ચે નિર્ણાયક દ્વંદ્વયુદ્ધ થાય છે. ઇન્દ્રજિત સુવર્ણાભૂષિત રથ તૈયાર કરીને ફરી રણમાં પ્રવેશે છે અને લક્ષ્મણ તથા વિભીષણ પર ઘોર બાણવર્ષા કરે છે; વાનર-નાયકોને પણ પોતાની લાઘવયુક્ત શરવૃષ્ટિથી વ્યાકુળ કરે છે. લક્ષ્મણ તેના ધનુષ્યો કાપી નાખે છે, તેને વારંવાર ઘાયલ કરે છે અને સારથીને સંહાર કરીને રથની વ્યવસ્થા ભંગ કરે છે; તેથી ઘોડા નિયંત્રણ વિના ફરવા લાગે છે. વિભીષણ પણ સામસામે યુદ્ધ કરે છે. ક્રોધ અને દૈવપ્રેરણાથી ઇન્દ્રજિત પહેલા અગ્ન્યસ્ત્ર, પછી શસ્ત્રવૃષ્ટિરૂપે પ્રગટ થતું અસુરાસ્ત્ર પ્રયોગ કરે છે. લક્ષ્મણ સૌર્ય અને માહેશ્વર પ્રતિઉપાયો વડે તે અસ્ત્રોને નિષ્ફળ કરે છે; દેવગણ સાક્ષી રહી તેમની રક્ષા કરે છે. અંતે લક્ષ્મણ અજય ઐન્દ્રાસ્ત્ર ધારણ કરીને સત્યવચનથી તેનું સંસ્કાર કરે છે અને પ્રક્ષેપ કરે છે; તે ઇન્દ્રજિતનું શિરચ્છેદ કરે છે અને લોકભયનો અંત આવે છે. દેવદુંદુભિ વાગે છે, પુષ્પવૃષ્ટિ થાય છે અને રાક્ષસસેના વિખેરાઈને ભાગી જાય છે.
Shlokas
Verse 1
स हताश्वोमहातेजाभूमौतिष्ठन्निशाचरः ।इन्द्रजित्परमक्रुद्धस्सजज्वालतेजसा ।।।।
ઘોડાઓ હણાઈ ગયા છતાં મહાતેજસ્વી નિશાચર ઇન્દ્રજિત ભૂમિ પર ઊભો રહ્યો; પરમ ક્રોધિત થઈ તે પોતાના તેજથી જ્વલંત થયો.
Verse 2
तौधवनिनौजिघांसन्तवन्योन्यमिषुभिर्भृशम् ।विजयेनाभिनिष्क्रान्तौवनेगजवृषाविव ।।।।
બન્ને ધનુર્ધરો પરસ્પરને સંહારવા ઉત્સુક થઈ, બાણોથી અત્યંત પ્રહાર કરતા, વિજયની અભિલાષાથી આગળ વધ્યા—જેમ વનમાં બે મહાગજ-વૃષભો હોય તેમ।
Verse 3
निबर्हयन्तश्चान्योन्यंतेराक्ष्वनौकसः ।भर्तारं न जहुर्युद्धेसम्पतन्तस्ततस्ततः ।।।।
એકબીજાને સંહારતા તે રાક્ષસો અને વાનર-વનવાસીઓ સર્વત્ર ધસી પડ્યા; છતાં યુદ્ધમાં પોતાના નેતાને ન છોડ્યો—વારંવાર તેની પાસે જ દોડી આવ્યા.
Verse 4
ततस्तान् राक्षसान् सर्वान् हर्षयन् रावणात्मजः ।स्तुवानोहर्षमाणश्चइदंवचनमब्रवीत् ।।।।
પછી રાવણપુત્રે સર્વ રાક્ષસોને હર્ષિત કરતાં, તેમની સ્તુતિ કરી આનંદિત થઈ, ઉત્સાહ વધારવા માટે આ વચન કહ્યું.
Verse 5
तमसाबहुलेनेमास्सम्सक्तांसर्वतोदिशः ।नेहविज्ञायतेस्वोवापरोवारक्षसोत्तमाः ।।।।
ઘન અંધકારથી સર્વ દિશાઓ સર્વત્ર જડાઈ ગઈ છે; અહીં કોણ પોતાનો અને કોણ પરાયો તે જાણી શકાતું નથી—હે રાક્ષસશ્રેષ્ઠો.
Verse 6
धृष्टंभवन्तोयुध्यन्तुहरीणांमोहनायवै ।अहंतुरथमास्थायआगमिष्यामिसंयुगे ।।।।
“હરીસેનાને મોહમાં પાડવા માટે તમે સૌ ધૃષ્ટતાથી યુદ્ધ કરો. હું તો રથ પર આરૂઢ થઈ સંયુદ્ધમાં આવી પહોંચિશ.”
Verse 7
तथाभवन्तःकुर्वन्तुयथेमेहिवनौकसः ।न युध्येयुर्दुरात्मानःप्रविष्टेनगरंमयि ।।।।
તમે એમ જ કરો કે જ્યારે હું નગરમાં પ્રવેશ કરું, ત્યારે આ દુષ્ટચિત્ત વનવાસી લોકો મારી સાથે યુદ્ધમાં ન ઊતરશે.
Verse 8
इत्युक्त्वारावणसुतोवञ्चयित्वावनौकसः ।प्रविवेशपुरींलङ्कांरथहेतोरमित्रहा ।।।।
આ રીતે કહીને, રાવણપુત્ર—શત્રુહંતા—વાનરોને છલ કરીને રથ મેળવવાના હેતુથી લંકાપુરીમાં પ્રવેશ્યો.
Verse 9
स रथंभूषयित्वाथरुचिरंहेमभूषितम् ।प्रासासिशरसंयुक्तंयुक्तंपरमवाजिभिः ।।।।अधिष्ठितंहयज्ञेनसूतेनाप्तोपदेशिना ।आरुरोहमहातेजारावणिःसमतिञ्जियः ।।।।
પછી રાવણિ—મહાતેજસ્વી અને સમરમાં વિજયી—સુવર્ણભૂષિત, રુચિર રથને શોભાવ્યો; તેમાં પ્રાસ, અસિ અને શરો સંયોજિત કરાવ્યા, ઉત્તમ અશ્વોથી જોડાવ્યો. અશ્વવિદ્યા અને સુયોગ્ય ઉપદેશમાં નિપુણ સારથિ દ્વારા અધિષ્ઠિત તે રથ પર તે આરુઢ થયો.
Verse 10
स रथंभूषयित्वाथरुचिरंहेमभूषितम् ।प्रासासिशरसंयुक्तंयुक्तंपरमवाजिभिः ।।6.91.9।।अधिष्ठितंहयज्ञेनसूतेनाप्तोपदेशिना ।आरुरोहमहातेजारावणिःसमतिञ्जियः ।।6.91.10।।
પછી રાવણપુત્ર મહાતેજસ્વી, સમરમાં સર્વને જીતનાર, સુવર્ણાભૂષિત મનોહર રથને ભાલા, ખડ્ગ અને શરોથી સજ્જ કરાવી, ઉત્તમ અશ્વોથી જોડાવી, અશ્વવિદ્યા જાણનાર અને હિતોપદેશમાં નિપુણ સારથી દ્વારા અધિષ્ઠિત તે રથ પર આરોહણ કર્યો.
Verse 11
स राक्षसगणैर्मुख्यैर्वृतोमन्दोदरीसुतः ।निर्ययौनगरावदीरःकृतान्तबलचोदितः ।।।।
મંદોદરીનો પુત્ર તે વીર, મુખ્ય મુખ્ય રાક્ષસગણોથી ઘેરાયેલો, કૃતાંતબળથી પ્રેરિત થઈ નગરમાંથી બહાર નીકળ્યો.
Verse 12
सोऽभिनिष्क्रम्यनगरादिन्द्रजित्परवीरहा ।अभ्ययाज्ञवनैरश्वैर्लक्ष्मणंसविभीषणम् ।।।।
નગરમાંથી બહાર નીકળીને પરવીરહા ઇન્દ્રજિત્, ઝડપી અશ્વોથી વહેતો, વિભીષણসহ લક્ષ્મણ પર આક્રમણ કરવા ધસી ગયો.
Verse 13
ततोरथस्थमालोक्यसौमत्रीरावणात्मजम् ।वानराश्चमहावीर्याराक्षसश्चविभीषणः ।।।।विस्मयंपरमंजग्मुर्लाघवात्तस्यधीमतः ।
પછી રથસ્થ રાવણાત્મજને જોઈ સૌમિત્રિ લક્ષ્મણ, મહાવીર્યવાન વાનરો અને રાક્ષસ વિભીષણ—તે બુદ્ધિમાન યોધ્ધાની લાઘવ અને ચપળતા જોઈ પરમ વિસ્મયમાં પડી ગયા.
Verse 14
रावणिश्चापिसङ्क्रुद्धोरणेवानरयूथपान् ।।।।पातयामासबाणौघैःशतशोऽथसहस्रशः ।
અને ઇન્દ્રજિત્ પણ રણે ક્રોધિત થઈ, વાનર યુથપતિઓને બાણોના પ્રવાહોથી—ક્યારેક સૈંકડો તો ક્યારેક સહસ્રો—ઢાળી પાડવા લાગ્યો.
Verse 15
मण्डलीकृतधनूरावणिःसमतिञ्जयः ।।।।हरीनभ्यहनत्कृद्धःपरंलाघवमास्थितः ।
સમરમાં અજય રાવણિએ ધનુષ્યને વૃત્તાકારે ઘુમાવ્યું. ક્રોધથી પ્રજ્વલિત થઈ પરમ લાઘવ દર્શાવી તેણે વાનરો પર વારંવાર પ્રહાર કર્યો॥
Verse 16
तेवध्यमानाहरयोनाराचैर्भीमविक्रमैः ।।।।सौमित्रिंशरणंप्राप्ताःप्रजापतिमिवप्रजाः ।
ભયંકર પરાક્રમી તીક્ષ્ણ નારાચોથી ઘાયલ થતા તે વાનરો સૌમિત્રિ લક્ષ્મણની શરણમાં ગયા, જેમ પ્રજા પ્રજાપતિની શરણ લે છે॥
Verse 17
ततःसमरकोपेनज्वलितोरघुनन्दनः ।।।।चिच्छेदकार्मुकंतस्यदर्शयन् पाणिलाघवम् ।
પછી સમરક્રોધથી પ્રજ્વલિત રઘુનંદન લક્ષ્મણે હાથની લાઘવતા દર્શાવી તેનું ધનુષ્ય કાપી નાખ્યું॥
Verse 18
सोन्यऽत्कार्मुकम् मादायसज्जंचक्रेत्वरन्निव ।।।।तदप्यस्यत्रिभिर्बाणैर्लक्ष्मणोनिरकृन्तत ।
તે બીજું ધનુષ્ય લઈને જાણે ઉતાવળમાં તૈયાર કર્યું; પરંતુ લક્ષ્મણે ત્રણ બાણોથી તેને પણ કાપી નાખ્યું॥
Verse 19
अथैवंछिन्नधन्वानमाशीविषविषोपमैः ।।।।विव्याधोरसिसौमित्रीरावणिंपञ्चभिःशरैः ।
પછી ધનુષ્ય છિન્ન થતાં સૌમિત્રિ લક્ષ્મણે આશીવিষના વિષ સમાન તીક્ષ્ણ પાંચ શરોથી રાવણિના ઉરસમાં વિંધ્યો॥
Verse 20
तेतस्यकायंनिर्भिद्यमहाकार्मुकनिस्सृताः ।।।।निपेतुर्धरणींबाणारक्ताइवमहोरगाः ।
લક્ષ્મણના મહાધનુષ્યમાંથી છૂટેલા તે બાણો તેની કાયાને ભેદી, પછી ધરતી પર પડ્યા—જાણે લાલ મહાનાગો હોય તેમ।
Verse 21
भिन्नवर्मारुधिरंवमन्वक्त्रेणरावणिः ।।।।जग्राहकार्मुकश्रेष्ठंदृढज्यंबलवत्तरम् ।
કવચ ભેદાઈ ગયેલું અને મુખમાંથી રક્ત વમન થતું હોવા છતાં રાવણિપુત્રે (ઇન્દ્રજિતે) દૃઢ જ્યાવાળું, વધુ બળવાન, શ્રેષ્ઠ ધનુષ્ય પકડી લીધું।
Verse 22
सःलक्ष्मणंसमुद्धिश्यपरंलाघवमाश्रितः ।।।।ववर्षशरवर्षाणिवर्षाणीवपुरन्दरः ।
લક્ષ્મણને નિશાન બનાવી, પરમ લાઘવનો આશ્રય લઈને, તેણે બાણવર્ષા વરસાવી—જેમ પુરંદર (ઇન્દ્ર) મેઘવર્ષા વરસાવે તેમ।
Verse 23
मुक्तमिन्द्रजितातत्तुशरवर्षमरिन्दमः ।।।।अवारयदसम्भ्रान्तोलक्ष्मणःसुदुरासदम् ।
ઇન્દ્રજિતે મુક્ત કરેલું તે દુષ્પ્રતિરોધ્ય બાણવર્ષા; પરંતુ અરિંદમ લક્ષ્મણે નિર્ભય અને નિષ્કંપ રહી તેને અટકાવી દીધી।
Verse 24
संदर्शयामासतदारावणिंरघुनन्दनः ।।।।असम्ब्रान्तोमहातेजेस्तदद्भुतमिवाभवत् ।
ત્યારે રઘુકુલાનંદન મહાતેજસ્વી લક્ષ્મણે અચલિત મનથી રાવણપુત્રને પોતાની પરાક્રમશક્તિ દર્શાવી; તે દૃશ્ય અદ્ભુત સમાન જણાયું.
Verse 25
तस्तान् राक्षसान् सर्वांस्त्रिभिरेकैकमाहवे ।।।।अविध्यत्परमक्रुद्धश्शीघ्रास्त्रंसम्प्रदर्शयन् ।राक्षसेन्द्रसुतंचापिबाणौघैस्समताडयत् ।।।।
પછી પરમ ક્રોધિત લક્ષ્મણે યુદ્ધમાં તે સર્વ રાક્ષસોને એકેકને ત્રણ બાણોથી વિંધ્યા, ઝડપી અસ્ત્રવિદ્યા પ્રદર્શિત કરતાં; અને રાક્ષસરાજના પુત્રને પણ બાણોના પ્રવાહથી ઘાયલ કર્યો.
Verse 26
तस्तान् राक्षसान् सर्वांस्त्रिभिरेकैकमाहवे ।।6.91.25।।अविध्यत्परमक्रुद्धश्शीघ्रास्त्रंसम्प्रदर्शयन् ।राक्षसेन्द्रसुतंचापिबाणौघैस्समताडयत् ।।6.91.26।।
પછી પરમ ક્રોધિત લક્ષ્મણે યુદ્ધમાં તે સર્વ રાક્ષસોને એકેકને ત્રણ બાણોથી વિંધ્યા, ઝડપી અસ્ત્રવિદ્યા પ્રદર્શિત કરતાં; અને રાક્ષસરાજના પુત્રને પણ બાણોના પ્રવાહથી ઘાયલ કર્યો.
Verse 27
सोऽतिविद्धोबलवताशत्रुणाशत्रुघातिना ।असक्तंप्रेषयामासलक्ष्मणायबहून् शरान् ।।।।
શત્રુઘાતી બલવાન શત્રુથી અતિ વિંધાયેલ હોવા છતાં, તેણે અવિરત રીતે લક્ષ્મણ પર અનેક બાણો પ્રક્ષેપિત કર્યાં.
Verse 28
तानप्राप्तान् शितैर्भाणैश्चिच्छेदपरवीरहा ।सारथेरस्य च रणेरथिवोरघुसत्तमः ।।।।शिरोजहारधर्मात्माभल्लेनानतपर्वणा ।
તે બાણો પહોંચે તે પહેલાં પરવીરહા લક્ષ્મણે તીક્ષ્ણ બાણોથી તેમને કાપી નાંખ્યા; અને ધર્માત્મા રઘુશ્રેષ્ઠે યુદ્ધમાં તે રથસ્થ યોદ્ધાના સારથિનું શિર અણવળેલા સાંધાવાળા ભલ્લબાણથી કાપી લીધું.
Verse 29
सूतास्तेहयास्तत्ररथमूहुरविक्लबाः ।।।।मण्डलान्यभिधावन्तस्तदद्भुतमिवाभवत् ।
ત્યાં સૂત ન હોવા છતાં, અચકાયા વિના તે ઘોડાઓ રથને વહન કરતા રહ્યા; દોડતાં દોડતાં મંડળોમાં ફર્યા—તે અદ્ભુત ચમત્કાર સમું લાગ્યું.
Verse 30
अमर्षवशमापन्नःसौमित्रिर्दृढविक्रमः ।।।।प्रत्यविद्ध्यद्धयांस्तस्यशरैर्वित्रासयन् रणे ।
રણક્રોધે વશ થયેલા, દૃઢ પરાક્રમી સૌમિત્રિ (લક્ષ્મણ) એ યુદ્ધમાં ઇન્દ્રજિતના ઘોડાઓને ભયભીત કરી પાડી દેવા માટે બાણોથી ઘાયલ કર્યા.
Verse 31
अमर्षमाणस्तत्कर्मरावणस्यसुतोबली ।।।।विव्याथदशभिर्बाणैस्सौमित्रिंतममर्षणम् ।
તે કર્મ સહન ન થતાં, બલવાન રાવણપુત્રે ક્રોધે ભરાઈ, અતિ અક્ષોભ્ય એવા સૌમિત્રિને દસ બાણોથી વિંધ્યો.
Verse 32
तेतस्यवज्रप्रतिमाःशरास्सर्पविषोपमाः ।।।।विलयंजग्मुरागत्यकवचंकाञ्चनप्रभम् ।
તેના વજ્ર સમા, સર્પવિષ સમા તીક્ષ્ણ બાણો આવીને કાંતિમાન કાઞ્ચન કવચ પર અથડાયા; અથડાતાં જ તૂટી વિખેરાઈ નાશ પામ્યા.
Verse 33
अभ्येद्यकवचंमत्वालक्ष्मणंरावणात्मजः ।।।।ललाटेलक्ष्मणंबाणैस्सुपुङ्खैस्त्रिभिरिन्द्रजित् ।अविध्यत्परमक्रुद्धःशीघ्रमस्त्रंप्रदर्शयन् ।।।।
લક્ષ્મણનું કવચ ભેદાતું નથી એમ જાણી, રાવણપુત્ર ઇન્દ્રજિત્ પરમ ક્રોધિત થઈ, શીઘ્ર અસ્ત્રકૌશલ્ય દર્શાવી, સુપંખવાળા ત્રણ બાણોથી લક્ષ્મણના લલાટે પ્રહાર કર્યો.
Verse 34
अभ्येद्यकवचंमत्वालक्ष्मणंरावणात्मजः ।।6.91.33।।ललाटेलक्ष्मणंबाणैस्सुपुङ्खैस्त्रिभिरिन्द्रजित् ।अविध्यत्परमक्रुद्धःशीघ्रमस्त्रंप्रदर्शयन् ।।6.91.34।।
આ પંક્તિ પૂર્વવર્તી શ્લોકનો પુનરાવર્તિત પાઠ છે: લક્ષ્મણનું કવચ અભેદ્ય છે એમ જાણી, ઇન્દ્રજિત્ મહાક્રોધમાં શીઘ્ર અસ્ત્રકૌશલ્ય દર્શાવી, સુપંખવાળા ત્રણ બાણોથી લક્ષ્મણના લલાટે પ્રહાર કર્યો.
Verse 35
तैःपृषत्कैर्ललाटस्थैश्शुशुभेरघुनन्दनः ।रणाग्रेसमरश्लाघीत्रिशृङ्गइवपर्वतः ।।।।
લલાટે ગોઠવાયેલા તે બાણોથી રઘુકુલાનંદન લક્ષ્મણ શોભી ઊઠ્યો; રણાગ્રે સમરપ્રિય તે ત્રિશૃંગ પર્વત સમાન તેજસ્વી લાગ્યો.
Verse 36
स तथाह्यर्दितोबाणैराक्षसेनतदामृधे ।तमाशुप्रतिविव्याधलक्ष्मणःपञ्चभिःशरैः ।।।।विकृष्वेन्द्रजितोयुद्धेवदनेशुभकुण्डले ।
એ રીતે રાક્ષસના બાણોથી યુદ્ધમાં ઘાયલ થયેલા લક્ષ્મણે તરત ધનુષ્ય ખેંચી, શુભ કુંડળોથી શોભિત મુખવાળા ઇન્દ્રજિતને પાંચ શરોથી પ્રતિપ્રહાર કર્યો.
Verse 37
लक्ष्मणेन्द्रजितौवीरौमहाबलशरासनौ ।।।।अन्योन्यंजघ्नतुर्बाणैर्विशिखैर्मीविक्रमौ ।
મહાબળશાળી, મહાન ધનુષ ધારણ કરનારા અને ભયંકર પરાક્રમી એવા લક્ષ્મણ અને ઇન્દ્રજિત—આ બે વીરોએ તીક્ષ્ણ બાણોથી પરસ્પર પ્રહાર કર્યા.
Verse 38
ततःशोणितदिग्धाङ्गौलक्ष्मणेन्दजितावुभौ ।।।।रणेतौराजतुर्वीरौपुष्पिताविवकिंशुकौ ।
ત્યારે લોહીથી લિપ્ત અંગો ધરાવતા લક્ષ્મણ અને ઇન્દ્રજિત—એ બંને વીરો રણમાં બે ફૂલેલા કિન્શુક વૃક્ષો સમા તેજસ્વી દેખાયા.
Verse 39
तौपरस्परमभ्येत्यसर्वगात्रेषुधवनिनौ ।।।।घोरैर्विव्यधतुर्भाणैःकृतभावावुभौजये ।
પરસ્પર પાસે આવી, વિજયલક્ષી ભાવ ધરાવતા એ બંને ધનુર્ધરો સર્વ અંગોમાં ઘોર બાણોથી એકબીજાને ભેદવા લાગ્યા.
Verse 40
ततःसमरकोपेनसम्वृतोरावणात्मजः ।।।।विभीषणंत्रिभिर्बाणैर्विव्याथवदनेशुभे ।
પછી સમરક્રોધથી આવૃત રાવણપુત્રે શુભ મુખ ધરાવતા વિભીષણના ચહેરા પર ત્રણ બાણોથી ઘા કર્યો.
Verse 41
अयोमुखैस्त्रिभिर्विद्ध्वाराक्षसेन्द्रंविभीषणम् ।।।।एकैकेनाभिविव्याथतान्सर्वान् हरियूथपान् ।
લોખંડમુખી ત્રણ બાણોથી રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ વિભીષણને ભેદીને, પછી તેણે સર્વ વાનરયૂથપતિઓને એકેક બાણથી પ્રહાર કર્યો.
Verse 42
तस्मैदृढतरंक्रुद्धोजघानगदयाहयान् ।।।।विभीषणोमहातेजारावणेस्सदुरात्मनः ।
ત્યારે મહાતેજસ્વી વિભીષણ ક્રોધિત થઈ, દુષ્ટાત્મા રાવણેય (ઇન્દ્રજિત) તથા તેના ઘોડાઓ પર દૃઢ ગદા-પ્રહાર કર્યો.
Verse 43
पहताश्वादवाप्लुत्यरथान्निहतसारथे: ।।।।रथशक्तिंमहातेजाःपितृव्यायमुमोच ह ।
ઘોડાઓ હણાઈ ગયા અને સારથી પણ મારાયો ત્યારે તેજસ્વી ઇન્દ્રજિત રથ પરથી કૂદી પડ્યો અને પિતૃવ્ય પર રથશક્તિ ફેંકી.
Verse 44
तामापततनींसम्प्रेक्ष्यसुमित्रानन्दवर्धनः ।।।।चिच्छेदनिशितैर्बाणैर्धशथापातयद्भुवि ।
તે શક્તિ પોતાની તરફ ધસી આવતી જોઈ, સુમિત્રાનંદવર્ધન લક્ષ્મણે તીક્ષ્ણ બાણોથી તેને દસ ભાગમાં કાપી ધરતી પર પાડી દીધી.
Verse 45
तस्मैदृढतनुःक्रुद्धोहताश्वायविभीषणः ।।।।वज्रस्पर्शसमान् पञ्चससर्जोरसिसायकान् ।
પછી દૃઢદેહી વિભીષણ ઘોડા-હનન કરનાર ઇન્દ્રજિત પર ક્રોધિત થઈ, વજ્રસ્પર્શ સમાન પાંચ બાણો તેના વક્ષસ્થળે છોડ્યા.
Verse 46
तेतस्यकायंभित्वातुरुक्मपुङ्खानिमित्तगाः ।।।।बभूवुर्लोहितादिग्धारक्ताइवमहोरगाः ।
સુવર્ણ પુંખવાળા તે બાણો નિશાન સાધીને તેના શરીરને ભેદી ગયા; લોહીથી લિપ્ત થઈ તેઓ સર્વત્ર રક્તવર્ણ મહાસર્પ સમા દેખાયા.
Verse 47
सःपितृव्यस्यसङ्क्रुद्धःइन्द्रजिच्छरमाददे ।।।।उत्तमंरक्षसांमध्येयमदत्तंमहाबलम् ।
પિતૃવ્ય પર ક્રોધિત થયેલો ઇન્દ્રજિત્ રાક્ષસોમાં મધ્યે યમદત્ત, મહાબલશાળી અને ઉત્તમ બાણ ઉઠાવી લીધો.
Verse 48
तंसमीक्ष्यमहातेजामहेषुंतेनसंहितम् ।।।।लक्ष्मणोऽप्याददेबाणमद्यभदीमपराक्रमः ।
તેના દ્વારા તૈયાર કરાયેલો મહાતેજસ્વી મહાશર જોઈને, અતિભીમ પરાક્રમી લક્ષ્મણે પણ સામનામાં દૃઢનિશ્ચયથી બીજો બાણ ઉઠાવ્યો.
Verse 49
कुबेरेणस्वयंस्वप्नेयद्दत्तममितात्मना ।।।।दुर्जयंदुर्विषह्यं च सेन्द्रैरपिसुरासुरैः ।
કુબેરે સ્વયં સ્વપ્નમાં અમિતાત્મા બની જે બાણ આપ્યો હતો, તે ઇન્દ્ર સહિત દેવ-અસુરો માટે પણ અજય અને દુર્વિષહ્ય હતો.
Verse 50
तयोस्तुधनुषीश्रेष्ठेबाहुभिःपरिघोपमैः ।।।।विकृष्यमाणेबलवत् क्रौञ्चविवचुकूजतुः ।
પરિઘ સમા બાહુઓથી બળપૂર્વક ખેંચાતા તે બે શ્રેષ્ઠ ધનુષ્યો ક્રૌંચ પક્ષીઓના કૂજન સમા ગુંજ્યા.
Verse 51
ताभ्यांतुधनुषिश्रेष्ठेसंसितौसायकोत्तमौ ।।।।विकृष्यमाणेवीराभ्यांभृशंजज्वलतुःश्रिया ।
ત્યારે તે ઉત્તમ બે ધનુષ્યો પર શ્રેષ્ઠ બે બાણો ચડાવાયા; અને તે બે વીરોએ તાંતણું ખેંચતાં જ, તે બાણો તેજસ્વી શ્રીથી અત્યંત પ્રજ્વલિત થયા.
Verse 52
तौभासयन्तावाकाशंधनुर्भ्यांविशिखौच्युतौ ।।।।मुखेनमुखमाहत्यसन्निपेततुरोजसा ।
ધનુષ્યમાંથી છૂટેલા તે બે બાણોએ આકાશને પ્રકાશિત કરી દીધું; અને મુખે મુખ અથડાઈ, પ્રચંડ ઓજસથી પરસ્પર ટકરાઈ પડ્યા.
Verse 53
सन्निपातस्तयोश्चासीच्छरयोर्घोररूपयोः ।।।।सधूमविस्फुलिङ्गश्चतज्जोऽनगिर्दारुणोऽभवत् ।
તે ભયાનક સ્વરૂપ ધરાવતા બંને બાણોની ટક્કરથી ઘોર સંઘર્ષ થયો; અને તેમાંથી ધુમાડા સાથે ચિંગારીઓ ઉડાવતો ભયંકર અગ્નિ પ્રગટ થયો.
Verse 54
तौमहाग्रहसङ्काशावन्योन्यंसन्निपत्य च ।।।।सङ्ग्रामेशतधायातौमेदिन्यांचैवपेततुः ।
મહાગ્રહ સમાન તે બે બાણો યુદ્ધમાં પરસ્પર અથડાઈ, સો ટુકડામાં વિખેરાઈ ગયા અને ધરતી પર પડી ગયા.
Verse 55
शरौप्रतिहतौदृष्टवातावुभौरणमूर्धनि ।।।।व्रीडितौजातरोषौ च लक्ष्मणेन्द्रजितौतदा ।
રણમૂર્ધનિ પોતાના બાણો પ્રતિહત થયેલા જોઈ, ત્યારે લક્ષ્મણ અને ઇન્દ્રજિત—બંને લજ્જિત થયા અને તેમામાં ક્રોધ પણ ઉદ્ભવ્યો.
Verse 56
सुसंरर्ब्धस्तुसौमित्रिरस्त्रंवारुमाददे ।।।।रौद्रंमहेन्द्रजिद्युद्धेऽप्यसृजद्युद्धनिष्ठितः ।
ત્યારે અત્યંત ક્રોધિત સૌમિત્રિ (લક્ષ્મણ)એ વરુણદેવનું અસ્ત્ર ધારણ કર્યું; અને યુદ્ધમાં અડગ, મહેન્દ્રજિતને જીતનાર ઇન્દ્રજિતે રૌદ્રશક્તિથી યુક્ત અસ્ત્ર પ્રહાર્યું.
Verse 57
तेनतद्विहतंशस्त्रंवारुणंपरमाद्भुतम् ।।।।ततःक्रुद्धोमहातेजाइन्द्रजित्समितिञ्जयः ।आग्नेयंसन्दधेदीप्तं स लोकंसङ्क्षिपन्निव ।।।।
તેના પ્રહારે પરમ અદ્ભુત વરુણાસ્ત્ર નિષ્ફળ થઈ ગયું. ત્યારબાદ ક્રોધિત, મહાતેજસ્વી અને સમરમાં વિજયી ઇન્દ્રજિતે દીપ્ત આગ્નેય અસ્ત્ર સંધાન કર્યું—જાણે સમગ્ર લોકને સંકોચી ભસ્મ કરી નાખશે તેમ.
Verse 58
तेनतद्विहतंशस्त्रंवारुणंपरमाद्भुतम् ।।6.91.57।।ततःक्रुद्धोमहातेजाइन्द्रजित्समितिञ्जयः ।आग्नेयंसन्दधेदीप्तं स लोकंसङ्क्षिपन्निव ।।6.91.58।।
પછી ક્રોધિત, તેજથી દીપ્ત અને સમરમાં વિજયી ઇન્દ્રજિતે પ્રજ્વલિત આગ્નેય અસ્ત્ર સંધાન કર્યું—જાણે તે સમગ્ર જગતને ભસ્મ કરવા ઇચ્છતો હોય તેમ.
Verse 59
सौरेणास्त्रणतवदीरोलक्ष्मणःपर्यवारयत् ।अस्त्रंनिवारितंदृष्टवारावणिःक्रोथमूर्छितः ।।।।आददेनिशितंबाणमासुरंशत्रुदारुणम् ।
ત્યારે વીર લક્ષ્મણે સૌર અસ્ત્રથી તે અસ્ત્રને અટકાવ્યું. પોતાનું અસ્ત્ર નિવારિત થયું જોઈ રાવણિ (ઇન્દ્રજિત) ક્રોધમાં મૂર્છિત થઈ, શત્રુઓ માટે ભયંકર એવો તીક્ષ્ણ આસુર બાણ ઉઠાવ્યો.
Verse 60
तस्माच्चापाद्विनिष्पेतुर्भास्वराःकूटमुद्गराः ।।।।शूलानि च मुशुण्ड्यश्चगदाःखङ्गा: परश्वथा: ।
ત્યારે તે ધનુષ્યમાંથી તેજસ્વી કૂટમુદગર, શૂળો, મુશુણ્ડી પ્રક્ષેપાસ્ત્રો, ગદાઓ, ખડ્ગો અને પરશુઓ ઝળહળતા નીકળી પડ્યા.
Verse 61
तद्दृष्टवालक्ष्मणःसङ्ख्येघोरमस्त्रंसुदारुणम् ।।।।अवार्यंसर्वभूतानांसर्वशस्त्रविदारणम् ।महेश्वरेणद्युतिमांस्तदस्त्रंप्रत्यवारयत् ।।।।
યુદ્ધમાં તે ભયંકર અને અતિ દારુણ અસ્ત્રને જોઈ—જે સર્વ પ્રાણીઓ માટે અવાર્ય અને સર્વ શસ્ત્રોને વિદારી નાખનાર હતું—તેજસ્વી લક્ષ્મણે મહેશ્વરાસ્ત્ર વડે તેને પ્રતિહત કર્યું.
Verse 62
तद्दृष्टवालक्ष्मणःसङ्ख्येघोरमस्त्रंसुदारुणम् ।।6.91.61।।अवार्यंसर्वभूतानांसर्वशस्त्रविदारणम् ।महेश्वरेणद्युतिमांस्तदस्त्रंप्रत्यवारयत् ।।6.91.62।।
બન્ને વચ્ચે સમતુલ્ય યુદ્ધ ઊભું થયું, જોતા જ રોમાંચ ઊઠે એવું; અને આકાશસ્થ ભૂતો લક્ષ્મણને આઘાત નિવારતા નિહાળતા રહ્યા.
Verse 63
तयोःसमुतुलंयुद्धंसम्बभूवारोमहर्षणम् ।गगनस्थानिभूतानिलक्ष्मणंपर्यवारयन् ।।।।
બન્ને વચ્ચે સમતુલ્ય યુદ્ધ ઊભું થયું, જોતા જ રોમાંચ ઊઠે એવું; અને આકાશસ્થ ભૂતો લક્ષ્મણને આઘાત નિવારતા નિહાળતા રહ્યા.
Verse 64
भैरवाभिरुतेभीमेयुद्धेवानरक्षसाम् ।भूतैर्बहुभिराकाशंविस्मितैरावृतंबभौ ।।।।
વાનરો અને રાક્ષસોના ભયંકર યુદ્ધમાં ભૈરવ સમાન ઘોર નાદ ગુંજતો હતો; અને અનેક વિસ્મિત ભૂતોથી આકાશ ઢંકાઈ ગયેલું જણાતું હતું.
Verse 65
ऋषयःपितरोदेवागन्धर्वगरुडोरगाः ।शतक्रतुंपुरस्कृत्यररक्षुर्लक्ष्मणंरणे ।।।।
ઋષિઓ, પિતૃગણ, દેવો, ગંધર્વો, ગરુડો અને નાગો—આગે શતક્રતુ ઇન્દ્રને રાખીને—રણમાં લક્ષ્મણનું રક્ષણ કરતા રહ્યા.
Verse 66
अथान्यंमार्गणश्रेष्ठंसन्दधेराघवानुजः ।हुताशनसमस्पर्शंरावणात्मजदारणम् ।।।।
પછી રાઘવના અનુજ લક્ષ્મણે બીજો શ્રેષ્ઠ બાણ સંધાન્યો—અગ્નિસમાન સ્પર્શવાળો, રાવણપુત્રને ચીરવી નાખે એવો.
Verse 67
सुपत्रमनुवृत्ताङ्गंसुपर्वाणंसुसंस्थितम् ।सुवर्णविकृतंवीरश्शरीरान्तकरंशरम् ।।।।दुरावारंदुर्विषहंराक्षसानांभयावहम् ।आशीविषविषप्रख्यंदेवसङ्घैःसमर्चितम् ।।।।
વીર લક્ષ્મણે સુપાંખવાળો, સર્વ અંગે સુસંગત, સુપર્વવાળો, સુઘડ રીતે રચાયેલો, સોનાથી શોભિત—શરીરનો અંત લાવનાર એવો બાણ લીધો. અટકાવવો કઠિન, સહન કરવો દુષ્કર; રાક્ષસોને ભય ઉપજાવનાર, વિષધર સર્પના વિષ સમાન, અને દેવગણો દ્વારા પણ પૂજિત.
Verse 68
सुपत्रमनुवृत्ताङ्गंसुपर्वाणंसुसंस्थितम् ।सुवर्णविकृतंवीरश्शरीरान्तकरंशरम् ।।6.91.67।।दुरावारंदुर्विषहंराक्षसानांभयावहम् ।आशीविषविषप्रख्यंदेवसङ्घैःसमर्चितम् ।।6.91.68।।
સુપાંખવાળો, સંપૂર્ણ ઘડાયેલો, કુશળતાથી બનાવેલો, મજબૂત સાંધાવાળો અને સોનાથી અલંકૃત એવો બાણ મૃત્યુદાયક હતો. તેને અટકાવવો અઘરો, સહન કરવો દુષ્કર; રાક્ષસોમાં ભય ફેલાવનાર, ઘાતક સર્પના વિષ સમાન, અને દેવસમૂહો દ્વારા સન્માનિત.
Verse 69
येनशक्रोमहातेजादानवानजत्प्रभुः ।पुरादेवासुरेयुद्धेवीर्यवान् हरिवाहनः ।।।।
આ જ દિવ્ય શસ્ત્રથી મહાતેજસ્વી શક્ર—ઇન્દ્ર, અજિત પ્રભુ, પરાક્રમી અને હરિત અશ્વવાહન—એ પ્રાચીન દેવાસુર યુદ્ધમાં દાનવોને પરાજિત કર્યા હતા.
Verse 70
तदैन्द्रमस्त्रंसौमित्रिःसम्युगेष्वपराजितम् ।शरश्रेष्ठंधनु: श्रेष्ठेविकर्षन्निदमिब्रवीत् ।।।।लक्ष्मीवान् लक्ष्मणोवाक्यमर्थसाधकमात्मनः ।
ત્યારે સૌમિત્રિ લક્ષ્મણ, સમરમાં અપરાજિત એવા ઐન્દ્ર અસ્ત્રરૂપ શ્રેષ્ઠ બાણને શ્રેષ્ઠ ધનુષ્ય પર ખેંચતા, લક્ષ્મીવાન બની પોતાના હેતુ સિદ્ધ કરનાર એવા શબ્દો બોલ્યા.
Verse 71
धर्मात्मासत्यसन्धश्चरामोदाशरथिर्यति ।।।।पौरुषेचाप्रतिद्वन्द्वःशरैनंजसिरावणिम् ।
જો દાશરથિ રામ ધર્માત્મા, સત્યસંધ અને પૌરુષમાં અપ્રતિદ્વંદ્વ હોય, તો આ બાણ દ્વારા રાવણિપુત્ર (ઇન્દ્રજિત) ને સંહાર કર.
Verse 72
इत्युक्त्वाबाणमाकर्णंविकृष्यतमजिह्मगम् ।।।।लक्ष्मणःसमरेवीरःससर्जेन्द्रजितंप्रति ।
એમ કહી, લક્ષ્મણે સીધા ગમનવાળા ધનુષ્ય પર બાણને કાન સુધી ખેંચી, સમરમાં વીરે ઇન્દ્રજિત તરફ છોડ્યો.
Verse 73
ऐन्द्रास्त्रेणसमायुज्यलक्ष्मणःपरवीरहा ।।।।ततशिरःसशिरस्त्राणंश्रीमज्ज्वलितकुण्डलम् ।प्रमथ्येन्द्रजितःकायात्पातयामासभूतले ।।।।
ઐન્દ્ર અસ્ત્રથી સંયુક્ત થઈ, પરવીરહા લક્ષ્મણે ઇન્દ્રજિતનું શિર—શિરસ્ત્રાણসহ, તેજસ્વી અને જ્વલિત કુંડલોથી શોભિત—ચૂર્ણ કરી, દેહમાંથી પૃથ્વી પર પાડી દીધું.
Verse 74
ऐन्द्रास्त्रेणसमायुज्यलक्ष्मणःपरवीरहा ।।6.91.73।।ततशिरःसशिरस्त्राणंश्रीमज्ज्वलितकुण्डलम् ।प्रमथ्येन्द्रजितःकायात्पातयामासभूतले ।।6.91.74।।
ઐન્દ્રાસ્ત્ર સંયોજી, પરવીરહા લક્ષ્મણે ઇન્દ્રજિતનું શિરસ્ત્રાણসহિત, શ્રીમંત અને જ્વલંત કુંડળોથી દીપતું મસ્તક તોડી, દેહમાંથી પૃથ્વી પર પાતાળ્યું.
Verse 75
तद्राक्षसतनूजस्यभिन्नस्कन्धंशिरोमहत् ।तपनीयनिभंभूमौददृशेरुधिरोक्षितम् ।।।।
પછી તે રાક્ષસતનૂજનું સ્કંધભિન્ન મહાન શિર, રક્તથી સિંચાયેલું હોવા છતાં તપનીય સમાન સુવર્ણવર્ણે ભૂમિ પર દેખાયું.
Verse 76
हतः स निपपाताथधरण्यांरावणात्मजः ।कवचीसशिरस्त्राणोविद्धस्थशरासनः ।।।।
ત્યારે રાવણનો પુત્ર ધરણી પર હણાઈને પટકાયો—કવચધારી, શિરસ્ત્રાણসহિત, અને તેના ધનુષ્ય તથા શસ્ત્રસામગ્રી ભેદાઈ-ભાંગી ગઈ હતી.
Verse 77
चुक्रुशुस्तेततःसर्वेवानराःसविभीषणाः ।हृष्यन्तोनिहतेतस्मिन् देवावृत्रवधेयथा ।।।।
પછી વિભીષણসহિત સર્વ વાનરો જયઘોષે ચીસ પાડી ઉઠ્યા; તે હણાયો ત્યારે તેઓ એવા હર્ષિત થયા જેમ વૃત્રવધે દેવતાઓ હર્ષિત થયા હતા.
Verse 78
अथान्तरिक्षेभूतानामृषीणां च महात्मनाम् ।जज्ञेऽथजयसन्नादोगन्धर्वाप्सरसामपि ।।।।
પછી આકાશમાં ભૂતગણો અને મહાત્મા ઋષિઓ તરફથી, તેમજ ગંધર્વો અને અપ્સરાઓ તરફથી પણ, જયનો મહાન નાદ ઉદ્ભવ્યો.
Verse 79
पतितंतमभिज्ञायराक्षसीसामहाचमूः ।वध्यमानादिशोभेजेहरिभिर्जितकाशिभिः ।।।।
તે પડી ગયો છે એમ જાણી, તે મહાન રાક્ષસસેના—વિજયલાલસા ધરાવતા વાનરો દ્વારા ઘેરાઈને પ્રહાર પામતી—ચારે દિશામાં તૂટી ને વિખેરાઈ ગઈ.
Verse 80
वानरैर्वध्यमानास्तेशस्त्रानुत्सृज्यराक्षसाः ।लङ्कामभिमुखास्सस्रुर्भ्रष्टसंज्ञाःप्रधाविताः ।।।।
વાનરોના પ્રહારથી પીડાતા તે રાક્ષસોએ શસ્ત્રો ફેંકી દીધાં અને ભયાક્રાંત, સંજ્ઞાભ્રષ્ટ થઈ, લંકા તરફ દોડી ગયા.
Verse 81
दुद्रुवुर्भहुधाभीताराक्षसाश्शतशोदिशः ।त्यक्त्वाप्रहरणान्सर्वेपट्टसासिपरश्वधान् ।।।।
ભયભીત રાક્ષસો અનેક ટોળાંમાં, સૈંકડો થઈ, ચારે દિશામાં દોડ્યા; સૌએ તીક્ષ્ણ ભાલા, તલવાર અને પરશુ જેવા શસ્ત્રો ત્યજી દીધાં.
Verse 82
केचिल्लङ्कांपरित्रस्ताःविष्टावानरार्दिताः ।समुद्रेपतिताःकेचित्केचित्पर्वतमाश्रिताः ।।।।
વાનરો દ્વારા પીછો કરાતા અને ભયથી કંપતા, કેટલાંક લંકામાં ઘૂસી ગયા; કેટલાંક સમુદ્રમાં પડી ગયા; અને કેટલાંક પર્વતનો આશ્રય લઈ બેઠા.
Verse 83
हतमिन्द्रजितंदृष्टवाशयानं च रणक्षितौ ।राक्षसानांसहस्रेषु न कश्चित्प्रत्यदृश्यत ।।।।
ઇન્દ્રજિત્ હણાયેલો અને રણભૂમિની ધરતી પર પડેલો જોયા પછી, હજારો રાક્ષસોમાંથી પણ ત્યાં એકેય દેખાતો ન રહ્યો.
Verse 84
यथास्तङ्गतआदित्येनावतिष्ठन्तिरश्मयः ।तथातस्मिन्निपतितेराक्षसास्तेगतादिशः ।।।।
જેમ સૂર્ય અસ્ત ગયા પછી તેની કિરણો ટકી રહેતી નથી, તેમ તે પડી ગયો ત્યારે તે રાક્ષસો દિશાદિશામાં વિખેરાઈ ગયા.
Verse 85
शान्तरश्मिरिवादित्योनिर्वाणइवपावकः ।बभूव स महाबाहुर्व्यपास्तगतजीवितः ।।।।
જીવનશક્તિ વિહોણો તે મહાબાહુ ઇન્દ્રજિત્ શાંત પડ્યો—જેમ શીત કિરણોવાળો સૂર્ય, તેમ જ બુઝી ગયેલી અગ્નિ સમાન.
Verse 86
प्रशान्तपीडाबहुलोविनष्टारिःप्रहर्षवान् ।बभूवलोकःपतितेराक्षसेन्द्रसुतोतदा ।।।।
ત્યારે રાક્ષસરાજના પુત્રના પતનથી લોકમાં મહા શાંતિ છવાઈ—પીડા શમાઈ, શત્રુ નાશ પામ્યો—અને સર્વે આનંદિત થયા.
Verse 87
हर्षं च शक्रोभगवान् सहसर्वैर्महर्षिभिः ।जगामनिहतेतस्मिन्राक्षसेपापकर्मणि ।।।।
પાપકર્મી તે રાક્ષસ હણાયો ત્યારે, ભગવાન શક્ર (ઇન્દ્ર) સર્વ મહર્ષિઓ સાથે મહાન હર્ષથી પરિપૂર્ણ થયા.
Verse 88
आकाशेचापिदेवानांशुश्रुवेदुन्दुभिस्वनः ।नृत्यद्भिरप्सरोभिश्चगन्धर्वैश्चमहात्मभिः ।।।।
આકાશમાં પણ દેવલોકે દુન્દુભિઓનો નાદ સંભળાયો; નૃત્ય કરતી અપ્સરાઓ અને મહાત્મા ગંધર્વોના મધુર ગાન-વાદન વચ્ચે તે ગુંજતો રહ્યો.
Verse 89
ववर्षुःपुष्पवर्षाणितदद्भुतमिवाभवत् ।प्रशशंसुर्हतेतस्मिन्राक्षसेक्रूरकर्मणि ।।।।
તેઓએ પુષ્પવર્ષા વરસાવી—તે અદ્ભુત ચમત્કાર સમાન લાગ્યું; અને તે ક્રૂરકર્મા રાક્ષસ હણાઈ પડતાં, આ કાર્યની તેઓ પ્રશંસા કરવા લાગ્યા.
Verse 90
शुद्धाआपोनभश्चैवजहृषुर्देवदानवाः ।आजग्मुःपतितेतस्मिन्सर्वलोकभयावहे ।।।।
સર્વલોકભયાવહ તે પતિત થતાં જ આકાશ અને જળ શુદ્ધ બન્યાં; દેવો અને દાનવો હર્ષિત થયા અને ત્યાં એકત્ર થયા.
Verse 91
ऊचुश्चसहितास्तुष्टादेवगन्धर्वदानवाः ।विज्वराश्शान्तकलुषाब्राह्मणाविचरन्त्विति ।।।।
પ્રસન્ન થઈ એકત્ર થયેલા દેવો, ગંધર્વો અને દાનવોએ કહ્યું: “બ્રાહ્મણો નિર્વ્યાધિ રહે, કલુષ શાંત થાય, અને નિર્ભય થઈ સર્વત્ર વિહરે.”
Verse 92
ततोऽभ्यनन्दन्सम्हृष्टास्समरेहरियूथपाः ।तमप्रतिबलंदृष्टवाहतंनैरृतपुङ्गवम् ।।।।
ત્યારે સમરમાં હર્ષિત થયેલા હરિયૂથપતિઓએ આનંદ મનાવ્યો; અપ્રતિબળ એવા નૈરૃતપુંગવને ધરાશાયી પડેલો જોઈ, તેમણે લક્ષ્મણને જયઘોષથી અભિનંદન આપ્યું.
Verse 93
विभीषणोहनूमांश्चजाम्बवांश्चर्क्षयूथपः ।विजयेनाभिनन्दन्तसुष्टुवुश्चापिलक्ष्मणम् ।।।।
વિભીષણ, હનુમાન અને ઋક્ષયૂથપ જાંબવાને વિજય માટે લક્ષ્મણને અભિનંદન આપ્યું અને તેમનું સ્તુતિગાન પણ કર્યું.
Verse 94
क्ष्वेळन्तश्चप्लवन्तश्चगर्जन्तश्चप्लवङ्गमाः ।लब्दलक्षारघुसुतंपरिवार्योपतस्थिरे ।।।।
લક્ષ્ય સિદ્ધ થતાં, કૂદતાં-રમતાં અને ગર્જના કરતાં પ્લવંગમાઓ રઘુસુત લક્ષ્મણને ઘેરીને તેમની સેવા માટે ઊભા રહ્યા.
Verse 95
लाङ्गूलानिप्रविध्यन्तस्स्फोटयन्तश्चवानराः ।लक्ष्मणोजयतीत्येवंवाक्यंविश्रावयंस्तदा ।।।।
ત્યારે વાનરોએ પૂંછડાં હલાવી અને ફટકારતાં, ઊંચે સ્વરે આ વાક્ય પ્રસાર્યું—“લક્ષ્મણ જય પામ્યા છે!”
Verse 96
अन्योन्यं च समालशिष्यहरयोहृष्टमानसाः ।चक्रुरुच्चावगुणाराघवाश्रयसजा: कथा: ।।।।
હર્ષિત મનવાળા હરિઓએ પરસ્પર આલિંગન કર્યું અને રાઘવાશ્રયથી જન્મેલી, વિવિધ પ્રશંસાથી ભરપૂર અનેક કથાઓ ઉચ્ચારી.
Verse 97
तदसुकरमथाभिवीक्ष्यहृष्टाःप्रियसुहृदोयुधिलक्ष्मणस्यकर्म ।परममुपलभन्मनःप्रहर्षंविनिहतमिन्द्ररिपुंनिशम्यदेवाः ।।।।
યુદ્ધમાં અતિ દુષ્કર એવા લક્ષ્મણના પરાક્રમને જોઈ પ્રિય સુહૃદ દેવતાઓ હર્ષિત થયા; અને ઇન્દ્રના શત્રુનો વધ થયો એમ સાંભળીને તેમના હૃદયમાં પરમ આનંદ છલકાયો.
Frequently Asked Questions
The chapter presents escalatory warfare where both sides deploy catastrophic astras; the ethical pivot lies in Lakṣmaṇa’s controlled, purpose-bound use of the Aindra missile—aimed to end a destabilizing threat rather than to indulge vengeance—framed through a truth-invocation aligning victory with dharma.
Speech acts function as moral instruments: Lakṣmaṇa’s consecratory statement links efficacy to righteousness, implying that power (astra, skill, valor) is legitimate when yoked to satya (truth), maryādā (norms), and the protection of the wider world-order.
Laṅkā is the operational backdrop (city exit, battlefield perimeter), while the ‘antarikṣa’ (sky-realm) becomes a cultural-theological stage where devas, ṛṣis, gandharvas, and apsarases witness, protect, and ritually acclaim the turning point of Indrajit’s fall.